विष्णोःविराड्रूपवर्णनम् Shri Shukaproktam Vishnoh Viradrupavarnanam

श्रीशुक उवाच ।जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ।स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया ॥ २३॥

śrīśuka uvāca |jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ |sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā || 23||

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४॥

viśeṣastasya deho'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām |yatredaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sat || 24||

आण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः ॥ २५॥

āṇḍakośe śarīre'smin saptāvaraṇasaṃyute |vairājaḥ puruṣo yo'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ || 25||

पातालमेतस्य हि पादमूलंपठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौतलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६॥

pātālametasya hi pādamūlaṃpaṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam |mahātalaṃ viśvasṛjo'tha gulphautalātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe || 26||

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेरूरुद्वयं वितलं चातलं च ।महीतलं तज्जघनं महीपतेनभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७॥

dve jānunī sutalaṃ viśvamūrterūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca |mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpatenabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti || 27||

उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्यग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य ।तपो रराटीं विदुरादिपुंसःसत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः ॥ २८॥

uraḥsthalaṃ jyotiranīkamasyagrīvā maharvadanaṃ vai jano'sya |tapo rarāṭīṃ vidurādipuṃsaḥsatyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ || 28||

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राःकर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः ।नासत्यदस्रौ परमस्य नासेघ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्धः ॥ २९॥

indrādayo bāhava āhurusrāḥkarṇau diśaḥ śrotramamuṣya śabdaḥ |nāsatyadasrau paramasya nāseghrāṇo'sya gandho mukhamagniriddhaḥ || 29||

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गःपक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यमापोऽस्य तालू रस एव जिह्वा ॥ ३०॥

dyaurakṣiṇī cakṣurabhūtpataṅgaḥpakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca |tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyamāpo'sya tālū rasa eva jihvā || 30||

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्तिदंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।हासो जनोन्मादकरी च मायादुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥ ३१॥

chandāṃsyanantasya śiro gṛṇantidaṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni |hāso janonmādakarī ca māyādurantasargo yadapāṅgamokṣaḥ || 31||

व्रीडोत्तरोष्ठोऽधर एव लोभोधर्मः स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् ।कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौकुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः ॥ ३२॥

vrīḍottaroṣṭho'dhara eva lobhodharmaḥ stano'dharmapatho'sya pṛṣṭham |kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitraukukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghāḥ || 32||

नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणिमहीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वागतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः ॥ ३३॥

nadyo'sya nāḍyo'tha tanūruhāṇimahīruhā viśvatanornṛpendra |anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvāgatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ || 33||

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान्वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्चसचन्द्रमाः सर्वविकारकोशः ॥ ३४॥

īśasya keśān vidurambuvāhānvāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ |avyaktamāhurhṛdayaṃ manaścasacandramāḥ sarvavikārakośaḥ || 34||

विज्ञानशक्तिं महिमामनन्तिसर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानिसर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे ॥ ३५॥

vijñānaśaktiṃ mahimāmanantisarvātmano'ntaḥkaraṇaṃ giritram |aśvāśvataryuṣṭragajā nakhānisarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe || 35||

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रंमनुर्मनीषा मनुजो निवासः ।गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरःस्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः ॥ ३६॥

vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃmanurmanīṣā manujo nivāsaḥ |gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥsvarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ || 36||

ब्रह्माऽऽननं क्षत्रभुजो महात्माविडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नोद्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः ॥ ३७॥

brahmā''nanaṃ kṣatrabhujo mahātmāviḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ |nānābhidhābhījyagaṇopapannodravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ || 37||

इति श्रीमद्भागवतमहापुराणे द्वितीयस्कन्धे प्रथमाध्यायान्तर्गतंश्रीशुकप्रोक्तं विष्णोः विराड्रूपवर्णनं समाप्तम् ।भागवतपुराण । अध्याय २/१/२४३७॥भागवतपुराण । अध्याय २/१/२४-३७॥

iti śrīmadbhāgavatamahāpurāṇe dvitīyaskandhe prathamādhyāyāntargataṃśrīśukaproktaṃ viṣṇoḥ virāḍrūpavarṇanaṃ samāptam |bhāgavatapurāṇa | adhyāya 2/1/2437||bhāgavatapurāṇa | adhyāya 2/1/24-37||