सत्यनारायण व्रतकथा Shri Satyanarayana Vratakatha

॥ श्री गणेशाय नमः ॥॥ श्रीपरमात्मने नमः ॥अथ कथा प्रारम्भः ।

|| śrī gaṇeśāya namaḥ |||| śrīparamātmane namaḥ ||atha kathā prārambhaḥ |

श्रीव्यास उवाच ।एकदा नैमिषारण्ये ऋषयः शौनकादयः ।पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे सूतं पौराणिकं खलु ॥ १॥

śrīvyāsa uvāca |ekadā naimiṣāraṇye ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ |papracchurmunayaḥ sarve sūtaṃ paurāṇikaṃ khalu || 1||

ऋषय ऊचुः ।व्रतेन तपसा किं वा प्राप्यते वाञ्छितं फलम् ।तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः कथयस्व महामुने ॥ २॥

ṛṣaya ūcuḥ |vratena tapasā kiṃ vā prāpyate vāñchitaṃ phalam |tatsarvaṃ śrotumicchāmaḥ kathayasva mahāmune || 2||

सूत उवाच ।नारदेनैव सम्पृष्टो भगवान् कमलापतिः ।सुरर्षये यथैवाह तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥ ३॥

sūta uvāca |nāradenaiva sampṛṣṭo bhagavān kamalāpatiḥ |surarṣaye yathaivāha tacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ || 3||

एकदा नारदो योगी परानुग्रहकाङ्क्षया ।पर्यटन् विविधान् लोकान् मर्त्यलोकमुपागतः ॥ ४॥

ekadā nārado yogī parānugrahakāṅkṣayā |paryaṭan vividhān lokān martyalokamupāgataḥ || 4||

ततोदृष्ट्वा जनान्सर्वान् नानाक्लेशसमन्वितान् ।नानायोनिसमुत्पन्नान् क्लिश्यमानान् स्वकर्मभिः ॥ ५॥

tatodṛṣṭvā janānsarvān nānākleśasamanvitān |nānāyonisamutpannān kliśyamānān svakarmabhiḥ || 5||

केनोपायेन चैतेषां दुःखनाशो भवेद् ध्रुवम् ।इति सञ्चिन्त्य मनसा विष्णुलोकं गतस्तदा ॥ ६॥

kenopāyena caiteṣāṃ duḥkhanāśo bhaved dhruvam |iti sañcintya manasā viṣṇulokaṃ gatastadā || 6||

तत्र नारायणं देवं शुक्लवर्णं चतुर्भुजम् ।शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ॥ ७॥

tatra nārāyaṇaṃ devaṃ śuklavarṇaṃ caturbhujam |śaṅkhacakragadāpadmavanamālāvibhūṣitam || 7||

दृष्ट्वा तं देवदेवेशं स्तोतुं समुपचक्रमे ।नारद उवाच ।नमो वाङ्गमनसातीतरूपायानन्तशक्तये ।आदिमध्यान्तहीनाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ ८॥

dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ stotuṃ samupacakrame |nārada uvāca |namo vāṅgamanasātītarūpāyānantaśaktaye |ādimadhyāntahīnāya nirguṇāya guṇātmane || 8||

सर्वेषामादिभूताय भक्तानामार्तिनाशिने ।श्रुत्वा स्तोत्रं ततो विष्णुर्नारदं प्रत्यभाषत ॥ ९॥

sarveṣāmādibhūtāya bhaktānāmārtināśine |śrutvā stotraṃ tato viṣṇurnāradaṃ pratyabhāṣata || 9||

श्रीभगवानुवाच ।किमर्थमागतोऽसि त्वं किं ते मनसि वर्तते ।कथयस्व महाभाग तत्सर्वं कथायामि ते ॥ १०॥

śrībhagavānuvāca |kimarthamāgato'si tvaṃ kiṃ te manasi vartate |kathayasva mahābhāga tatsarvaṃ kathāyāmi te || 10||

नारद उवाच ।मर्त्यलोके जनाः सर्वे नानाक्लेशसमन्विताः ।ननायोनिसमुत्पन्नाः पच्यन्ते पापकर्मभिः ॥ ११॥

nārada uvāca |martyaloke janāḥ sarve nānākleśasamanvitāḥ |nanāyonisamutpannāḥ pacyante pāpakarmabhiḥ || 11||

तत्कथं शमयेन्नाथ लघूपायेन तद्वद ।श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कृपास्ति यदि ते मयि ॥ १२॥

tatkathaṃ śamayennātha laghūpāyena tadvada |śrotumicchāmi tatsarvaṃ kṛpāsti yadi te mayi || 12||

श्रीभगवानुवाच ।साधु पृष्टं त्वया वत्स लोकानुग्रहकाङ्क्षया ।यत्कृत्वा मुच्यते मोहत् तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १३॥

śrībhagavānuvāca |sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vatsa lokānugrahakāṅkṣayā |yatkṛtvā mucyate mohat tacchṛṇuṣva vadāmi te || 13||

व्रतमस्ति महत्पुण्यं स्वर्गे मर्त्ये च दुर्लभम् ।तव स्नेहान्मया वत्स प्रकाशः क्रियतेऽधुना ॥ १४॥

vratamasti mahatpuṇyaṃ svarge martye ca durlabham |tava snehānmayā vatsa prakāśaḥ kriyate'dhunā || 14||

सत्यनारायणस्यैव व्रतं सम्यग्विधानतः । (सत्यनारायणस्यैवं)कृत्वा सद्यः सुखं भुक्त्वा परत्र मोक्षमाप्नुयात् ।तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं नारदो मुनिरब्रवीत् ॥ १५॥

satyanārāyaṇasyaiva vrataṃ samyagvidhānataḥ | (satyanārāyaṇasyaivaṃ)kṛtvā sadyaḥ sukhaṃ bhuktvā paratra mokṣamāpnuyāt |tacchrutvā bhagavadvākyaṃ nārado munirabravīt || 15||

नारद उवाच ।किं फलं किं विधानं च कृतं केनैव तद् व्रतम् ।तत्सर्वं विस्तराद् ब्रूहि कदा कार्यं व्रतं प्रभो ॥ १६॥ (कार्यंहितद्व्रतम्)

nārada uvāca |kiṃ phalaṃ kiṃ vidhānaṃ ca kṛtaṃ kenaiva tad vratam |tatsarvaṃ vistarād brūhi kadā kāryaṃ vrataṃ prabho || 16|| (kāryaṃhitadvratam)

श्रीभगवानुवाच ।दुःखशोकादिशमनं धनधान्यप्रवर्धनम् ॥ १७॥

śrībhagavānuvāca |duḥkhaśokādiśamanaṃ dhanadhānyapravardhanam || 17||

सौभाग्यसन्ततिकरं सर्वत्र विजयप्रदम् ।यस्मिन् कस्मिन् दिने मर्त्यो भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥ १८॥

saubhāgyasantatikaraṃ sarvatra vijayapradam |yasmin kasmin dine martyo bhaktiśraddhāsamanvitaḥ || 18||

सत्यनारायणं देवं यजेच्चैव निशामुखे ।ब्राह्मणैर्बान्धवैश्चैव सहितो धर्मतत्परः ॥ १९॥

satyanārāyaṇaṃ devaṃ yajeccaiva niśāmukhe |brāhmaṇairbāndhavaiścaiva sahito dharmatatparaḥ || 19||

नैवेद्यं भक्तितो दद्यात् सपादं भक्ष्यमुत्तमम् ।रम्भाफलं घृतं क्षीरं गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥ २०॥

naivedyaṃ bhaktito dadyāt sapādaṃ bhakṣyamuttamam |rambhāphalaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ godhūmasya ca cūrṇakam || 20||

अभावे शालिचूर्णं वा शर्करा वा गुडस्तथा ।सपादं सर्वभक्ष्याणि चैकीकृत्य निवेदयेत् ॥ २१॥

abhāve śālicūrṇaṃ vā śarkarā vā guḍastathā |sapādaṃ sarvabhakṣyāṇi caikīkṛtya nivedayet || 21||

विप्राय दक्षिणां दद्यात् कथां श्रुत्वा जनैः सह ।ततश्च बन्धुभिः सार्धं विप्रांश्च प्रतिभोजयेत् ॥ २२॥

viprāya dakṣiṇāṃ dadyāt kathāṃ śrutvā janaiḥ saha |tataśca bandhubhiḥ sārdhaṃ viprāṃśca pratibhojayet || 22||

प्रसादं भक्षयेद् भक्त्या नृत्यगीतादिकं चरेत् ।ततश्च स्वगृहं गच्छेत् सत्यनारायणं स्मरन् ॥ २३॥

prasādaṃ bhakṣayed bhaktyā nṛtyagītādikaṃ caret |tataśca svagṛhaṃ gacchet satyanārāyaṇaṃ smaran || 23||

एवं कृते मनुष्याणां वाञ्छासिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ।विशेषतः कलियुगे लघूपायोऽस्ति भूतले ॥ २४॥ (लघूपायोस्ति)

evaṃ kṛte manuṣyāṇāṃ vāñchāsiddhirbhaved dhruvam |viśeṣataḥ kaliyuge laghūpāyo'sti bhūtale || 24|| (laghūpāyosti)

॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे श्रीसत्यनारायण व्रतकथायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

|| iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe śrīsatyanārāyaṇa vratakathāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ || 1||

सूत उवाच ।अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि कृतं येन पुरा द्विजाः ।कश्चित् काशीपुरे रम्ये ह्यासीद्विप्रोऽतिनिर्धनः ॥ १॥ (ह्यासीद्विप्रोतिनिर्धनः)

sūta uvāca |athānyat sampravakṣyāmi kṛtaṃ yena purā dvijāḥ |kaścit kāśīpure ramye hyāsīdvipro'tinirdhanaḥ || 1|| (hyāsīdviprotinirdhanaḥ)

क्षुत्तृड्भ्यां व्याकुलोभूत्वा नित्यं बभ्राम भूतले ।दुःखितं ब्राह्मणं दृष्ट्वा भगवान् ब्राह्मणप्रियः ॥ २॥

kṣuttṛḍbhyāṃ vyākulobhūtvā nityaṃ babhrāma bhūtale |duḥkhitaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān brāhmaṇapriyaḥ || 2||

वृद्धब्राह्मण रूपस्तं पप्रच्छ द्विजमादरात् ।किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः ।तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विज सत्तम ॥ ३॥

vṛddhabrāhmaṇa rūpastaṃ papraccha dvijamādarāt |kimarthaṃ bhramase vipra mahīṃ nityaṃ suduḥkhitaḥ |tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyatāṃ dvija sattama || 3||

ब्राह्मण उवाच ।ब्राह्मणोऽति दरिद्रोऽहं भिक्षार्थं वै भ्रमे महीम् ॥ ४॥ (ब्राह्मणोति)

brāhmaṇa uvāca |brāhmaṇo'ti daridro'haṃ bhikṣārthaṃ vai bhrame mahīm || 4|| (brāhmaṇoti)

उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो ।वृद्धब्राह्मण उवाच ।सत्यनारायणो विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥ ५॥

upāyaṃ yadi jānāsi kṛpayā kathaya prabho |vṛddhabrāhmaṇa uvāca |satyanārāyaṇo viṣṇurvāñchitārthaphalapradaḥ || 5||

तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम । (व्रतमुत्तमम्)यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥ ६॥

tasya tvaṃ pūjanaṃ vipra kuruṣva vratamuttamama | (vratamuttamam)yatkṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ || 6||

विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः ।सत्यनारायणो वृद्धस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७॥

vidhānaṃ ca vratasyāpi viprāyābhāṣya yatnataḥ |satyanārāyaṇo vṛddhastatraivāntaradhīyata || 7||

तद् व्रतं सङ्करिष्यामि यदुक्तं ब्राह्मणेन वै ।इति सञ्चिन्त्य विप्रोऽसौ रात्रौ निद्रा न लब्धवान् ॥ ८॥ (निद्रां)

tad vrataṃ saṅkariṣyāmi yaduktaṃ brāhmaṇena vai |iti sañcintya vipro'sau rātrau nidrā na labdhavān || 8|| (nidrāṃ)

ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायणव्रतम् ।करिष्य इति सङ्कल्प्य भिक्षार्थमगमद्विजः ॥ ९॥ (भिक्षार्थमगमद्द्विजः)

tataḥ prātaḥ samutthāya satyanārāyaṇavratam |kariṣya iti saṅkalpya bhikṣārthamagamadvijaḥ || 9|| (bhikṣārthamagamaddvijaḥ)

तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् ।तेनैव बन्धुभिः सार्धं सत्यस्यव्रतमाचरत् ॥ १०॥

tasminneva dine vipraḥ pracuraṃ dravyamāptavān |tenaiva bandhubhiḥ sārdhaṃ satyasyavratamācarat || 10||

सर्वदुःखविनिर्मुक्तः सर्वसम्पत्समन्वितः ।बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥ ११॥

sarvaduḥkhavinirmuktaḥ sarvasampatsamanvitaḥ |babhūva sa dvijaśreṣṭho vratasyāsya prabhāvataḥ || 11||

ततः प्रभृति कालं च मासि मासि व्रतं कृतम् ।एवं नारायणस्येदं व्रतं कृत्वा द्विजोत्तमः ॥ १२॥

tataḥ prabhṛti kālaṃ ca māsi māsi vrataṃ kṛtam |evaṃ nārāyaṇasyedaṃ vrataṃ kṛtvā dvijottamaḥ || 12||

सर्वपापविनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ।व्रतमस्य यदा विप्र पृथिव्यां सङ्करिष्यति ॥ १३॥ (विप्राः)

sarvapāpavinirmukto durlabhaṃ mokṣamāptavān |vratamasya yadā vipra pṛthivyāṃ saṅkariṣyati || 13|| (viprāḥ)

तदैव सर्वदुःखं तु मनुजस्य विनश्यति । (च मनुजस्य)एवं नारायणेनोक्तं नारदाय महात्मने ॥ १४॥

tadaiva sarvaduḥkhaṃ tu manujasya vinaśyati | (ca manujasya)evaṃ nārāyaṇenoktaṃ nāradāya mahātmane || 14||

मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत् कथयामि वः ।ऋषय ऊचुः ।तस्माद् विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने ।तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः श्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥ १५॥ (श्रद्धास्माकं)

mayā tatkathitaṃ viprāḥ kimanyat kathayāmi vaḥ |ṛṣaya ūcuḥ |tasmād viprācchrutaṃ kena pṛthivyāṃ caritaṃ mune |tatsarvaṃ śrotumicchāmaḥ śraddhā'smākaṃ prajāyate || 15|| (śraddhāsmākaṃ)

सूत उवाच ।शृणुध्वं मुनयः सर्वे व्रतं येन कृतं भुवि ।एकदा स द्विजवरो यथाविभव विस्तरैः ॥ १६॥

sūta uvāca |śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve vrataṃ yena kṛtaṃ bhuvi |ekadā sa dvijavaro yathāvibhava vistaraiḥ || 16||

बन्धुभिः स्वजनैः सार्धं व्रतं कर्तुं समुद्यतः ।एतस्मिन्नन्तरे काले काष्ठक्रेता समागमत् ॥ १७॥

bandhubhiḥ svajanaiḥ sārdhaṃ vrataṃ kartuṃ samudyataḥ |etasminnantare kāle kāṣṭhakretā samāgamat || 17||

बहिः काष्ठं च संस्थाप्य विप्रस्य गृहमाययौ ।तृष्णाया पीडितात्मा च दृष्ट्वा विप्रं कृतं व्रतम् ॥ १८॥ (कृत)

bahiḥ kāṣṭhaṃ ca saṃsthāpya viprasya gṛhamāyayau |tṛṣṇāyā pīḍitātmā ca dṛṣṭvā vipraṃ kṛtaṃ vratam || 18|| (kṛta)

प्रणिपत्य द्विजं प्राह किमिदं क्रियते त्वया ।कृते किं फलमाप्नोति विस्तराद् वद मे प्रभो ॥ १९॥ (विस्ताराद्)

praṇipatya dvijaṃ prāha kimidaṃ kriyate tvayā |kṛte kiṃ phalamāpnoti vistarād vada me prabho || 19|| (vistārād)

विप्र उवाच ।सत्यनारायणेस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम् ।तस्य प्रसादान्मे सर्वं धनधान्यादिकं महत् ॥ २०॥

vipra uvāca |satyanārāyaṇesyedaṃ vrataṃ sarvepsitapradam |tasya prasādānme sarvaṃ dhanadhānyādikaṃ mahat || 20||

तस्मादेतद् व्रतं ज्ञात्वा काष्ठक्रेताऽतिहर्षितः ।पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ ॥ २१॥

tasmādetad vrataṃ jñātvā kāṣṭhakretā'tiharṣitaḥ |papau jalaṃ prasādaṃ ca bhuktvā sa nagaraṃ yayau || 21||

सत्यनारायणं देवं मनसा इत्यचिन्तयत् ।काष्ठं विक्रयतो ग्रामे प्राप्यते चाद्य यद् धनम् ॥ २२॥ (प्राप्यतेमेऽद्य)

satyanārāyaṇaṃ devaṃ manasā ityacintayat |kāṣṭhaṃ vikrayato grāme prāpyate cādya yad dhanam || 22|| (prāpyateme'dya)

तेनैव सत्यदेवस्य करिष्ये व्रतमुत्तमम् ।इति सञ्चिन्त्य मनसा काष्ठं धृत्वा तु मस्तके ॥ २३॥

tenaiva satyadevasya kariṣye vratamuttamam |iti sañcintya manasā kāṣṭhaṃ dhṛtvā tu mastake || 23||

जगाम नगरे रम्ये धनिनां यत्र संस्थितिः ।तद्दिने काष्ठमूल्यं च द्विगुणं प्राप्तवानसौ ॥ २४॥

jagāma nagare ramye dhanināṃ yatra saṃsthitiḥ |taddine kāṣṭhamūlyaṃ ca dviguṇaṃ prāptavānasau || 24||