शिवमहिम्नस्तोत्रं Shukavirachitam Shivamahimna Stotram

पतङ्गदृगपाङ्गतो भवभुजङ्गभङ्गो भवेत्समुल्लसितपल्लवैर्भजति मुक्तिवल्लीव माम् ।कुरङ्गकिणसङ्गदृक्प्रसरतोऽद्य सांसारिकंरुजं हर दयाधनैर्वितर दृष्टिवर्षं मयि ॥ १५॥

pataṅgadṛgapāṅgato bhavabhujaṅgabhaṅgo bhavetsamullasitapallavairbhajati muktivallīva mām |kuraṅgakiṇasaṅgadṛkprasarato'dya sāṃsārikaṃrujaṃ hara dayādhanairvitara dṛṣṭivarṣaṃ mayi || 15||

निशापतिकलाधरं कुलिशपाणिसम्पूजितंसुशोभिजटजह्नुजामृडशिखण्डचूडाधुना ।दृढं तव पदाम्बुजं शिव भजामि हृत्पद्मकेशिवासख सुखं सदा शिखिसखाकृते पाहि माम् ॥ १६॥

niśāpatikalādharaṃ kuliśapāṇisampūjitaṃsuśobhijaṭajahnujāmṛḍaśikhaṇḍacūḍādhunā |dṛḍhaṃ tava padāmbujaṃ śiva bhajāmi hṛtpadmakeśivāsakha sukhaṃ sadā śikhisakhākṛte pāhi mām || 16||

शान्तं दान्तहृदन्तरे सुविहितं यान्तं वृषेन्द्रेण तंस्वान्तस्थं सकलेषु भान्तमखिलं तान्तं सदा पोषकम् ।वान्तप्रायभवेषु तुच्छितधियं तं मुक्तिकान्ताप्रियंदेवं दान्तशमप्रशान्तमनसा यामीषणावर्जितः ॥ १७॥

śāntaṃ dāntahṛdantare suvihitaṃ yāntaṃ vṛṣendreṇa taṃsvāntasthaṃ sakaleṣu bhāntamakhilaṃ tāntaṃ sadā poṣakam |vāntaprāyabhaveṣu tucchitadhiyaṃ taṃ muktikāntāpriyaṃdevaṃ dāntaśamapraśāntamanasā yāmīṣaṇāvarjitaḥ || 17||

अम्बरकेशसुशम्बरवैरिन् त्रिपुरहराम्बरहृदि विहर ।मुरहर शङ्कर द्विरजवरानन शरवणभवनुत परिपाहि ॥ १८॥

ambarakeśasuśambaravairin tripuraharāmbarahṛdi vihara |murahara śaṅkara dvirajavarānana śaravaṇabhavanuta paripāhi || 18||

एकैवास्मि न संशयस्त्रिभुवने नेहास्ति नाना जगत्मिथ्यैवाहिभयं यथा मरुमरीच्यार्द्रीकृता भूर्भवेत् ।शुक्तौ यत्कलधौतवन्मृदि महाकुम्भोपमानं तथावाचारम्भणमेव युक्तिजनकं कार्यं न वै कारणम् ॥ १९॥

ekaivāsmi na saṃśayastribhuvane nehāsti nānā jagatmithyaivāhibhayaṃ yathā marumarīcyārdrīkṛtā bhūrbhavet |śuktau yatkaladhautavanmṛdi mahākumbhopamānaṃ tathāvācārambhaṇameva yuktijanakaṃ kāryaṃ na vai kāraṇam || 19||

यद्भासा जगदद्य भाति नितरां सूर्यानलौ वायवोभीत्या भान्ति स्वतेजसामपि परं जानन्ति नो मां स्थितम् ।को मोहो मयि पश्यतां स्थिरचरं त्वेकत्वनानात्वधीर्भिद्यत्येव विभेदभावजनकं त्वज्ञानमेतत्स्फुटम् ॥ २०॥

yadbhāsā jagadadya bhāti nitarāṃ sūryānalau vāyavobhītyā bhānti svatejasāmapi paraṃ jānanti no māṃ sthitam |ko moho mayi paśyatāṃ sthiracaraṃ tvekatvanānātvadhīrbhidyatyeva vibhedabhāvajanakaṃ tvajñānametatsphuṭam || 20||

ईशावास्यमिदं जगच्श्रुतिशतैः प्रोक्तं च तद्भेदधीःनो कश्चिद्विनिवर्तते च यतते मोक्षाश्रमे श्रान्तियुक् ।त्वद्भक्त्या विमुखः सदैव हि वृथा बोधाद्भवे भ्रश्यतेबुद्।ह्ध्या वृद्धधियो भवन्ति च वृथा किञ्चायुषोऽन्ते नराः ॥ २१॥

īśāvāsyamidaṃ jagacśrutiśataiḥ proktaṃ ca tadbhedadhīḥno kaścidvinivartate ca yatate mokṣāśrame śrāntiyuk |tvadbhaktyā vimukhaḥ sadaiva hi vṛthā bodhādbhave bhraśyatebud|hdhyā vṛddhadhiyo bhavanti ca vṛthā kiñcāyuṣo'nte narāḥ || 21||

विद्या सुद्योततेऽन्तर्हृदि जटिलतमो भिद्यते खिद्यतेऽन्तःखद्योतद्युतिवत्सविद्युत इमा नो भान्ति चन्द्रानलाः ।यूकाशूकसमो मयूखसमहामाली च लीला हि तेघूकास्तर्कवितर्कजालजटिला विध्वंसितास्त्वद्दृशा ॥ २२॥

vidyā sudyotate'ntarhṛdi jaṭilatamo bhidyate khidyate'ntaḥkhadyotadyutivatsavidyuta imā no bhānti candrānalāḥ |yūkāśūkasamo mayūkhasamahāmālī ca līlā hi teghūkāstarkavitarkajālajaṭilā vidhvaṃsitāstvaddṛśā || 22||

सीमाभूमा त्वमीशो दृढतरमहिमा त्वत्पदाब्जे किलैकोयस्त्वां ध्यायति ध्यानहीनवपुषा स त्वं त्वमात्मा परः ।नो तत्र त्रिपुटीकुटीरकुटिल चित्तं निटालेक्षणलक्ष्यात्मा त्वपलक्ष्यलक्षितहृदा त्वं वेत्सि तं त्वामनु ॥ २३॥

sīmābhūmā tvamīśo dṛḍhataramahimā tvatpadābje kilaikoyastvāṃ dhyāyati dhyānahīnavapuṣā sa tvaṃ tvamātmā paraḥ |no tatra tripuṭīkuṭīrakuṭila cittaṃ niṭālekṣaṇalakṣyātmā tvapalakṣyalakṣitahṛdā tvaṃ vetsi taṃ tvāmanu || 23||

शमितो मृगतृष्णिकेव भूमौ मृगदृष्ट्यैव स एव बन्धहेतुः ।सुभवोद्भवपादसेविनां सुगमा वै निगमागमोरुशीर्षाः ॥ २४॥

śamito mṛgatṛṣṇikeva bhūmau mṛgadṛṣṭyaiva sa eva bandhahetuḥ |subhavodbhavapādasevināṃ sugamā vai nigamāgamoruśīrṣāḥ || 24||

पदजातप्रकटप्रभावबोधैरहमेव त्वमसि क्व भेदहेतुः ॥ २५॥

padajātaprakaṭaprabhāvabodhairahameva tvamasi kva bhedahetuḥ || 25||

तन्त्रयन्त्रकृतमन्त्रविभक्तैर्मान्त्रिकोऽहमिति धीर्न विमुक्त्यै ।भेदभानकलनाविचारतः त्वां न जानत इमे पशवः स्युः ॥ २६॥

tantrayantrakṛtamantravibhaktairmāntriko'hamiti dhīrna vimuktyai |bhedabhānakalanāvicārataḥ tvāṃ na jānata ime paśavaḥ syuḥ || 26||

युक्तियुक्तमपि भुक्तमखेदं भक्तमेव विगुणं न तु भुक्त्यै ।मुक्तिमार्गफलने श्रुतिसूक्ता वक्ति तत्त्वमसि वाक्यतोऽर्थवत् ॥ २७॥

yuktiyuktamapi bhuktamakhedaṃ bhaktameva viguṇaṃ na tu bhuktyai |muktimārgaphalane śrutisūktā vakti tattvamasi vākyato'rthavat || 27||

बहुत्वेऽप्येकत्वे भ्रमभवनतान्ताः किल नराःन चैकं द्वित्वं वा श्रुतिशिरसि वाक्यार्थकलने ।न बन्धो मोक्षो वा न परमवरो नापि हि नरःचकास्ति ब्रह्मेदं परमशिव एको ध्रुवसुखः ॥ २८॥

bahutve'pyekatve bhramabhavanatāntāḥ kila narāḥna caikaṃ dvitvaṃ vā śrutiśirasi vākyārthakalane |na bandho mokṣo vā na paramavaro nāpi hi naraḥcakāsti brahmedaṃ paramaśiva eko dhruvasukhaḥ || 28||

वित्तपित्तमपनीय चित्ततो हृत्तमो रसदृशा परिधूय ।कर्तृतामपि निजात्मविद्यया भोक्तृतामपि सदात्मदर्शनात् ॥ २९॥

vittapittamapanīya cittato hṛttamo rasadṛśā paridhūya |kartṛtāmapi nijātmavidyayā bhoktṛtāmapi sadātmadarśanāt || 29||

दर्शनं च हृदि तत्र विलाप्य प्राप्तकामकलनो दलिताशः ।मूलकूलजनितामथ विद्यां हृद्यमेन परिधूय अविद्याम् ॥ ३०॥

darśanaṃ ca hṛdi tatra vilāpya prāptakāmakalano dalitāśaḥ |mūlakūlajanitāmatha vidyāṃ hṛdyamena paridhūya avidyām || 30||

उमाजाने जाने तव भव यदार्तं जगदिदं नजाने तद्भिन्नं शिव भजनबोधैर्गुरुजनैः ।रमाजानेर्जानिं जनिमृतिनिदानादिविमुखंमहीजानेः सौख्यं लवशतसुराणां मम कियत् ॥ ३१॥

umājāne jāne tava bhava yadārtaṃ jagadidaṃ najāne tadbhinnaṃ śiva bhajanabodhairgurujanaiḥ |ramājānerjāniṃ janimṛtinidānādivimukhaṃmahījāneḥ saukhyaṃ lavaśatasurāṇāṃ mama kiyat || 31||

तर्कैस्तर्कितुमप्यशक्तकरणैर्मीमांस्यमेतन्न वैशब्दैश्चापि जडैश्च तन्त्रनिवहैः दृश्यः किमात्मा भवान् ।मनःक्लृप्तास्तर्का गुणगुणजबुद्धिप्रतिभुवोविचारं चेतो यत्तदपि शिव मीमांसकमतम् ॥ ३२॥

tarkaistarkitumapyaśaktakaraṇairmīmāṃsyametanna vaiśabdaiścāpi jaḍaiśca tantranivahaiḥ dṛśyaḥ kimātmā bhavān |manaḥklṛptāstarkā guṇaguṇajabuddhipratibhuvovicāraṃ ceto yattadapi śiva mīmāṃsakamatam || 32||

यतः शब्दो वाग्भूर्मनवचनदरे त्वमसि दृक्न वै जातं किञ्चिन्न च भवति सम्प्रत्यति भवत् ।न वै कार्यं तस्य प्रभुरणुरपि स्थूलमपि नन रूपं त्वग्गन्धो न रसरसना वापि भगवन् ॥ ३३॥

yataḥ śabdo vāgbhūrmanavacanadare tvamasi dṛkna vai jātaṃ kiñcinna ca bhavati sampratyati bhavat |na vai kāryaṃ tasya prabhuraṇurapi sthūlamapi nana rūpaṃ tvaggandho na rasarasanā vāpi bhagavan || 33||

त्वमात्मा स्वे धाम्नि स्थित इव विभासीदमखिलंन चोपाधिर्भूतान्यखिलतनवः कल्पितधिया ।महाविद्यामोहाद्विविधतग्शास्त्रस्य विषयंअविद्यावत्सर्वं भवति त्वयि दृष्टे परतरे ॥ ३४॥

tvamātmā sve dhāmni sthita iva vibhāsīdamakhilaṃna copādhirbhūtānyakhilatanavaḥ kalpitadhiyā |mahāvidyāmohādvividhatagśāstrasya viṣayaṃavidyāvatsarvaṃ bhavati tvayi dṛṣṭe paratare || 34||

तदेतत्त्वं चापि त्वमहमिति दृश्यं च न हिदृगखण्डे पिण्डाण्डप्रभवविहिते बुद्धिकरणे ।ततो जातं शास्त्रं तव शिवद बोधे कथमिदंजडं चेतोवाग्मिः प्रतिपदविमृश्यं भवशतैः ॥ ३५॥

tadetattvaṃ cāpi tvamahamiti dṛśyaṃ ca na hidṛgakhaṇḍe piṇḍāṇḍaprabhavavihite buddhikaraṇe |tato jātaṃ śāstraṃ tava śivada bodhe kathamidaṃjaḍaṃ cetovāgmiḥ pratipadavimṛśyaṃ bhavaśataiḥ || 35||

कुमर्कैर्नानेव प्रभवसि च भक्त्यैव सुकरः ॥ ३६॥

kumarkairnāneva prabhavasi ca bhaktyaiva sukaraḥ || 36||

श्रद्धां ते श्रुतिराह सौम्यपुरुषेत्येतत्परे निर्गुणेसाम्बे रूपगुणैकवाग्विषयके नाम्न्यर्चने वा त्वयि ।प्रारब्धान्तिमसम्भवेन हि पथा योऽयं चकास्ते यथायावच्चाप्यधिकारसाधनपदं तस्य त्वमात्मा सदा ॥ ३७॥

śraddhāṃ te śrutirāha saumyapuruṣetyetatpare nirguṇesāmbe rūpaguṇaikavāgviṣayake nāmnyarcane vā tvayi |prārabdhāntimasambhavena hi pathā yo'yaṃ cakāste yathāyāvaccāpyadhikārasādhanapadaṃ tasya tvamātmā sadā || 37||

कुटिलजटिलशब्दतर्कजालैः श्रुतिहरिणीं भषन्ति वाक्श्रमास्ते ।गुणगणविहिताः शुनां गणास्ते तव भक्त्या रहिताऽप्याबुद्धबोधाः ॥ ३८॥

kuṭilajaṭilaśabdatarkajālaiḥ śrutihariṇīṃ bhaṣanti vākśramāste |guṇagaṇavihitāḥ śunāṃ gaṇāste tava bhaktyā rahitā'pyābuddhabodhāḥ || 38||

मिथ्या जगद्युगभवाः प्रतिकल्पमेवंमूढा गुणप्रभवतो मुनयोऽपि चान्धाः ।शास्त्राणि तन्वत जगत्परिवञ्चकास्तेपूर्वापरोरुवचनैः स्वधियैव मुग्धाः ॥ ३९॥

mithyā jagadyugabhavāḥ pratikalpamevaṃmūḍhā guṇaprabhavato munayo'pi cāndhāḥ |śāstrāṇi tanvata jagatparivañcakāstepūrvāparoruvacanaiḥ svadhiyaiva mugdhāḥ || 39||

तस्मात्तान्परिवञ्चसेऽद्य भगवन्नानार्थशास्त्रभ्रमैःमिथ्यावर्णनिबन्धनाश्रमगणश्रान्तान्वितर्के रतान् ।तांस्तांस्तद्भवभावबोधसहितान्स्वर्गभ्रमे दुःखितान्यातायातशतेषु दुःखभवने याम्ये च दुःखोत्कटान् ॥ ४०॥

tasmāttānparivañcase'dya bhagavannānārthaśāstrabhramaiḥmithyāvarṇanibandhanāśramagaṇaśrāntānvitarke ratān |tāṃstāṃstadbhavabhāvabodhasahitānsvargabhrame duḥkhitānyātāyātaśateṣu duḥkhabhavane yāmye ca duḥkhotkaṭān || 40||

स्वमतिमतकृतं वितत्य शास्त्रं परिनिन्दत्यनिशं विहाय वेदान् ।तव मायामयपाशबद्धकीशाः फलजालेषु वृथैव वर्धिताशाः ॥ ४१॥

svamatimatakṛtaṃ vitatya śāstraṃ parinindatyaniśaṃ vihāya vedān |tava māyāmayapāśabaddhakīśāḥ phalajāleṣu vṛthaiva vardhitāśāḥ || 41||

अशनवसनमात्रसाभिलाषाः भ्रमतोऽन्योन्यमुपासकाश्च भण्डाः ।गुणखण्डहृदा वदन्ति युद्धे मधुमाद्यन्मधुपा यथैव भण्डाः ॥ ४२॥

aśanavasanamātrasābhilāṣāḥ bhramato'nyonyamupāsakāśca bhaṇḍāḥ |guṇakhaṇḍahṛdā vadanti yuddhe madhumādyanmadhupā yathaiva bhaṇḍāḥ || 42||

केचिन्मुण्डाः कुटीलजटिलाश्चक्रतप्तास्तथान्येनग्ना बौद्धाः श्रमणनिचयास्तुङ्गलिङ्गं वहन्तः ।विप्रा वर्णाश्रमवरभरा हिंसवा स्वर्गकामाःकामारातौ विमुखहृदया ज्ञानहीना भ्रमन्ति ॥ ४३॥

kecinmuṇḍāḥ kuṭīlajaṭilāścakrataptāstathānyenagnā bauddhāḥ śramaṇanicayāstuṅgaliṅgaṃ vahantaḥ |viprā varṇāśramavarabharā hiṃsavā svargakāmāḥkāmārātau vimukhahṛdayā jñānahīnā bhramanti || 43||

कुरङ्गा मोहान्धा मरुजलधिबुद्।ह्ध्यातपतपाःयथा धावन्तीश प्रशिथिलधिया तर्षितजलाः ।तथेमे मोहान्धाः हृदयदहरे त्वामधिवप्तंभवन्तं हित्वैव प्रभवमरणैर्भ्रान्तिवशगाः ॥ ४४॥

kuraṅgā mohāndhā marujaladhibud|hdhyātapatapāḥyathā dhāvantīśa praśithiladhiyā tarṣitajalāḥ |tatheme mohāndhāḥ hṛdayadahare tvāmadhivaptaṃbhavantaṃ hitvaiva prabhavamaraṇairbhrāntivaśagāḥ || 44||

अभेद्यं भेद्येषु प्रकटरहृत्पद्मसदनंअविज्ञातं ज्ञातं निरवधिकसच्चित्सुखवपुः ।भवन्मायामोहाद्भ्रमति परमानन्दविमुखंजगल्लोकालोकं सुसस्वरतिर्यग्गतधियम् ॥ ४५॥

abhedyaṃ bhedyeṣu prakaṭarahṛtpadmasadanaṃavijñātaṃ jñātaṃ niravadhikasaccitsukhavapuḥ |bhavanmāyāmohādbhramati paramānandavimukhaṃjagallokālokaṃ susasvaratiryaggatadhiyam || 45||

नाहं न त्वं न चेमे भव भवभवं वै गतभयं (?)सदानन्दं सान्द्रं विरलमपि भेदं नहि मनाक् ।अखण्डं पिण्डाङ्गं न च भवति कार्यं च करणंन मोक्षो नो बन्धो भवति भवदालोकनवशात् ॥ ४६॥

nāhaṃ na tvaṃ na ceme bhava bhavabhavaṃ vai gatabhayaṃ (?)sadānandaṃ sāndraṃ viralamapi bhedaṃ nahi manāk |akhaṇḍaṃ piṇḍāṅgaṃ na ca bhavati kāryaṃ ca karaṇaṃna mokṣo no bandho bhavati bhavadālokanavaśāt || 46||

अनुभवमिदमेव वेदवेद्यं यदि हित्वानुभवे भवोद्भवाद्यम् ।अनुभवशतकोत्थकर्मचित्रं न हि नाशाय भवोद्भवेषु तस्य ॥ ४७॥

anubhavamidameva vedavedyaṃ yadi hitvānubhave bhavodbhavādyam |anubhavaśatakotthakarmacitraṃ na hi nāśāya bhavodbhaveṣu tasya || 47||

शान्तं वेदवचोभिरीडितपरः स्वान्तं निशान्ते सदाचिन्तशान्तनितान्तशान्तमनसा कोहं कथं वै जगत् ।नानास्तीति विचार्य वेदनिवहैर्मुक्तः स युक्तो भवेत्तद्।ह्ध्यानेऽपि च दुर्लभो यदि भवेद्र्रूपं तव प्रेमकृत् ॥ ४८॥

śāntaṃ vedavacobhirīḍitaparaḥ svāntaṃ niśānte sadācintaśāntanitāntaśāntamanasā kohaṃ kathaṃ vai jagat |nānāstīti vicārya vedanivahairmuktaḥ sa yukto bhavettad|hdhyāne'pi ca durlabho yadi bhavedrrūpaṃ tava premakṛt || 48||

स्वान्तं शान्तमनन्तमव्ययमुमाकान्तं सदा चिन्तयेत्तेनैवाशु विनाशिताघनिचयो भूयात्प्रमोदाधिकः ।कामारातिपदाम्बुजार्चनरतो भस्माक्षधृङ्मुक्तये ॥ ४९॥

svāntaṃ śāntamanantamavyayamumākāntaṃ sadā cintayettenaivāśu vināśitāghanicayo bhūyātpramodādhikaḥ |kāmārātipadāmbujārcanarato bhasmākṣadhṛṅmuktaye || 49||

यावत्कायमयाय दायकमिदं कामस्य यत्सायकैःभेद्यं वेद्यशतैः चिकित्सितवयः पाके उपायैरपि ।तस्मादेवमुमासाहयमधुना ध्याये विनाश्यं सदाहायं जन्मविनाशभोगरहितो यावद्दृढाङ्गः सदा ॥ ५०॥

yāvatkāyamayāya dāyakamidaṃ kāmasya yatsāyakaiḥbhedyaṃ vedyaśataiḥ cikitsitavayaḥ pāke upāyairapi |tasmādevamumāsāhayamadhunā dhyāye vināśyaṃ sadāhāyaṃ janmavināśabhogarahito yāvaddṛḍhāṅgaḥ sadā || 50||

धनगणगणनाविनाशकाले विगुणैवेह सदा मदाय देहे ।गणगणविनर्तं यदा प्रपद्ये त्रिगुणातीतगुणस्तदा मुदाऽहम् ॥ ५१॥

dhanagaṇagaṇanāvināśakāle viguṇaiveha sadā madāya dehe |gaṇagaṇavinartaṃ yadā prapadye triguṇātītaguṇastadā mudā'ham || 51||

शर्वाणीरमणार्चनेन हि सदा वाताद्भयं (पाताद्भयं) सर्गतो (स्वर्गतः , सर्गतः)गर्वेणापि अखर्वपातकवरैः किं नो भयं संसृतेः ।मय्यानन्दपयोनिधौ सुरसरित्कूलाः प्रयान्त्येव तेशम्भोः शम्भुव एव पादकमलामोदैकमाद्यं मनः ॥ ५२॥

śarvāṇīramaṇārcanena hi sadā vātādbhayaṃ (pātādbhayaṃ) sargato (svargataḥ , sargataḥ)garveṇāpi akharvapātakavaraiḥ kiṃ no bhayaṃ saṃsṛteḥ |mayyānandapayonidhau surasaritkūlāḥ prayāntyeva teśambhoḥ śambhuva eva pādakamalāmodaikamādyaṃ manaḥ || 52||

इति सन्ततमन्तकान्तकं विमृशन्तः स्वहृदा प्रकाशमानम् ।शमितेतरसङ्गभङ्गतः स्वत एवात्र भवन्ति ते ह्यसङ्गाः ॥ ५३॥

iti santatamantakāntakaṃ vimṛśantaḥ svahṛdā prakāśamānam |śamitetarasaṅgabhaṅgataḥ svata evātra bhavanti te hyasaṅgāḥ || 53||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते शिवाख्ये शुकविरचितं शिवमहिम्नस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । शिवाख्यः चतुर्थांशः । अध्यायः २०। १५५३॥

|| iti śivarahasyāntargate śivākhye śukaviracitaṃ śivamahimnastotraṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | śivākhyaḥ caturthāṃśaḥ | adhyāyaḥ 20| 1553||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।शिवाख्यः चतुर्थांशः ।अध्यायः २०। १५-५३॥

– || śrīśivarahasyam |śivākhyaḥ caturthāṃśaḥ |adhyāyaḥ 20| 15-53||