शिवपूजाविधानम् Shivapujavidhanam

(शिवरहस्यान्तर्गते ईश्वराख्ये)स्कन्द उवाच ।अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि शिवपूजाविधिक्रमम् ।निगमागम भेदेन पूजा प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ १॥

(śivarahasyāntargate īśvarākhye)skanda uvāca |atha te sampravakṣyāmi śivapūjāvidhikramam |nigamāgama bhedena pūjā proktā manīṣibhiḥ || 1||

पूजनं शङ्करस्यैव बहुधा परिकीर्तितम् ।श्रुतिस्मृति समा(दा) चारतन्त्रागमविभेदतः ॥ २॥

pūjanaṃ śaṅkarasyaiva bahudhā parikīrtitam |śrutismṛti samā(dā) cāratantrāgamavibhedataḥ || 2||

बृहज्जाबालकाः प्रोचुः केवलं लिङ्गपूजनम् ।पञ्चायतनपूजा हि स्मृतिप्रोक्ता मुनीश्वर ॥ ३॥

bṛhajjābālakāḥ procuḥ kevalaṃ liṅgapūjanam |pañcāyatanapūjā hi smṛtiproktā munīśvara || 3||

तन्त्रागमोक्तपूजा हि शिवदीक्षावतां शिवे ।निगमागमसंयुक्ता पूजेयं कथ्यते तव ॥ ४॥

tantrāgamoktapūjā hi śivadīkṣāvatāṃ śive |nigamāgamasaṃyuktā pūjeyaṃ kathyate tava || 4||

शिवप्रधानपूजेयं शिवलिङ्गैकपूजनम् ।केवलं ते समासेन सपञ्चाक्षरसंयुतम् ॥ ५॥

śivapradhānapūjeyaṃ śivaliṅgaikapūjanam |kevalaṃ te samāsena sapañcākṣarasaṃyutam || 5||

प्रवक्ष्यामि यथा देव्यै प्रोक्तं विश्वेश्वरेण हि ।कैलासशिखरासीनं देवं कामेश्वरं विभुम् ॥ ६॥

pravakṣyāmi yathā devyai proktaṃ viśveśvareṇa hi |kailāsaśikharāsīnaṃ devaṃ kāmeśvaraṃ vibhum || 6||

ब्रह्मोपेन्द्रमहेन्द्राद्यैर्गणैर्विद्याधरैस्तथा ।दानवैर्मुनिभिः सिद्धैर्यक्षरक्षोगणाधिपैः ॥ ७॥

brahmopendramahendrādyairgaṇairvidyādharaistathā |dānavairmunibhiḥ siddhairyakṣarakṣogaṇādhipaiḥ || 7||

हेरम्बस्कन्दपूर्वादिगणैर्भक्त्या सुसेवितम् ।अक्षक्रीडारसास्वादलालसं परमेश्वरम् ॥ ८॥

herambaskandapūrvādigaṇairbhaktyā susevitam |akṣakrīḍārasāsvādalālasaṃ parameśvaram || 8||

प्रणम्य नन्दी प्रोवाच क्रीडन्तं परमेश्वरम् ।क्रीडतो भुवनेशस्य जगदम्बिकया सह ॥ ९॥

praṇamya nandī provāca krīḍantaṃ parameśvaram |krīḍato bhuvaneśasya jagadambikayā saha || 9||

अक्षपाताधिकारे तु पक्षपातधियोज्झितः ।क्रीडतः क्रमयोगेन जितं देवेन शम्भुता ॥ १०॥

akṣapātādhikāre tu pakṣapātadhiyojjhitaḥ |krīḍataḥ kramayogena jitaṃ devena śambhutā || 10||

अक्षप्रपाताद्देवेन प्रोक्तं नन्दिन् जितं मया ।तदा सत्याभियोगेन तुष्टोऽहं त्वयि भक्तितः ॥ ११॥

akṣaprapātāddevena proktaṃ nandin jitaṃ mayā |tadā satyābhiyogena tuṣṭo'haṃ tvayi bhaktitaḥ || 11||

वरो मे प्रियतां वत्स यस्ते मनसि वर्तते ।ददामि तं न सन्देहः प्रीतेन मनसा तव ॥ १२॥

varo me priyatāṃ vatsa yaste manasi vartate |dadāmi taṃ na sandehaḥ prītena manasā tava || 12||

नन्दीश्वरः उवाच ।तुष्टोऽसि यदि देवेश जगतामीश्वर प्रभो ।वद पूजाविधानं ते (तान्) शैवान् मन्त्रान् सुदुर्लभान् ॥ १३॥

nandīśvaraḥ uvāca |tuṣṭo'si yadi deveśa jagatāmīśvara prabho |vada pūjāvidhānaṃ te (tān) śaivān mantrān sudurlabhān || 13||

चक्राङ्गन्याससहितान् पूजाकर्मसमन्वितान् ।शिव उवाच ।कथयामि महाभाग त्रैलोक्येष्वपि दुर्लभान् ॥ १४॥

cakrāṅganyāsasahitān pūjākarmasamanvitān |śiva uvāca |kathayāmi mahābhāga trailokyeṣvapi durlabhān || 14||

शैवान् सर्वमनुश्रेष्ठान् सर्वमन्त्रेषु गोपितान् ।भक्तोऽसीति न मे किञ्चिदवाच्यं त्वयि सुव्रत ॥ १५॥

śaivān sarvamanuśreṣṭhān sarvamantreṣu gopitān |bhakto'sīti na me kiñcidavācyaṃ tvayi suvrata || 15||

मूलमन्त्राङ्गविन्यास पूजाकर्मसमन्वितान् ।दीक्षाभिषेकसहितानधिकारसमन्वितान् ॥ १६॥

mūlamantrāṅgavinyāsa pūjākarmasamanvitān |dīkṣābhiṣekasahitānadhikārasamanvitān || 16||

उद्धारक्रमयोगेन सर्वकामफलप्रदान् ।सुसमे भूप्रदेशे तु गोमयेनोपलेपिते ॥ १७॥

uddhārakramayogena sarvakāmaphalapradān |susame bhūpradeśe tu gomayenopalepite || 17||

पुष्पप्रकरशोभाढ्ये गन्धधूपतरङ्गिते ।विलिखेन्मातृकास्तत्र वर्गाष्टकविभेदतः ॥ १८॥

puṣpaprakaraśobhāḍhye gandhadhūpataraṅgite |vilikhenmātṛkāstatra vargāṣṭakavibhedataḥ || 18||

स्वरैः षोडशभिर्वर्णैः प्रथमः परिकीर्तितः ।पञ्चपञ्चाक्षरांश्चान्यौ द्वावन्यौ चतुरक्षरौ ॥ १९॥

svaraiḥ ṣoḍaśabhirvarṇaiḥ prathamaḥ parikīrtitaḥ |pañcapañcākṣarāṃścānyau dvāvanyau caturakṣarau || 19||

वर्गाष्टकं भवेदेवं ततो मन्त्रान् समुद्धरेत् ।पञ्चमस्यतु वर्गस्य पञ्चमं प्रथमं भवेत् ॥ २०॥

vargāṣṭakaṃ bhavedevaṃ tato mantrān samuddharet |pañcamasyatu vargasya pañcamaṃ prathamaṃ bhavet || 20||

षष्ठवर्गान्तिमोवर्णः प्रथमान्त्यसमान्वितः ।द्वितीयं वर्णमाख्यातमष्टमस्याद्यमक्षरम् ॥ २१॥

ṣaṣṭhavargāntimovarṇaḥ prathamāntyasamānvitaḥ |dvitīyaṃ varṇamākhyātamaṣṭamasyādyamakṣaram || 21||

प्रथमस्य तृतीयार्णसमेतं तत्तृतीयकम् ।चतुर्थं सप्तमस्यान्त्यं द्वितीयाद्यसमन्वितम् ॥ २२॥

prathamasya tṛtīyārṇasametaṃ tattṛtīyakam |caturthaṃ saptamasyāntyaṃ dvitīyādyasamanvitam || 22||

चतुर्थवर्णं मन्त्रस्य सप्तमाद्यं तु पञ्चमम् ।एव पञ्चाक्षरो मन्त्रः प्रणवाद्यः षडक्षरः ॥ २३॥

caturthavarṇaṃ mantrasya saptamādyaṃ tu pañcamam |eva pañcākṣaro mantraḥ praṇavādyaḥ ṣaḍakṣaraḥ || 23||

यत्साधनात्तु मनुजाः शिवसायुज्यमाप्नुयुः ।प्रणवस्तु परब्रह्मबोधकः समुदीरितः ॥ २४॥

yatsādhanāttu manujāḥ śivasāyujyamāpnuyuḥ |praṇavastu parabrahmabodhakaḥ samudīritaḥ || 24||

पञ्चाक्षरमयानि स्युः पञ्चभूतानि सुव्रत ।भूतात्मकं जगदिदं तेनास्य जगदात्मता ॥ २५॥

pañcākṣaramayāni syuḥ pañcabhūtāni suvrata |bhūtātmakaṃ jagadidaṃ tenāsya jagadātmatā || 25||

ऋषिरुक्तो वामदेवः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतम् ।सदाशिवो देवतास्य मन्त्रस्य परिकीर्तिता ॥ २६॥

ṛṣirukto vāmadevaḥ paṅktiśchanda udāhṛtam |sadāśivo devatāsya mantrasya parikīrtitā || 26||

षडङ्गानि मनोर्वर्णैर्जातियुक्तानि कल्पयेत् ।तत्पुरुषाघोरसद्योवामदेवेशसंज्ञिताः ॥ २७॥

ṣaḍaṅgāni manorvarṇairjātiyuktāni kalpayet |tatpuruṣāghorasadyovāmadeveśasaṃjñitāḥ || 27||

मूलवर्णादिकान्न्यस्य त्रिषु स्थानेष्वतन्द्रितः ।तर्जनीमध्यमान्त्यानामाङ्गुष्ठेन तथा परः ॥ २८॥

mūlavarṇādikānnyasya triṣu sthāneṣvatandritaḥ |tarjanīmadhyamāntyānāmāṅguṣṭhena tathā paraḥ || 28||

आस्यहृत्पादगुह्यादिमूर्ध्नि हस्तेषु चापरः ।(आस्यहृत्पादगुह्यादौ मूर्ध्नि हस्तेषु चापरः ।)प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पञ्चसु ॥ २९॥

āsyahṛtpādaguhyādimūrdhni hasteṣu cāparaḥ |(āsyahṛtpādaguhyādau mūrdhni hasteṣu cāparaḥ |)prāgyāmyavāruṇodīcyamadhyavaktreṣu pañcasu || 29||

ततः षडङ्गं विन्यस्येद्वक्ष्यमाणं यथाविधि ।सर्वज्ञो नित्यतृप्तश्च बोधान्तोऽनादिरेव च ॥ ३०॥

tataḥ ṣaḍaṅgaṃ vinyasyedvakṣyamāṇaṃ yathāvidhi |sarvajño nityatṛptaśca bodhānto'nādireva ca || 30||

स्वतन्त्रशक्तिश्चालुप्त शक्तिश्चानन्तशक्तियुक् ।मूलमन्त्रेण पूर्वैश्च धाम्ने शब्दान्तगैः क्रमात् ॥ ३१॥

svatantraśaktiścālupta śaktiścānantaśaktiyuk |mūlamantreṇa pūrvaiśca dhāmne śabdāntagaiḥ kramāt || 31||

षडङ्गानि मनोरस्य जातियुक्तानि मन्त्रवित् ।कुर्वीत गोलकन्यासं रक्षायै नन्दिकेश्वर ॥ ३२॥

ṣaḍaṅgāni manorasya jātiyuktāni mantravit |kurvīta golakanyāsaṃ rakṣāyai nandikeśvara || 32||

हृदि वक्त्रांसयोरूर्वोः कचे नाभौ द्विपार्श्वयोः ।पृष्ठे हृदि ततो मूर्ध्नि वदने नेत्रयोर्नसोः ॥ ३३॥

hṛdi vaktrāṃsayorūrvoḥ kace nābhau dvipārśvayoḥ |pṛṣṭhe hṛdi tato mūrdhni vadane netrayornasoḥ || 33||

दोःसन्धिषु नखाग्रेषु विन्यसेत्तदनन्तरम् ।शिरोवदनहृत्कुक्षौ ऊर्वोः पादद्वये पुनः ॥ ३४॥

doḥsandhiṣu nakhāgreṣu vinyasettadanantaram |śirovadanahṛtkukṣau ūrvoḥ pādadvaye punaḥ || 34||

हृदि वक्त्राम्बुजे कम्ठे मृगाभयकरेष्वथ ।वक्त्रांसहृत्सु पादोरु जठरेषु न्यसेदथ ॥ ३५॥

hṛdi vaktrāmbuje kamṭhe mṛgābhayakareṣvatha |vaktrāṃsahṛtsu pādoru jaṭhareṣu nyasedatha || 35||

मूलमन्त्रस्य षड्वर्णान् यथावद्देशिकोत्तमः ।मूर्ध्नि पादोदराङ्गेषु हृदये तां पुनर्न्यसेत् ॥ ३६॥

mūlamantrasya ṣaḍvarṇān yathāvaddeśikottamaḥ |mūrdhni pādodarāṅgeṣu hṛdaye tāṃ punarnyaset || 36||

पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्यात्स्वं व्यापकं सुधीः ।गोक्षीरफेनधवलं रजताद्रिसमप्रभम् ॥ ३७॥

paścādanena mantreṇa kuryātsvaṃ vyāpakaṃ sudhīḥ |gokṣīraphenadhavalaṃ rajatādrisamaprabham || 37||

चारुचन्द्रकलाराजज्जटामकुटमण्डितम् ।पञ्चवक्त्रधरं शम्भुं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् ॥ ३८॥

cārucandrakalārājajjaṭāmakuṭamaṇḍitam |pañcavaktradharaṃ śambhuṃ śitikaṇṭhaṃ trilocanam || 38||

शार्दूलचर्मवसनं नानाभरणभूषितम् ।दक्षोर्ध्वहस्ते परशुं तदधस्ताद्वरं करे ॥ ३९॥

śārdūlacarmavasanaṃ nānābharaṇabhūṣitam |dakṣordhvahaste paraśuṃ tadadhastādvaraṃ kare || 39||

वामोर्ध्वहस्ते हरितं दधानमभयं करे ।सुप्रसन्नमुखाम्भोजं निविष्टं पद्मविष्टरे ॥ ४०॥

vāmordhvahaste haritaṃ dadhānamabhayaṃ kare |suprasannamukhāmbhojaṃ niviṣṭaṃ padmaviṣṭare || 40||

विष्णुब्रह्ममहेन्द्राद्यैः स्तुतं भक्त्या शिवायुतम् ।विश्वाद्यं विश्वपुषं भावयेत् हृदि शङ्करम् ॥ ४१॥

viṣṇubrahmamahendrādyaiḥ stutaṃ bhaktyā śivāyutam |viśvādyaṃ viśvapuṣaṃ bhāvayet hṛdi śaṅkaram || 41||

इति ध्यात्वा गणश्रेष्ठं मानसैरर्चयेच्छिवम् ।उपचारैः षोडशभिर्बाह्यपीठे समर्चयेत् ॥ ४२॥

iti dhyātvā gaṇaśreṣṭhaṃ mānasairarcayecchivam |upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbāhyapīṭhe samarcayet || 42||

पद्मं वसुदलं कृत्वा कर्णिकाकेसरोज्जवलम् ।बहिरष्टदलद्वन्द्वं चतुरस्र समन्वितम् ॥ ४३॥

padmaṃ vasudalaṃ kṛtvā karṇikākesarojjavalam |bahiraṣṭadaladvandvaṃ caturasra samanvitam || 43||

चतुर्द्वारसमायुक्ते मण्डलेऽस्मिन् प्रपूजयेत् ।एवं पीठं समभ्यर्च्य मूर्तिं मूलेन हृद्गताम् ॥ ४४॥

caturdvārasamāyukte maṇḍale'smin prapūjayet |evaṃ pīṭhaṃ samabhyarcya mūrtiṃ mūlena hṛdgatām || 44||

आवाह्य लिङ्गे मूलेन सपुष्पेण गणोत्तम ।पाद्यार्घ्याचमनैर्नीरैः सुपुष्पैर्वासितैस्तदा(था) ॥ ४५॥

āvāhya liṅge mūlena sapuṣpeṇa gaṇottama |pādyārghyācamanairnīraiḥ supuṣpairvāsitaistadā(thā) || 45||

पञ्चगन्धैःपञ्चफलैर्गवां पञ्चामृतैरपि ।गन्धपुष्पाम्बुरत्नौधैरुत्तानैरुत्तराग्रकैः ॥ ४६॥

pañcagandhaiḥpañcaphalairgavāṃ pañcāmṛtairapi |gandhapuṣpāmburatnaudhairuttānairuttarāgrakaiḥ || 46||

अन्यपुष्पैर्यथालाभं मन्त्रैरेतैर्गणोत्तम ।हरो महेश्वरः शम्भुरुग्रो भीमः शिवस्तथा ॥ ४७॥

anyapuṣpairyathālābhaṃ mantrairetairgaṇottama |haro maheśvaraḥ śambhurugro bhīmaḥ śivastathā || 47||

संसारवैद्यः सर्वज्ञ इत्याद्यैश्च नमोऽन्तकैः ।धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं च ततो गण ॥ ४८॥

saṃsāravaidyaḥ sarvajña ityādyaiśca namo'ntakaiḥ |dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ tāmbūlaṃ ca tato gaṇa || 48||

दद्यान्मूलेन देवाय प्रणामप्रक्रमैस्तथा ।नीराजनं नर्तनं च पुनर्मन्त्रजपस्तथा ॥ ४९॥

dadyānmūlena devāya praṇāmaprakramaistathā |nīrājanaṃ nartanaṃ ca punarmantrajapastathā || 49||

आवाहितस्य हृदये पुनरुद्वासनं तथा ।सङ्ग्रहाद्विधिरेवायं विस्तरे चेदथोत्तरे ॥ ५०॥

āvāhitasya hṛdaye punarudvāsanaṃ tathā |saṅgrahādvidhirevāyaṃ vistare cedathottare || 50||

एवं भक्तगणोत्तमोऽत्र हि सदा लिङ्गं त्रिकालं यजन्कालं चैकमथ द्वितीयमगजे रुद्रो भवेन्मैनके ।तेनानुत्तमभोगसम्पदखिला प्राप्येत भूमण्डलेलिङ्गाराधन साधनैकमनसा तुष्टो विशिष्टो भवेत् ॥ ५१॥

evaṃ bhaktagaṇottamo'tra hi sadā liṅgaṃ trikālaṃ yajankālaṃ caikamatha dvitīyamagaje rudro bhavenmainake |tenānuttamabhogasampadakhilā prāpyeta bhūmaṇḍaleliṅgārādhana sādhanaikamanasā tuṣṭo viśiṣṭo bhavet || 51||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते ईश्वरप्रोक्तं शिवपूजाविधानं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । ईश्वराख्यः दशमांशः । अध्यायः ४४ शिवपूजाविधानम् । १५१॥

|| iti śivarahasyāntargate īśvaraproktaṃ śivapūjāvidhānaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | īśvarākhyaḥ daśamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 44 śivapūjāvidhānam | 151||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।ईश्वराख्यः दशमांशः ।अध्यायः ४४ शिवपूजाविधानम् ।१-५१॥

– || śrīśivarahasyam |īśvarākhyaḥ daśamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 44 śivapūjāvidhānam | 1-51||