शङ्करगीता Shankara Gita

अथ श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डान्तर्गते शङ्करगीतासुप्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

atha śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍāntargate śaṅkaragītāsuprathamo'dhyāyaḥ || 1||

मार्कण्डेय उवाच ।कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते ।नानाद्रुमलताकीर्णे नानापक्षिनिनादिते ॥ १॥

mārkaṇḍeya uvāca |kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite |nānādrumalatākīrṇe nānāpakṣininādite || 1||

गङ्गानिर्झरसञ्जाते सततं चारुनिःस्वने ।देवदेवं महादेवं पर्यपृच्छत भार्गवः ॥ २॥

gaṅgānirjharasañjāte satataṃ cāruniḥsvane |devadevaṃ mahādevaṃ paryapṛcchata bhārgavaḥ || 2||

राम उवाच ।देवदेव महादेव गङ्गालुलितमूर्धज ।शशाङ्कलेखासंयुक्त जटाभारातिभास्वर ॥ ३॥

rāma uvāca |devadeva mahādeva gaṅgālulitamūrdhaja |śaśāṅkalekhāsaṃyukta jaṭābhārātibhāsvara || 3||

पार्वतीदत्तदेहार्ध कामकालाङ्गनाशन ।भगनेत्रान्तकाचिन्त्य पूष्णो दशनशातन ॥ ४॥

pārvatīdattadehārdha kāmakālāṅganāśana |bhaganetrāntakācintya pūṣṇo daśanaśātana || 4||

त्वत्तः परतरं देवं नान्यं पश्यामि कञ्चन ।पूजयन्ति सदा लिङ्गं तव देवाः सवासवाः ॥ ५॥

tvattaḥ parataraṃ devaṃ nānyaṃ paśyāmi kañcana |pūjayanti sadā liṅgaṃ tava devāḥ savāsavāḥ || 5||

स्तुवन्ति त्वामृषिगणा ध्यायन्ति च मुहुर्मुहुः ।पूजयन्ति तथा भक्त्या वरदं परमेश्वर ॥ ६॥

stuvanti tvāmṛṣigaṇā dhyāyanti ca muhurmuhuḥ |pūjayanti tathā bhaktyā varadaṃ parameśvara || 6||

जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारपालने ।त्वामेकं कारणं मन्ये त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ७॥

jagato'sya samutpattisthitisaṃhārapālane |tvāmekaṃ kāraṇaṃ manye tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam || 7||

कं त्वं ध्यायसि देवेश तत्र मे संशयो महान् ।आचक्ष्व तन्मे भगवन् यद्यनुग्राह्यता मयि ॥ ८॥

kaṃ tvaṃ dhyāyasi deveśa tatra me saṃśayo mahān |ācakṣva tanme bhagavan yadyanugrāhyatā mayi || 8||

प्रमादसाम्मुख्यतया मयैतद्विस्रम्भमासाद्य जगत्प्रधान ।भवन्तमीड्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना पृच्छामि सञ्जातकुतूहलात्मा ॥ ९॥

pramādasāmmukhyatayā mayaitadvisrambhamāsādya jagatpradhāna |bhavantamīḍyaṃ praṇipatya mūrdhnā pṛcchāmi sañjātakutūhalātmā || 9||

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेपरशुरामोपाख्याने शङ्करगीतासु रामप्रश्नो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१॥

iti śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvādeparaśurāmopākhyāne śaṅkaragītāsu rāmapraśno nāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 51||

अथ श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डान्तर्गतेशङ्करगीतासु द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

atha śrīviṣṇudharmottare prathamakhaṇḍāntargateśaṅkaragītāsu dvitīyo'dhyāyaḥ || 2||

शङ्कर उवाच ।त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नो राम राजीवलोचन ।त्वमेकः श्रोतुमर्होऽसि मत्तो भृगुकुलोद्वह ॥ १॥

śaṅkara uvāca |tvadukto'yamanupraśno rāma rājīvalocana |tvamekaḥ śrotumarho'si matto bhṛgukulodvaha || 1||

यत्तत्परमकं धाम मम भार्गवनन्दन ।यत्तदक्षरमव्यक्तं पारं यस्मान्न विद्यते ।ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य चाश्रितम् ॥ २॥

yattatparamakaṃ dhāma mama bhārgavanandana |yattadakṣaramavyaktaṃ pāraṃ yasmānna vidyate |jñānajñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya cāśritam || 2||

त्वामहं पुण्डरीकाक्षं चिन्तयामि जनार्दनम् ।एतद्राम रहस्यं ते यथावत्कथितं वचः ॥ ३॥

tvāmahaṃ puṇḍarīkākṣaṃ cintayāmi janārdanam |etadrāma rahasyaṃ te yathāvatkathitaṃ vacaḥ || 3||

ये भक्तास्तमजं देवं न ते यान्ति पराभवम् ।तमीशमजमव्यक्तं सर्वभूतपरायणम् ॥ ४॥

ye bhaktāstamajaṃ devaṃ na te yānti parābhavam |tamīśamajamavyaktaṃ sarvabhūtaparāyaṇam || 4||

नारायणमनिर्देश्यं जगत्कारणकारणम् ।सर्वतः पाणिपादं तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ ५॥

nārāyaṇamanirdeśyaṃ jagatkāraṇakāraṇam |sarvataḥ pāṇipādaṃ taṃ sarvato'kṣiśiromukham || 5||

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।सार्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ॥ ६॥

sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati |sārvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam || 6||

असक्तं सर्वतश्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।बहिरन्तश्च भूतनामचरश्चर एव च ॥ ७॥

asaktaṃ sarvataścaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca |bahirantaśca bhūtanāmacaraścara eva ca || 7||

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिकं च यत् ।अविभक्तं विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थितम् ॥ ८॥

sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntikaṃ ca yat |avibhaktaṃ vibhakteṣu vibhaktamiva ca sthitam || 8||

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नाऽसदुच्यते ।प्रकृतिर्विकृतिर्योऽसौ जगतां भूतभावनः ॥ १०॥

anādimatparaṃ brahma na sattannā'saducyate |prakṛtirvikṛtiryo'sau jagatāṃ bhūtabhāvanaḥ || 10||

यस्मात्परतरं नास्ति तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।इच्छामात्रमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ११॥

yasmātparataraṃ nāsti taṃ devaṃ cintayāmyaham |icchāmātramidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 11||

यस्य देवादिदेवस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।यस्मिन् सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ॥ १२॥

yasya devādidevasya taṃ devaṃ cintayāmyaham |yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ || 12||

यश्च सर्वमयो देवस्तं देवं चिन्तयाम्ययम् ।योगीश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ॥ १३॥

yaśca sarvamayo devastaṃ devaṃ cintayāmyayam |yogīśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim || 13||

जगन्नाथं विशालाक्षं चिन्तयामि जगद्गुरुम् ।शुचिं शुचिपदं हंसं तत्परं परमेष्ठिनम् ॥ १४॥

jagannāthaṃ viśālākṣaṃ cintayāmi jagadgurum |śuciṃ śucipadaṃ haṃsaṃ tatparaṃ parameṣṭhinam || 14||

युक्त्वा सर्वात्मनाऽऽत्मानं तं प्रपद्ये जगत्पतिम् ।यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ॥ १५॥

yuktvā sarvātmanā''tmānaṃ taṃ prapadye jagatpatim |yasmin viśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca || 15||

गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ।यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृष्टे स्रगिव तिष्ठति ॥ १६॥

guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva |yasminnitye tate tantau dṛṣṭe sragiva tiṣṭhati || 16||

सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ।हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ॥ १७॥

sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi |hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam || 17||

प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ।अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् ॥ १८॥

prāhurnārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam |aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām || 18||

गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि ।यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्स्वपि ॥ १९॥

garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi |yaṃ vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsvapi || 19||

गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ।चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्त्वतां पतिम् ॥ २०॥

gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu |caturbhiścaturātmānaṃ sattvasthaṃ sāttvatāṃ patim || 20||

यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति मुह्यैः परमनामभिः ।यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम् ॥ २१॥

yaṃ divyairdevamarcanti muhyaiḥ paramanāmabhiḥ |yamananyo vyapetāśīrātmānaṃ vītakalmaṣam || 21||

इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम् ।पुराणः पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु ॥ २२॥

iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyatyātmanyavasthitam |purāṇaḥ puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu || 22||

क्षये सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे ।यमेकं बहुधाऽऽत्मानं प्रादुर्भूतमधोक्षजम् ॥ २३॥

kṣaye saṅkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe |yamekaṃ bahudhā''tmānaṃ prādurbhūtamadhokṣajam || 23||

नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ।यमाहुर्जगतां कोशं यस्मिन् सन्निहिताः प्रजाः ॥ २४॥

nānyabhaktāḥ kriyāvanto yajante sarvakāmadam |yamāhurjagatāṃ kośaṃ yasmin sannihitāḥ prajāḥ || 24||

यस्मिन् लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा ।ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ॥ २५॥

yasmin lokāḥ sphurantīme jale śakunayo yathā |ṛtamekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param || 25||

अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः ।यं सुरासुरगन्धर्वास्ससिद्धर्षिमहोरगाः ॥ २६॥

anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ |yaṃ surāsuragandharvāssasiddharṣimahoragāḥ || 26||

प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं दुःखभेषजम् ।अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम् ॥ २७॥

prayatā nityamarcanti paramaṃ duḥkhabheṣajam |anādinidhanaṃ devamātmayoniṃ sanātanam || 27||

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।अतिवाय्विन्द्रकर्माणं चातिसूर्याग्नितेजसम् ॥ २८॥

apratarkyamavijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum |ativāyvindrakarmāṇaṃ cātisūryāgnitejasam || 28||

अतिबुद्धीन्द्रियग्रामं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ।यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ॥ २९॥

atibuddhīndriyagrāmaṃ taṃ prapadye prajāpatim |yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatastasthuṣāṃ patim || 29||

वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ।यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ॥ ३०॥

vadanti jagato'dhyakṣamakṣaraṃ paramaṃ padam |yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ || 30||

चन्द्रादित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।यस्य त्रिलोकी जठरे यस्य काष्ठाश्च वाहनाः ॥ ३१॥

candrādityau ca nayane taṃ devaṃ cintayāmyaham |yasya trilokī jaṭhare yasya kāṣṭhāśca vāhanāḥ || 31||

यस्य श्वासश्च पवनस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः ॥ ३२॥

yasya śvāsaśca pavanastaṃ devaṃ cintayāmyaham |viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikairguṇaiḥ || 32||

प्राहुर्विषयगोप्तारं तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।परः कालात्परो यज्ञात्परस्सदसतश्च यः ॥ ३३॥

prāhurviṣayagoptāraṃ taṃ devaṃ cintayāmyaham |paraḥ kālātparo yajñātparassadasataśca yaḥ || 33||

अनादिरादिर्विश्वस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।पद्भ्यां यस्य क्षितिर्जाता श्रोत्राभ्यां च तथा दिशः ॥ ३४॥

anādirādirviśvasya taṃ devaṃ cintayāmyaham |padbhyāṃ yasya kṣitirjātā śrotrābhyāṃ ca tathā diśaḥ || 34||

पूर्वभागे दिवं यस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।नाभ्यां यस्यान्तरिक्षस्य नासाभ्यां पवनस्य च ॥ ३५॥

pūrvabhāge divaṃ yasya taṃ devaṃ cintayāmyaham |nābhyāṃ yasyāntarikṣasya nāsābhyāṃ pavanasya ca || 35||

प्रस्वेदादम्भसां जन्म तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ ३६॥

prasvedādambhasāṃ janma taṃ devaṃ cintayāmyaham || 36||

वराहशीर्षं नरसिंहरूपंदेवेश्वरं वामनरूपरूपम् ।त्रैलोक्यनाथं वरदं वरेण्यंतं राम नित्यं मनसा नतोऽस्मि ॥ ३७॥

varāhaśīrṣaṃ narasiṃharūpaṃdeveśvaraṃ vāmanarūparūpam |trailokyanāthaṃ varadaṃ vareṇyaṃtaṃ rāma nityaṃ manasā nato'smi || 37||

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणास्सम्प्रभूतायद्वक्षसः क्षत्रियाः सम्प्रभूताः ।यस्योरुयुग्माच्च तथैव वैश्याःपद्भ्यां तथा यस्य शूद्राः प्रसूताः ॥ ३८॥

vaktrādyasya brāhmaṇāssamprabhūtāyadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ samprabhūtāḥ |yasyoruyugmācca tathaiva vaiśyāḥpadbhyāṃ tathā yasya śūdrāḥ prasūtāḥ || 38||

व्याप्तं तथा येन जगत्समग्रंविभूतिभिर्भूतभवोद्भवेन ।देवाधिनाथं वरदं वरेण्यंतं राम नित्यं मनसा नतोऽस्मि ॥ ३९॥

vyāptaṃ tathā yena jagatsamagraṃvibhūtibhirbhūtabhavodbhavena |devādhināthaṃ varadaṃ vareṇyaṃtaṃ rāma nityaṃ manasā nato'smi || 39||