नटेशविजयम् Nateshavijayam

॥ श्रीः ॥(श्रीमद्वाधूलकुलतिलकैः वेङ्कटकृष्णदीक्षितैः विरचितम्)

|| śrīḥ ||(śrīmadvādhūlakulatilakaiḥ veṅkaṭakṛṣṇadīkṣitaiḥ viracitam)

श्रियं कटाक्षाश्चिरमम्बिकायास्तरङ्गयन्तूत्पलदामदीर्घाः ।द्रुमेऽपि सद्यस्तिलकाभिधानेप्रणीयते यैः प्रसवाङ्कुरश्रीः ॥ १॥

śriyaṃ kaṭākṣāściramambikāyāstaraṅgayantūtpaladāmadīrghāḥ |drume'pi sadyastilakābhidhānepraṇīyate yaiḥ prasavāṅkuraśrīḥ || 1||

भद्राणि पुष्णातु स रामभद्रोभद्राकृतिः स्वीकृतभद्रपीठः ।कल्पद्रुमो यस्य करादुदारादौदार्यमध्येतुमिवान्वगास्ते ॥ २॥

bhadrāṇi puṣṇātu sa rāmabhadrobhadrākṛtiḥ svīkṛtabhadrapīṭhaḥ |kalpadrumo yasya karādudārādaudāryamadhyetumivānvagāste || 2||

यस्यात्मनीनस्तनयोऽब्जयोनेःपुरोहितोऽभूद्भगवान्वसिष्ठः ।अरुन्धतीनाम्नि यदीयमास्तेपतिव्रताज्योतिषि भागधेयम् ॥ ३॥

yasyātmanīnastanayo'bjayoneḥpurohito'bhūdbhagavānvasiṣṭhaḥ |arundhatīnāmni yadīyamāstepativratājyotiṣi bhāgadheyam || 3||

गाधेयगर्वोदधिकुम्भयोनिर्यद्ब्रह्मदण्डो यमिताखिलास्त्रः ।ब्राह्मे बले क्षात्त्रबले च सारंनिरीक्षितॄणां निकषोपलोऽभूत् ॥ ४॥

gādheyagarvodadhikumbhayoniryadbrahmadaṇḍo yamitākhilāstraḥ |brāhme bale kṣāttrabale ca sāraṃnirīkṣitṝṇāṃ nikaṣopalo'bhūt || 4||

गाधेः सुतः क्रूरतपोमहिम्नाप्रसेदुषि ब्रह्मणि भाषमाणे ।अपि द्विजोऽसीत्यवृणीत यस्यतथाप्यनुज्ञां द्विजभावपूर्त्यै ॥ ५॥

gādheḥ sutaḥ krūratapomahimnāpraseduṣi brahmaṇi bhāṣamāṇe |api dvijo'sītyavṛṇīta yasyatathāpyanujñāṃ dvijabhāvapūrtyai || 5||

यस्यान्वये योगिवरस्य शक्तिपराशरव्यासशुकप्रधानाः ।सञ्जज्ञिरे सर्वजगत्प्रसिद्धामहर्षयोऽब्धौ मणयो यथाच्छाः ॥ ६॥

yasyānvaye yogivarasya śaktiparāśaravyāsaśukapradhānāḥ |sañjajñire sarvajagatprasiddhāmaharṣayo'bdhau maṇayo yathācchāḥ || 6||

तस्यान्ववाये द्विजराज एकःक्षीरोदधौ चन्द्र इवाधिकश्रीः ।सौम्यः सतां वर्त्मनि सम्प्रवृत्तोबालाजिनामाजनि पण्डितेन्द्रः ॥ ७॥

tasyānvavāye dvijarāja ekaḥkṣīrodadhau candra ivādhikaśrīḥ |saumyaḥ satāṃ vartmani sampravṛttobālājināmājani paṇḍitendraḥ || 7||

अजायतास्मादरणेरिवाग्निर्दादाजिनामा तनयोऽग्र्यतेजाः ।विरोधिनोऽभ्येत्य विलोलहेतिंचापल्यतो यं शलभीबभूवुः ॥ ८॥

ajāyatāsmādaraṇerivāgnirdādājināmā tanayo'gryatejāḥ |virodhino'bhyetya vilolahetiṃcāpalyato yaṃ śalabhībabhūvuḥ || 8||

उमाम्बिका नाम हुताशनस्यस्वाहेव तस्याजनि धर्मपत्नी ।अजीजनद्धर्ममिवात्तदेहंगोपालनामानमसौ कुमारम् ॥ ९॥

umāmbikā nāma hutāśanasyasvāheva tasyājani dharmapatnī |ajījanaddharmamivāttadehaṃgopālanāmānamasau kumāram || 9||

उमाकुमारोऽयमुदग्रशक्तिर्बाल्यात्प्रतिक्ष्माभृदुरोविभेत्ता ।दादाजिनेतुस्तनयो महात्माबालेन्दुमौलेरिव बाहुलेयः ॥ १०॥

umākumāro'yamudagraśaktirbālyātpratikṣmābhṛdurovibhettā |dādājinetustanayo mahātmābālendumauleriva bāhuleyaḥ || 10||

गोपालभूपालवरस्य तस्यगुणौघमाणिक्यखनिः कनीयान् ।रामस्य सौमित्रिरिवातिमात्रप्रेमाश्रयो विठ्ठलपण्डितोऽभूत् ॥ ११॥

gopālabhūpālavarasya tasyaguṇaughamāṇikyakhaniḥ kanīyān |rāmasya saumitririvātimātrapremāśrayo viṭhṭhalapaṇḍito'bhūt || 11||

धर्मप्रतिष्ठापनतत्परस्यतथाविधोऽक्रूरहितस्य तस्य ।सखानघः शङ्करपण्डितोऽभूद्गाण्डीवधन्वेव गदाग्रजस्य ॥ १२॥

dharmapratiṣṭhāpanatatparasyatathāvidho'krūrahitasya tasya |sakhānaghaḥ śaṅkarapaṇḍito'bhūdgāṇḍīvadhanveva gadāgrajasya || 12||

देवो द्विबाहुर्द्विजराजवंशेगोपाल एवाजनि गोप्तुमाप्तान् ।चापासिहस्तः स्वयमेष तस्मादास्ते विमुक्तारिररोगदश्च ॥ १३॥

devo dvibāhurdvijarājavaṃśegopāla evājani goptumāptān |cāpāsihastaḥ svayameṣa tasmādāste vimuktārirarogadaśca || 13||

पुरा गृहीत्वा पृथुकान्कुचेलंगोपाल एकं कृतवान्धनाढ्यम् ।अद्य प्रवादच्युतयेऽनुपाधिकुचेलसङ्घान्कुरुते कुबेरान् ॥ १४॥

purā gṛhītvā pṛthukānkucelaṃgopāla ekaṃ kṛtavāndhanāḍhyam |adya pravādacyutaye'nupādhikucelasaṅghānkurute kuberān || 14||

शापे च चापे च स रैणुकेयःशान्तौ च कान्तौ च स शारदेन्दुः ।योगे च भोगे च स हैहयेन्द्रोज्ञाने च दाने च स चेद्दधीचिः ॥ १५॥

śāpe ca cāpe ca sa raiṇukeyaḥśāntau ca kāntau ca sa śāradenduḥ |yoge ca bhoge ca sa haihayendrojñāne ca dāne ca sa ceddadhīciḥ || 15||

प्रत्यग्रकर्णः प्रतिपादनेऽसौसत्ये हरिश्चन्द्रनृपो नवीनः ।वीरायिते नूतनविक्रमार्कोबोधे कलावान्नवभोजराजः ॥ १६॥

pratyagrakarṇaḥ pratipādane'sausatye hariścandranṛpo navīnaḥ |vīrāyite nūtanavikramārkobodhe kalāvānnavabhojarājaḥ || 16||

विरोधिसेनातृणवीतिहोत्रःकवीश्वरस्तोमकलापिमेघः ।समाश्रितव्रातचकोरचन्द्रःस राजते सज्जनपद्मभानुः ॥ १७॥

virodhisenātṛṇavītihotraḥkavīśvarastomakalāpimeghaḥ |samāśritavrātacakoracandraḥsa rājate sajjanapadmabhānuḥ || 17||

स सञ्चरिष्णुर्भुवि चापवेदोदृशाधिगम्यो द्विजभाग्ययोगः ।दयारसः स्वीकृतदेहबन्धःसचेतनः साम्बशिवप्रसादः ॥ १८॥

sa sañcariṣṇurbhuvi cāpavedodṛśādhigamyo dvijabhāgyayogaḥ |dayārasaḥ svīkṛtadehabandhaḥsacetanaḥ sāmbaśivaprasādaḥ || 18||

राज्ञः शिवच्छत्रपतेः प्रसादात्प्राज्ञस्तदीयामवलम्ब्य मुद्राम् ।चिदम्बरप्रान्तभुवं चिरायगोपायति ब्रह्मकुलानुकूलः ॥ १९॥

rājñaḥ śivacchatrapateḥ prasādātprājñastadīyāmavalambya mudrām |cidambaraprāntabhuvaṃ cirāyagopāyati brahmakulānukūlaḥ || 19||

बिभ्रद्धरित्रीभरमेष शेषंभुजेन बुद्ध्याप्यधरीकरोति ।सरोजलक्ष्मीं च सतामलक्ष्मींनिजेक्षणेनैव निराकरोति ॥ २०॥

bibhraddharitrībharameṣa śeṣaṃbhujena buddhyāpyadharīkaroti |sarojalakṣmīṃ ca satāmalakṣmīṃnijekṣaṇenaiva nirākaroti || 20||

नीलालकश्चन्द्रमुखोऽब्जनेत्रोबिम्बाधरः कम्बुगलो द्विबाहुः ।कवाटवक्षाः स गभीरनाभिर्महोरुजङ्घो मदनो नु मूर्तः ॥ २१॥

nīlālakaścandramukho'bjanetrobimbādharaḥ kambugalo dvibāhuḥ |kavāṭavakṣāḥ sa gabhīranābhirmahorujaṅgho madano nu mūrtaḥ || 21||

कान्त्या त्वदास्येन जितः क्रशीयानिन्दुर्भवत्यन्वहमित्युडू द्वे ।कर्णान्तिके कीर्तयतो धृतान्तश्छिद्रे नु मुक्ताच्छलतो मुदेऽस्य ॥ २२॥

kāntyā tvadāsyena jitaḥ kraśīyānindurbhavatyanvahamityuḍū dve |karṇāntike kīrtayato dhṛtāntaśchidre nu muktācchalato mude'sya || 22||

हयाधिरोहोचितवेषभूषेहसन्मुखेऽस्मिन्सममश्ववारैः ।हयेन खेलत्यधिराजमार्गंदृष्ट्वा विमुह्यन्त्यबला द्विषश्च ॥ २३॥

hayādhirohocitaveṣabhūṣehasanmukhe'sminsamamaśvavāraiḥ |hayena khelatyadhirājamārgaṃdṛṣṭvā vimuhyantyabalā dviṣaśca || 23||

विहारधाटीविततोरुघोटीखुराग्रधूलीकुहनाभ्रपालिः ।विरोधिबालाविपुलाश्रुमालानदीषु हेतुर्ननु तस्य नेतुः ॥ २४॥

vihāradhāṭīvitatorughoṭīkhurāgradhūlīkuhanābhrapāliḥ |virodhibālāvipulāśrumālānadīṣu heturnanu tasya netuḥ || 24||

दुरासदोऽन्यैर्धृतमण्डलाग्रःसोऽयं प्रतापेऽपरसूर्य एव ।खमुत्पतन्खड्गहतोऽस्य शत्रुर्भिन्ते पदं तद्भ्रमतेऽर्कबिम्बम् ॥ २५॥

durāsado'nyairdhṛtamaṇḍalāgraḥso'yaṃ pratāpe'parasūrya eva |khamutpatankhaḍgahato'sya śatrurbhinte padaṃ tadbhramate'rkabimbam || 25||

कराग्रखेलत्करवालमायाकालाहिलीलाकबलीकृतेषु ।प्राणानिलेषु प्रतिपक्षयूनामास्ते नरेन्द्रोऽयममोघमन्त्रः ॥ २६॥

karāgrakhelatkaravālamāyākālāhilīlākabalīkṛteṣu |prāṇānileṣu pratipakṣayūnāmāste narendro'yamamoghamantraḥ || 26||

अनेककाष्ठाक्रमणादजस्रंजाज्वल्यमानाज्जयशालिनोऽस्य ।प्रतापवह्नेर्भृशमुत्थिताभिर्नीलं नभोस्भून्नियतं मषीभिः ॥ २७॥

anekakāṣṭhākramaṇādajasraṃjājvalyamānājjayaśālino'sya |pratāpavahnerbhṛśamutthitābhirnīlaṃ nabhosbhūnniyataṃ maṣībhiḥ || 27||

विसृत्वरैरस्य यशोवितानैराच्छादिते सन्ततमिन्दुबिम्बे ।चन्द्रोपलैज्योतिषिकाः कथञ्चिज्जानन्ति पक्षौ निशि शुकुकृष्णौ ॥ २८॥

visṛtvarairasya yaśovitānairācchādite santatamindubimbe |candropalaijyotiṣikāḥ kathañcijjānanti pakṣau niśi śukukṛṣṇau || 28||

स्वमन्दिराभ्यन्तरचत्वरेऽस्यवदान्यभावे वितते विचित्रम् ।कवीन्द्रबाहीकगृहाङ्गणानिभवन्ति दानोदकपङ्किलानि ॥ २९॥

svamandirābhyantaracatvare'syavadānyabhāve vitate vicitram |kavīndrabāhīkagṛhāṅgaṇānibhavanti dānodakapaṅkilāni || 29||

अनर्घकर्णाभरणाङ्गुलीयचित्राम्बरोष्णीषसुकञ्चुकाद्यैः ।अलङ्कृता यस्य सभान्तरालेदीव्यन्ति कल्पद्रुमवद्बुधेन्द्राः ॥ ३०॥

anarghakarṇābharaṇāṅgulīyacitrāmbaroṣṇīṣasukañcukādyaiḥ |alaṅkṛtā yasya sabhāntarāledīvyanti kalpadrumavadbudhendrāḥ || 30||

यदीयविद्वज्जनयज्ञवाटीमाटीकमानेष्वमरेष्वजस्रम् ।वियोगखिन्ना विबुधायताक्ष्योहन्तायनं दक्षिणमर्थयन्ते ॥ ३१॥

yadīyavidvajjanayajñavāṭīmāṭīkamāneṣvamareṣvajasram |viyogakhinnā vibudhāyatākṣyohantāyanaṃ dakṣiṇamarthayante || 31||

विद्वज्जनो यस्य विभोः सकाशादासाद्य वर्षाशनमात्तहर्षः ।आविष्करोत्यात्मनि चातकत्वंदातुर्घनत्वं च दिगन्तरेषु ॥ ३२॥

vidvajjano yasya vibhoḥ sakāśādāsādya varṣāśanamāttaharṣaḥ |āviṣkarotyātmani cātakatvaṃdāturghanatvaṃ ca digantareṣu || 32||

वदान्यतामस्य कथं वदामःकर्णाय दातुर्मणिकुण्डलस्य ।कल्पद्रुमेऽपि स्ववशे वलारिःकर्णं ययाचे मणिकुण्डलं यत् ॥ ३३॥

vadānyatāmasya kathaṃ vadāmaḥkarṇāya dāturmaṇikuṇḍalasya |kalpadrume'pi svavaśe valāriḥkarṇaṃ yayāce maṇikuṇḍalaṃ yat || 33||

ख्यातिं गतो यः किल कुण्डलेनबुधेन्द्रमेकं परितोष्य कर्णः ।कथं न जिह्रेति स कुण्डलानिदत्वामुना तोषयता बुधेन्द्रान् ॥ ३४॥

khyātiṃ gato yaḥ kila kuṇḍalenabudhendramekaṃ paritoṣya karṇaḥ |kathaṃ na jihreti sa kuṇḍalānidatvāmunā toṣayatā budhendrān || 34||

स कौशिकोऽजायत शक्तिहीनःकर्णात्स्वयं कुण्डलमाददानः ।वासिष्ठ एषोऽजनि वृद्धशक्तिःकर्णेऽर्पयन्कुण्डलमाददानः ॥ ३५॥

sa kauśiko'jāyata śaktihīnaḥkarṇātsvayaṃ kuṇḍalamādadānaḥ |vāsiṣṭha eṣo'jani vṛddhaśaktiḥkarṇe'rpayankuṇḍalamādadānaḥ || 35||

देहीति दीनध्वनिकन्धरायदत्तामुना रङ्गपुरे द्विजाय ।प्राज्ञेन कार्तस्वरकण्ठभूषाप्रश्नोत्तरात्मा प्रथिता तदादि ॥ ३६॥

dehīti dīnadhvanikandharāyadattāmunā raṅgapure dvijāya |prājñena kārtasvarakaṇṭhabhūṣāpraśnottarātmā prathitā tadādi || 36||

विद्वन्मणिश्रेणिविराजमानैर्महीं परिष्कृत्य महाग्रहारैः ।ननु स्वयं नायकरत्नभूतोविद्योतते त्रासविवर्जितोऽसौ ॥ ३७॥

vidvanmaṇiśreṇivirājamānairmahīṃ pariṣkṛtya mahāgrahāraiḥ |nanu svayaṃ nāyakaratnabhūtovidyotate trāsavivarjito'sau || 37||

जिष्णुः शुचिर्दण्डधरः स पुण्यजनः प्रचेताः शुभगम्यवाहः ।धनाधिनाथो द्विजराजमौलिराविष्करोत्यात्मनि दिक्पतित्वम् ॥ ३८॥

jiṣṇuḥ śucirdaṇḍadharaḥ sa puṇyajanaḥ pracetāḥ śubhagamyavāhaḥ |dhanādhinātho dvijarājamaulirāviṣkarotyātmani dikpatitvam || 38||

चिदम्बरे द्राक् शिवगङ्गयाद्भिर्यया जनानां ह्रियतेऽत्र पङ्कः ।हन्तास्य तस्या अपि पङ्कहर्तुर्वयं कथं पावनतां वदामः ॥ ३९॥

cidambare drāk śivagaṅgayādbhiryayā janānāṃ hriyate'tra paṅkaḥ |hantāsya tasyā api paṅkaharturvayaṃ kathaṃ pāvanatāṃ vadāmaḥ || 39||

कान्तेन साकं कलधौतशैलेविहारवार्ता हृदि विश्वमातुः ।व्यावर्तितानेन विहारहेतोरान्दोलिकामर्पयताभिरूपाम् ॥ ४०॥

kāntena sākaṃ kaladhautaśailevihāravārtā hṛdi viśvamātuḥ |vyāvartitānena vihārahetorāndolikāmarpayatābhirūpām || 40||

सभेशसेवासमयानुशंसिन्यनेन दत्ते निनदत्यमन्दम् ।घण्टामणौ मूर्ध्नि कृताञ्जलिः स्वेलोके वसिष्ठं हि विलोकतेऽजः ॥ ४१॥

sabheśasevāsamayānuśaṃsinyanena datte ninadatyamandam |ghaṇṭāmaṇau mūrdhni kṛtāñjaliḥ sveloke vasiṣṭhaṃ hi vilokate'jaḥ || 41||

तस्यानुकूलाजनि धर्मपत्नीसखाम्बिका नाम सतीमणिर्या ।खनीव रत्नं कुलदीपमेनंखण्डोजिनामानमसूत सूनुम् ॥ ४२॥

tasyānukūlājani dharmapatnīsakhāmbikā nāma satīmaṇiryā |khanīva ratnaṃ kuladīpamenaṃkhaṇḍojināmānamasūta sūnum || 42||

स्वप्ने तमेनं शिवकामसुन्दर्यासाद्य दिव्याभरणोज्ज्वलाङ्गी ।चिदम्बरेशार्पितचित्तवृत्तिंकदाचिदूचे करुणानुरूपम् ॥ ४३॥

svapne tamenaṃ śivakāmasundaryāsādya divyābharaṇojjvalāṅgī |cidambareśārpitacittavṛttiṃkadācidūce karuṇānurūpam || 43||

वत्स प्रसन्नस्त्वयि विश्वनाथःसुखी चिरं जीव शृणूदितं मे ।सरस्वती श्रीरिव भूरिव त्वांस्वयं शिवानुग्रहतो वृणीते ॥ ४४॥

vatsa prasannastvayi viśvanāthaḥsukhī ciraṃ jīva śṛṇūditaṃ me |sarasvatī śrīriva bhūriva tvāṃsvayaṃ śivānugrahato vṛṇīte || 44||

सारस्वतं सारमिह प्रयुङ्क्तेक्षुद्रेषु देवेष्विरणेष्विवैकः ।स्वातीघनः शुक्तिपुटेष्विवान्योधन्यो महत्स्वेव तु दैवतेषु ॥ ४५॥

sārasvataṃ sāramiha prayuṅktekṣudreṣu deveṣviraṇeṣvivaikaḥ |svātīghanaḥ śuktipuṭeṣvivānyodhanyo mahatsveva tu daivateṣu || 45||

नव्यं तदेकं नटनायकस्यप्रणीय काव्यं पुरुषार्थहेतुम् ।रामस्य वाल्मीकिरिव त्रिलोक्यामाचन्द्रतारं यश आप्नुहीति ॥ ४६॥

navyaṃ tadekaṃ naṭanāyakasyapraṇīya kāvyaṃ puruṣārthahetum |rāmasya vālmīkiriva trilokyāmācandratāraṃ yaśa āpnuhīti || 46||

तत्रान्तरे तालमृदङ्गतूर्यवीणारवैर्मागधरागभेदैः ।प्रबोधितोऽसौ परदेवतायैकृताञ्जलिः काल्यविधिं व्यतानीत् ॥ ४७॥

tatrāntare tālamṛdaṅgatūryavīṇāravairmāgadharāgabhedaiḥ |prabodhito'sau paradevatāyaikṛtāñjaliḥ kālyavidhiṃ vyatānīt || 47||

शिवार्चनानन्तरमेव सभ्यान्स्वप्नानुवादेन सभाजयित्वा ।तेषामनुज्ञामधिगम्य धीमान्काव्यं क्रमादारभतैष कर्तुम् ॥ ४८॥

śivārcanānantarameva sabhyānsvapnānuvādena sabhājayitvā |teṣāmanujñāmadhigamya dhīmānkāvyaṃ kramādārabhataiṣa kartum || 48||

विशुद्धवाधूलकुलाब्धिचन्द्रोविद्वन्मणिर्वेङ्कटकृष्णयज्वा ।गोपालनेतुः कवने विनेताप्राचेतसस्येव पितामहोऽभूत् ॥ ४९॥

viśuddhavādhūlakulābdhicandrovidvanmaṇirveṅkaṭakṛṣṇayajvā |gopālanetuḥ kavane vinetāprācetasasyeva pitāmaho'bhūt || 49||