मुमुक्षसर्वस्वम् Shri Ramarangidevacharyanirmitam Mumukshasarvasvam

कुर्वे मुमुक्षुसर्वस्वं नत्त्वा च ब्रह्म राघवम् ।टीलाचार्यं च श्रीरामानन्दाचार्यं तथा गुरुम् ॥ १॥

kurve mumukṣusarvasvaṃ nattvā ca brahma rāghavam |ṭīlācāryaṃ ca śrīrāmānandācāryaṃ tathā gurum || 1||

रक्षति रक्षितो धर्मो रक्षणीयस्ततश्च सः ।वक्ष्यमाणगुणानां च रक्षणाद् रक्ष्यते हि सः ॥ २॥

rakṣati rakṣito dharmo rakṣaṇīyastataśca saḥ |vakṣyamāṇaguṇānāṃ ca rakṣaṇād rakṣyate hi saḥ || 2||

मनसा कर्मणा वाचा हिंसा कार्यान कस्यचित् ।सत्यं हितं प्रियं वाच्यमहन्तां ममतां त्यजेत् ॥ ३॥

manasā karmaṇā vācā hiṃsā kāryāna kasyacit |satyaṃ hitaṃ priyaṃ vācyamahantāṃ mamatāṃ tyajet || 3||

न्यायार्जितधनेनेह सन्तोष्टव्यं च सर्वदा ।परद्रव्यस्पृहा नैव कर्त्तव्या पुरुषेण हि ॥ ४॥

nyāyārjitadhaneneha santoṣṭavyaṃ ca sarvadā |paradravyaspṛhā naiva karttavyā puruṣeṇa hi || 4||

प्रसन्नचेतसा कार्यं यज्ञोदानं तपस्तथा ।अप्रशस्तं परित्याज्यं प्रशस्तं चाचरेन्नरः ॥ ५॥

prasannacetasā kāryaṃ yajñodānaṃ tapastathā |apraśastaṃ parityājyaṃ praśastaṃ cācarennaraḥ || 5||

उपकार्या जना नित्यं नापकार्याः कदाचन ।असूया नैव कर्त्तव्या कस्यचित् पुरुषस्य हि ॥ ६॥

upakāryā janā nityaṃ nāpakāryāḥ kadācana |asūyā naiva karttavyā kasyacit puruṣasya hi || 6||

जात्याश्रयनिमित्तैश्च दुष्टमन्नं हि वर्जयेत् ।कुसङ्गतिं विहायेह कुर्यात् सत्सङ्गतिं सदा ॥ ७॥

jātyāśrayanimittaiśca duṣṭamannaṃ hi varjayet |kusaṅgatiṃ vihāyeha kuryāt satsaṅgatiṃ sadā || 7||

अन्यधर्ममनाश्रित्य स्वधर्मे निश्चलो भवेत् ।अन्तर्बहिश्च संशुद्धः सर्वथा हि भवेन्नरः ॥ ८॥

anyadharmamanāśritya svadharme niścalo bhavet |antarbahiśca saṃśuddhaḥ sarvathā hi bhavennaraḥ || 8||

असत्यं न जनो ब्रूयाच्चौर्यं कार्यं न कर्हिचित् ।विरक्तस्य तु गार्हस्थ्ये प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ९॥

asatyaṃ na jano brūyāccauryaṃ kāryaṃ na karhicit |viraktasya tu gārhasthye prāyaścittaṃ na vidyate || 9||

दुःखदे च मनुष्येऽपि क्रोधः कार्यो न कर्हिचित् ।सर्वदा सर्वभूतेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ॥ १०॥

duḥkhade ca manuṣye'pi krodhaḥ kāryo na karhicit |sarvadā sarvabhūteṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ || 10||

अर्चनीयौ जगद्धेतू सीतारामौ परेश्वरौ ।वन्द्यौ सुकीर्त्तनीयौ च चिन्तनीयौ हि मानवैः ॥ ११॥

arcanīyau jagaddhetū sītārāmau pareśvarau |vandyau sukīrttanīyau ca cintanīyau hi mānavaiḥ || 11||

स्वाचार्यो वैष्णवाश्चात्र सेवनीयाः प्रयत्नतः ।सुचिन्त्याः पठनीयाश्च प्रबन्धाः साम्प्रदायिकाः ॥ १२॥

svācāryo vaiṣṇavāścātra sevanīyāḥ prayatnataḥ |sucintyāḥ paṭhanīyāśca prabandhāḥ sāmpradāyikāḥ || 12||

सीतारामस्तुतिः कार्या प्रातः सायं विशेषतः ।वृद्धानां वन्दनं कार्यमायुर्विद्यायाशःप्रदम् ॥ १३॥

sītārāmastutiḥ kāryā prātaḥ sāyaṃ viśeṣataḥ |vṛddhānāṃ vandanaṃ kāryamāyurvidyāyāśaḥpradam || 13||

कर्त्तव्यं जन्मसाफल्यं श्रीसीतारामभक्तितः ।विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तो मन्तव्यो वैदिकः सदा ॥ १४॥

karttavyaṃ janmasāphalyaṃ śrīsītārāmabhaktitaḥ |viśiṣṭādvaitasiddhānto mantavyo vaidikaḥ sadā || 14||

भक्त्यैव लभ्यते मुक्तिर्भक्तिर्ज्ञानात् प्रजायते ।चिदचिदीशतत्त्वानामाचार्याज्ज्ञानमर्जयेत ॥ १५॥

bhaktyaiva labhyate muktirbhaktirjñānāt prajāyate |cidacidīśatattvānāmācāryājjñānamarjayeta || 15||

चिदर्थस्तत्र जीवात्मा ज्ञाता चाणुर्मतो बुधैः ।ज्ञानेन धर्मभूतेन व्याप्तः सोऽखिलवर्मणि ॥ १६॥

cidarthastatra jīvātmā jñātā cāṇurmato budhaiḥ |jñānena dharmabhūtena vyāptaḥ so'khilavarmaṇi || 16||

तत एव स पादादौ वेत्ति सर्वं सुखादिकम् ।जीवात्मनो विभुत्वे तु गत्यागत्योरसम्भवः ॥ १७॥

tata eva sa pādādau vetti sarvaṃ sukhādikam |jīvātmano vibhutve tu gatyāgatyorasambhavaḥ || 17||

मध्यमपरिमाणत्वे त्वनित्यत्वं घटादिवत् ।अकृताभ्यागमश्चाथ कृतनाशस्तदा पुनः ॥ १८॥

madhyamaparimāṇatve tvanityatvaṃ ghaṭādivat |akṛtābhyāgamaścātha kṛtanāśastadā punaḥ || 18||

सुखिदुःखिप्रतीतिभ्यां जीवा भिन्ना मिथो मताः ।अणुत्वादेव चात्मानो ब्रह्मभिन्ना मता बुधैः ॥ १९॥

sukhiduḥkhipratītibhyāṃ jīvā bhinnā mitho matāḥ |aṇutvādeva cātmāno brahmabhinnā matā budhaiḥ || 19||

ईश्वराधीनकर्त्तारो जीवात्मानः प्रकीर्तिताः ।देहेन्द्रियादितो भिन्ना जीवा नित्या मतास्रिधा ॥ २०॥

īśvarādhīnakarttāro jīvātmānaḥ prakīrtitāḥ |dehendriyādito bhinnā jīvā nityā matāsridhā || 20||

स्वकर्मफलभोक्तारस्तत्र बद्धा हि सम्मताः ।छिन्नबन्धास्तथा भक्तया मुक्ताः श्रीरामकिङ्कराः ॥ २१॥

svakarmaphalabhoktārastatra baddhā hi sammatāḥ |chinnabandhāstathā bhaktayā muktāḥ śrīrāmakiṅkarāḥ || 21||

सर्वदा कर्मभिर्मुक्ता नित्या हनुमदादयः ।ब्रह्मदेहाः श्रुतौ जीवास्तेषां हि ब्रह्मता न तत् ॥ २२॥

sarvadā karmabhirmuktā nityā hanumadādayaḥ |brahmadehāḥ śrutau jīvāsteṣāṃ hi brahmatā na tat || 22||

अचिदचेतनं तत्त्वं चतुर्धाऽभिहितं च तत् ।कालः प्रकृतितत्त्वं च शुद्धसत्त्वं तथा मतिः ॥ २३॥

acidacetanaṃ tattvaṃ caturdhā'bhihitaṃ ca tat |kālaḥ prakṛtitattvaṃ ca śuddhasattvaṃ tathā matiḥ || 23||

ब्रह्मदेहो विभुः कालः सत्त्वादिगुणवर्जितः ।कालाधीनं जगत् कालः सर्वाधारो जडस्तथा ॥ २४॥

brahmadeho vibhuḥ kālaḥ sattvādiguṇavarjitaḥ |kālādhīnaṃ jagat kālaḥ sarvādhāro jaḍastathā || 24||

प्रकृतिर्जडतत्त्वं हि सत्त्वादित्रिगुणाश्रयः ।नित्या चाच्छादिका सा हि जीवब्रह्मस्वरूपयोः ॥ २५॥

prakṛtirjaḍatattvaṃ hi sattvāditriguṇāśrayaḥ |nityā cācchādikā sā hi jīvabrahmasvarūpayoḥ || 25||

साम्ये स्वस्य गुणानां सा समविकारकारिणी ।वैषम्ये त्वीशसङ्कल्पाद् विषमसृष्टिसर्जिका ॥ २६॥

sāmye svasya guṇānāṃ sā samavikārakāriṇī |vaiṣamye tvīśasaṅkalpād viṣamasṛṣṭisarjikā || 26||

महाँश्च प्रकृतेराद्यो विकारस्रिविधः स्मृतः ।अहङ्कारास्रयस्तस्य विकाराः सात्विकादयः ॥ २७॥

mahām̐śca prakṛterādyo vikārasrividhaḥ smṛtaḥ |ahaṅkārāsrayastasya vikārāḥ sātvikādayaḥ || 27||

सात्विकात् खल्वहङ्काराज्जातानि त्विन्द्रियाणि च ।मतानि मन आदीनि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्र षट् ॥ २८॥

sātvikāt khalvahaṅkārājjātāni tvindriyāṇi ca |matāni mana ādīni jñānendriyāṇi tatra ṣaṭ || 28||

कर्मेन्द्रियाणि विद्वद्भिर्वागादीनि मतानि हि ।सहकारी मतश्चाथाहङ्कारो राजसः किल ॥ २९॥

karmendriyāṇi vidvadbhirvāgādīni matāni hi |sahakārī mataścāthāhaṅkāro rājasaḥ kila || 29||

शब्दतन्मात्रकं जातमहङ्काराच्च तामसात् ।ततो व्योम ततो जातं तन्मात्रं स्पर्शनामकम् ॥ ३०॥

śabdatanmātrakaṃ jātamahaṅkārācca tāmasāt |tato vyoma tato jātaṃ tanmātraṃ sparśanāmakam || 30||

स्पर्शतन्मात्रतो जातं भूतं हि वायुसंज्ञकम् ।जातं च वायुभूताद्धि तन्मात्रं रूपसंज्ञकम् ॥ ३१॥

sparśatanmātrato jātaṃ bhūtaṃ hi vāyusaṃjñakam |jātaṃ ca vāyubhūtāddhi tanmātraṃ rūpasaṃjñakam || 31||

रूपतन्मात्रतस्तेजस्ततस्तन्मात्रकं रसः ।रसादापस्ततो गन्धस्तस्माद् भूमिरजायत ॥ ३२॥

rūpatanmātratastejastatastanmātrakaṃ rasaḥ |rasādāpastato gandhastasmād bhūmirajāyata || 32||

भूतगुणाश्च शब्दाद्या इन्द्रियविषया मताः ।तान् विसृज्य गुरोः शक्तं चरणं शरणं ब्रजेत् ॥ ३३॥

bhūtaguṇāśca śabdādyā indriyaviṣayā matāḥ |tān visṛjya guroḥ śaktaṃ caraṇaṃ śaraṇaṃ brajet || 33||

श्रीरामशरचापाभ्यामङ्कनं भुजमूलयोः ।विधेयस्तापसंस्कारो गुरुणा पापनाशकः ॥ ३४॥

śrīrāmaśaracāpābhyāmaṅkanaṃ bhujamūlayoḥ |vidheyastāpasaṃskāro guruṇā pāpanāśakaḥ || 34||

श्रीरामपादपद्माभं श्रीयुतं रामतोषकम् ।कार्यं द्वादशसङ्ख्याकमूर्ध्वपुण्ड्रं हि मुक्तिदम् ॥ ३५॥

śrīrāmapādapadmābhaṃ śrīyutaṃ rāmatoṣakam |kāryaṃ dvādaśasaṅkhyākamūrdhvapuṇḍraṃ hi muktidam || 35||

रामदास्यपरं रम्यं पवित्रं चाघनाशकम् ।शिष्यस्य नाम कर्त्तव्यं गुरुणा मुक्तिदायकम् ॥ ३६॥

rāmadāsyaparaṃ ramyaṃ pavitraṃ cāghanāśakam |śiṣyasya nāma karttavyaṃ guruṇā muktidāyakam || 36||

ग्रीवायां गुरुणा दत्ते मोक्षानन्दप्रदायिके ।तुलसीमालिके पुण्ये धारणीये मुमुक्षुणा ॥ ३७॥

grīvāyāṃ guruṇā datte mokṣānandapradāyike |tulasīmālike puṇye dhāraṇīye mumukṣuṇā || 37||

सद्रहस्यद्वयेनाथ राममन्त्रस्य दीक्षया ।गुरुः शिष्यं प्रपन्नं हि तारयेद् भववारिधेः ॥ ३८॥

sadrahasyadvayenātha rāmamantrasya dīkṣayā |guruḥ śiṣyaṃ prapannaṃ hi tārayed bhavavāridheḥ || 38||

भक्त्या कर्मविनाशे हि देहं त्यक्त्वाऽर्चिरादिना ।नित्यधामनि सम्प्राप्ते सायुज्यं लभ्यते नरैः ॥ ३९॥

bhaktyā karmavināśe hi dehaṃ tyaktvā'rcirādinā |nityadhāmani samprāpte sāyujyaṃ labhyate naraiḥ || 39||

शुद्धसत्वाश्रयो द्रव्यं शुद्धसत्त्वं प्रकीर्त्तितम् ।नित्यधामादयः शब्दाः पर्यायास्तस्य सम्मताः ॥ ४०॥

śuddhasatvāśrayo dravyaṃ śuddhasattvaṃ prakīrttitam |nityadhāmādayaḥ śabdāḥ paryāyāstasya sammatāḥ || 40||

तत् परागजडं बोध्यं न कालस्तत्र वै प्रभुः ।नित्यमुक्तेश्वरादेस्तद् भोग्यदेहादिकं मतम् ॥ ४१॥

tat parāgajaḍaṃ bodhyaṃ na kālastatra vai prabhuḥ |nityamukteśvarādestad bhogyadehādikaṃ matam || 41||

ज्ञानमर्थप्रकाशस्तद् धर्मो जीवेशधर्मिणोः ।प्रभावत् स्वप्रकाशं च विभु नित्यं परागथ ॥ ४२॥

jñānamarthaprakāśastad dharmo jīveśadharmiṇoḥ |prabhāvat svaprakāśaṃ ca vibhu nityaṃ parāgatha || 42||

ईश्वरस्त्ववतारी हि सर्वेषां च नियामकः ।सच्चिदानन्दरूपः स नित्यः सर्वशरीरकः ॥ ४३॥

īśvarastvavatārī hi sarveṣāṃ ca niyāmakaḥ |saccidānandarūpaḥ sa nityaḥ sarvaśarīrakaḥ || 43||

विभुश्च दोषशून्यश्च कल्याणगुणसागरः ।रामब्रह्मादिवाच्यश्च जगज्जन्मादिकारणम् ॥ ४४॥

vibhuśca doṣaśūnyaśca kalyāṇaguṇasāgaraḥ |rāmabrahmādivācyaśca jagajjanmādikāraṇam || 44||

सर्वाराध्यश्च सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सर्वदः ।भक्त्या तथा प्रपत्त्या च जीवानां मुक्तिदायकः ॥ ४५॥

sarvārādhyaśca sarvajñaḥ sarvaśaktiśca sarvadaḥ |bhaktyā tathā prapattyā ca jīvānāṃ muktidāyakaḥ || 45||

उपादानं निमित्तं च जगतो वेदवेदितः ।भगवानव्ययः साक्षी विभूतिद्वयनायकः ॥ ४६॥

upādānaṃ nimittaṃ ca jagato vedaveditaḥ |bhagavānavyayaḥ sākṣī vibhūtidvayanāyakaḥ || 46||

परो व्यूहस्तथाऽन्तःस्थो विभवोऽर्चावतारकः ।इति पञ्चविधः प्रोक्तः सीतानाथः परेश्वरः ॥ ४७॥

paro vyūhastathā'ntaḥstho vibhavo'rcāvatārakaḥ |iti pañcavidhaḥ proktaḥ sītānāthaḥ pareśvaraḥ || 47||

वासुदेवादयो व्यूहा साकेतस्थः परः स्मृतः ।व्याप्तोऽन्तस्थश्च सर्वात्मा योगिध्येयश्च राघवः ॥ ४८॥

vāsudevādayo vyūhā sāketasthaḥ paraḥ smṛtaḥ |vyāpto'ntasthaśca sarvātmā yogidhyeyaśca rāghavaḥ || 48||

मत्स्यकूर्मादिरूपश्च विभवो जानकीपतिः ।भक्तेष्टमूर्तिरूपो हि रामश्चार्चाऽवतारकः ॥ ४९॥

matsyakūrmādirūpaśca vibhavo jānakīpatiḥ |bhakteṣṭamūrtirūpo hi rāmaścārcā'vatārakaḥ || 49||

भागीरथ्याशिष्यश्रीरामरङ्गिविनिर्मितम् ।भूयान्मुमुक्षुसर्वस्वं मुमुक्षूणां हितावहम् ॥ ५०॥

bhāgīrathyāśiṣyaśrīrāmaraṅgivinirmitam |bhūyānmumukṣusarvasvaṃ mumukṣūṇāṃ hitāvaham || 50||

इति श्रीरामरङ्गिदेवाचार्यनिर्मितं मुमुक्षसर्वस्वं सम्पूर्णम् ।

iti śrīrāmaraṅgidevācāryanirmitaṃ mumukṣasarvasvaṃ sampūrṇam |