विंशतिकाशास्त्रम् Shri Shrivimshatikashastram Vith Hindi Translation

सर्वतन्त्रस्वतन्त्र महामहिम आचार्य श्रीमदमृत वाग्भवजीज्ञातृज्ञानज्ञेयभावो यदायत्तः स्फुरेदयम् ।तामात्मशक्तिं वन्देऽहं विज्ञानां महतीं हृदि ॥ १॥

sarvatantrasvatantra mahāmahima ācārya śrīmadamṛta vāgbhavajījñātṛjñānajñeyabhāvo yadāyattaḥ sphuredayam |tāmātmaśaktiṃ vande'haṃ vijñānāṃ mahatīṃ hṛdi || 1||

उस विज्ञानस्वरूपिणी पारमेश्वरी अपरिमिता आत्मशक्ति को मैंहृदय में नमस्कार करता हूँ ।स्वतन्त्रं निरपेक्षं यदमृतं ब्रह्म वाग्भवम् ।परिपूर्णं शक्तिघनं स्वप्रकाशं तदस्म्यहम् ॥ २॥

usa vijñānasvarūpiṇī pārameśvarī aparimitā ātmaśakti ko maiṃhṛdaya meṃ namaskāra karatā hūm̐ |svatantraṃ nirapekṣaṃ yadamṛtaṃ brahma vāgbhavam |paripūrṇaṃ śaktighanaṃ svaprakāśaṃ tadasmyaham || 2||

स्वप्रकाश अर्थात् अपने ही प्रकाश से प्रकाशित होनेवाला है\, वहीअमृतवाग्भवस्वरूप मैं हूँ ।स्वयंसिद्धा भगवती ब्रह्मशक्तिरहं महः ।इच्छत्यवैति कुरुते निग्रहाऽनुग्रहात्मिका ॥ ३॥

svaprakāśa arthāt apane hī prakāśa se prakāśita honevālā hai\, vahīamṛtavāgbhavasvarūpa maiṃ hūm̐ |svayaṃsiddhā bhagavatī brahmaśaktirahaṃ mahaḥ |icchatyavaiti kurute nigrahā'nugrahātmikā || 3||

वह स्वयंसिद्ध ऐश्वर्यवती (भगवती) अहंज्योतिः स्वरूप(अहं महः) तथा वाङ्मयस्वरूपिणी निग्रहानुग्रहमयी होकरशान्तैर्घोरैर्घोरतमैः स्वं रूपैर्नामभिश्च या ।निगृह्णात्यनुगृह्णाति पिबन्ती स्वरसासवम् ॥ ४॥

vaha svayaṃsiddha aiśvaryavatī (bhagavatī) ahaṃjyotiḥ svarūpa(ahaṃ mahaḥ) tathā vāṅmayasvarūpiṇī nigrahānugrahamayī hokaraśāntairghorairghoratamaiḥ svaṃ rūpairnāmabhiśca yā |nigṛhṇātyanugṛhṇāti pibantī svarasāsavam || 4||

करती दृष्टं उसके आनन्द में विभोर रहती है\, वही आत्मरूपरूपवाले तथा नामवाले अपने भिन्नभिन्न स्वरूपो के द्वारा निग्रहतथा अनुग्रह करती है ।सृजन्त्यवन्त्यदतीयमात्मनात्मानमात्मनि ।नित्यं समरसानन्दा महानुभवमश्नुते ॥ ५॥

karatī dṛṣṭaṃ usake ānanda meṃ vibhora rahatī hai\, vahī ātmarūparūpavāle tathā nāmavāle apane bhinnabhinna svarūpo ke dvārā nigrahatathā anugraha karatī hai |sṛjantyavantyadatīyamātmanātmānamātmani |nityaṃ samarasānandā mahānubhavamaśnute || 5||

वह भगवती आत्मशक्ति अपने आपके ही भीतर अपनी ही शक्तिरूपताकल्पितं पुण्यपापादि नैव स्पृशति जात्वपि ।निर्लेपं सर्वगमपि करकादि वियद्यथा ॥ ६॥

vaha bhagavatī ātmaśakti apane āpake hī bhītara apanī hī śaktirūpatākalpitaṃ puṇyapāpādi naiva spṛśati jātvapi |nirlepaṃ sarvagamapi karakādi viyadyathā || 6||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानि केवले नित्य आत्मनि ।स्वकलाकल्पितानीति विलसन्त्यपि सन्ति नो ॥ ७॥

jāgratsvapnasuṣuptāni kevale nitya ātmani |svakalākalpitānīti vilasantyapi santi no || 7||

उनको पारमार्थिक सत्ता नहीं है ।वन्ध्यासुते जीवति नो लाभो हानिश्च नो मृते ॥ ८॥

unako pāramārthika sattā nahīṃ hai |vandhyāsute jīvati no lābho hāniśca no mṛte || 8||

अवद्यमनवद्यं वा कर्म किं साधयेदसत् ।शशशृङ्गं धनुर्यद्वददृढं दृढमेव वा ॥ ९॥

avadyamanavadyaṃ vā karma kiṃ sādhayedasat |śaśaśṛṅgaṃ dhanuryadvadadṛḍhaṃ dṛḍhameva vā || 9||

उससे कोई लक्ष्यवेध नहीं किया जा सकता । इसी प्रकार असत्रूपकर्म निष्फल है ।स्फुरन्तु मा वा स्फुरन्तु विश्वान्यात्मनि किं ततः ।आनन्दघनमद्वैतं चकास्त्येव महन्महः ॥ १०॥

usase koī lakṣyavedha nahīṃ kiyā jā sakatā | isī prakāra asatrūpakarma niṣphala hai |sphurantu mā vā sphurantu viśvānyātmani kiṃ tataḥ |ānandaghanamadvaitaṃ cakāstyeva mahanmahaḥ || 10||

हों अथवा न हों\, उससे उसके स्वरूप में कोई अन्तर नहीं पडता ।कुर्वञ्जानेस्तथैवेच्छन् यदात्मानमपह्नुते ।सोऽपह्नवोऽप्यलङ्कारः स्वरसे माद्यतः कवेः ॥ ११॥

hoṃ athavā na hoṃ\, usase usake svarūpa meṃ koī antara nahīṃ paḍatā |kurvañjānestathaivecchan yadātmānamapahnute |so'pahnavo'pyalaṅkāraḥ svarase mādyataḥ kaveḥ || 11||

जव परमेश्वर एक महान् कवि बनकर इच्छा\, ज्ञान\, क्रिया इन तीनोहै ।स्वप्रकाशं विमृश्यायं स्वविमर्शं प्रकाश्य च ।विश्वानि कवयेस्तेषु रमते हि रसात्मना ॥ १२॥

java parameśvara eka mahān kavi banakara icchā\, jñāna\, kriyā ina tīnohai |svaprakāśaṃ vimṛśyāyaṃ svavimarśaṃ prakāśya ca |viśvāni kavayesteṣu ramate hi rasātmanā || 12||

करता हुआ कवि बनकर उन समस्त भावसमूहों के भीतर अपनीरसमयता अर्थात् अपनो स्वात्मचमत्काररूपी आनन्दमयता सेसभ्यो नटो विभावादिभावा रङ्गः स्वयं भवन् ।स्वचरित्रानुकारेण स्वमेव भजते रसम् ॥ १३॥

karatā huā kavi banakara una samasta bhāvasamūhoṃ ke bhītara apanīrasamayatā arthāt apano svātmacamatkārarūpī ānandamayatā sesabhyo naṭo vibhāvādibhāvā raṅgaḥ svayaṃ bhavan |svacaritrānukāreṇa svameva bhajate rasam || 13||

रेखा बिन्दु लिपी रेखां पदानि लिपिमन्तरा ।वाक्यं पदानि ग्रन्थोऽपि वाक्यानि नहि विद्यते ॥ १४॥

rekhā bindu lipī rekhāṃ padāni lipimantarā |vākyaṃ padāni grantho'pi vākyāni nahi vidyate || 14||

अचिन्त्यया विसर्गाख्यनिजशक्त्या स्वरूपया ।बिन्दुरेव शिवो भाति समस्तं वाङ्मयं सदा ॥ १५॥

acintyayā visargākhyanijaśaktyā svarūpayā |bindureva śivo bhāti samastaṃ vāṅmayaṃ sadā || 15||

शिवरूप बिन्दु ही अचिन्त्य और स्वात्मस्वरूप अपनो विसर्गशक्तिआत्मप्रकाशरूप बिन्दु ही शिव है । वह शिवरूप बिन्दु हीवाच्यवाचकसम्बन्धाल्लक्ष्यलक्षकयोगतः ।व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावाच्च महार्थः प्रस्फुरेच्छिवः ॥ १६॥

śivarūpa bindu hī acintya aura svātmasvarūpa apano visargaśaktiātmaprakāśarūpa bindu hī śiva hai | vaha śivarūpa bindu hīvācyavācakasambandhāllakṣyalakṣakayogataḥ |vyaṅgyavyañjakabhāvācca mahārthaḥ prasphurecchivaḥ || 16||

है ।वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभावविमर्शपरवान् भवन् ।सच्चिदानन्दस्वरूपः शिव एव प्रकाशते ॥ १७॥

hai |vācyalakṣyavyaṅgyabhāvavimarśaparavān bhavan |saccidānandasvarūpaḥ śiva eva prakāśate || 17||

स्फुरन् क्रमेणाक्रमेण विक्रमेण च सन्ततम् ।स्वस्मिन्नेवोरुक्रमोऽयं क्रमते रमतेऽपि च ॥ १८॥

sphuran krameṇākrameṇa vikrameṇa ca santatam |svasminnevorukramo'yaṃ kramate ramate'pi ca || 18||

अपरिमित शक्तिमान् परमेश्वर अपने स्वरूप के भीतर ही अपनास्यरसाममृतां बिन्दुविसर्गाढ्यां परः शिवः ।लालयंल्ललते नित्यं ललितामात्मनः कलाम् ॥ १९॥

aparimita śaktimān parameśvara apane svarūpa ke bhītara hī apanāsyarasāmamṛtāṃ binduvisargāḍhyāṃ paraḥ śivaḥ |lālayaṃllalate nityaṃ lalitāmātmanaḥ kalām || 19||

परम शिव आत्मानन्दरूपिणी तथा अमृतरूपिणी\, बिन्दु औरशक्ति ललिता नामक कला का लालन करता हुआ सदा अपनेविमृश्यैवभशेषेण स्वानन्दरससम्भृतः ।निःसङ्गो निर्ममः शान्तो मुनिर्यादृच्छिको भवेत् ॥ २०॥

parama śiva ātmānandarūpiṇī tathā amṛtarūpiṇī\, bindu auraśakti lalitā nāmaka kalā kā lālana karatā huā sadā apanevimṛśyaivabhaśeṣeṇa svānandarasasambhṛtaḥ |niḥsaṅgo nirmamaḥ śānto muniryādṛcchiko bhavet || 20||

संगरहित\,ममतारहित और शान्त बनकर मुनि विषययही परम उपदेश है ।वैराग्यवन्मनुजन्मेष्यमिदं सदैव\,हृद्यप्रबोधचतुरं सुमनः शक्त्यम् ।नातः परं किमपि शास्त्रमशेषशोकपाथोधिशोषकरणेन शिवानलः स्यात् ॥ २१॥

saṃgarahita\,mamatārahita aura śānta banakara muni viṣayayahī parama upadeśa hai |vairāgyavanmanujanmeṣyamidaṃ sadaiva\,hṛdyaprabodhacaturaṃ sumanaḥ śaktyam |nātaḥ paraṃ kimapi śāstramaśeṣaśokapāthodhiśoṣakaraṇena śivānalaḥ syāt || 21||

विक्रमतो जननरमितवर्षेऽष्टम्यां सिते कवौ नभसि ।श्रीविंशतिकां निरमात् श्रीमदमृतवाग्भवाचार्यः ॥ २२॥

vikramato jananaramitavarṣe'ṣṭamyāṃ site kavau nabhasi |śrīviṃśatikāṃ niramāt śrīmadamṛtavāgbhavācāryaḥ || 22||

ने श्री विंशतिकाशास्त्र का निर्माण किया ।अत्रिगोत्रसमुद्भूतमिश्रगोविन्दशर्मणः ।बोधार्थं निर्मितं शास्त्रमेतज्जानन्तु पण्डिताः ॥ २३॥

ne śrī viṃśatikāśāstra kā nirmāṇa kiyā |atrigotrasamudbhūtamiśragovindaśarmaṇaḥ |bodhārthaṃ nirmitaṃ śāstrametajjānantu paṇḍitāḥ || 23||

बनाया गया है\, ऐसा पण्डितजन जाने (लिखितं श्रीकुलभूषणेनप्रयागे १४३७८) ।॥ इति आचार्य श्रीमदमृत वाग्भवजी कृत श्री श्रीविंशतिकाशास्त्रहिन्दी अर्थसहितं समाप्तम् ॥मिश्र\, चोबुर्जा\, भरतपुर (राजस्थान) द्वारा पुस्तकरूपमेंमहामहिम आचार्य श्रीमदमृत वाग्भव एक सिद्ध कुलाचार्य हैं\,जिन्होने आत्मविलास\, सप्तपदीहृदय\, संक्रान्तिपंचदशी\,महानुभवशक्तिस्तव\, श्रीमदमृतसूक्तिपंचाशिका\,श्री स्वाध्याय महिम स्तोत्र\, परशुराम स्तोत्र और राष्ट्रालोक नामयहां उद्धृत श्री श्री विंशतिका शास्त्र के प्रथमसंस्करण का प्राक्कथन डा० सम्पूर्णानन्द (तत्कालीन मुख्य मन्त्रीउत्तर प्रदेश) ने लिखा था और प्रस्तावना लिखी थी डा० फतेहसिह\,प्रिंसिपल गवर्नमेण्ट कालेज\, व्यावर ने । भूमिकालेखक ये जयपुरपण्डित शास्त्री\, एम० ए० काश्मीर और श्रीरघुनाथचन्द्र वासिष्ठशास्त्री\,एम० ए०। साथ ही डा० रामानन्द तिवारी\, शास्त्री\, एम० ए०संक्षिप्त भाषाटीका सहित मूल शास्त्र को यहाँ प्रकाशित कियाकृपया प्र यत्नशील होगे ।स०ज्ञातृज्ञानज्ञेयभावो यदायत्तः स्फुरेदयम् ।तामात्मशक्तिं वन्देऽहं विज्ञानां महतीं हृदि ॥ १॥

banāyā gayā hai\, aisā paṇḍitajana jāne (likhitaṃ śrīkulabhūṣaṇenaprayāge 14378) ||| iti ācārya śrīmadamṛta vāgbhavajī kṛta śrī śrīviṃśatikāśāstrahindī arthasahitaṃ samāptam ||miśra\, coburjā\, bharatapura (rājasthāna) dvārā pustakarūpameṃmahāmahima ācārya śrīmadamṛta vāgbhava eka siddha kulācārya haiṃ\,jinhone ātmavilāsa\, saptapadīhṛdaya\, saṃkrāntipaṃcadaśī\,mahānubhavaśaktistava\, śrīmadamṛtasūktipaṃcāśikā\,śrī svādhyāya mahima stotra\, paraśurāma stotra aura rāṣṭrāloka nāmayahāṃ uddhṛta śrī śrī viṃśatikā śāstra ke prathamasaṃskaraṇa kā prākkathana ḍā0 sampūrṇānanda (tatkālīna mukhya mantrīuttara pradeśa) ne likhā thā aura prastāvanā likhī thī ḍā0 phatehasiha\,priṃsipala gavarnameṇṭa kāleja\, vyāvara ne | bhūmikālekhaka ye jayapurapaṇḍita śāstrī\, ema0 e0 kāśmīra aura śrīraghunāthacandra vāsiṣṭhaśāstrī\,ema0 e0| sātha hī ḍā0 rāmānanda tivārī\, śāstrī\, ema0 e0saṃkṣipta bhāṣāṭīkā sahita mūla śāstra ko yahām̐ prakāśita kiyākṛpayā pra yatnaśīla hoge |sa0jñātṛjñānajñeyabhāvo yadāyattaḥ sphuredayam |tāmātmaśaktiṃ vande'haṃ vijñānāṃ mahatīṃ hṛdi || 1||

स्वतन्त्रं निरपेक्षं यदमृतं ब्रह्म वाग्भवम् ।परिपूर्णं शक्तिघनं स्वप्रकाशं तदस्म्यहम् ॥ २॥

svatantraṃ nirapekṣaṃ yadamṛtaṃ brahma vāgbhavam |paripūrṇaṃ śaktighanaṃ svaprakāśaṃ tadasmyaham || 2||

स्वयंसिद्धा भगवती ब्रह्मशक्तिरहं महः ।इच्छत्यवैति कुरुते निग्रहाऽनुग्रहात्मिका ॥ ३॥

svayaṃsiddhā bhagavatī brahmaśaktirahaṃ mahaḥ |icchatyavaiti kurute nigrahā'nugrahātmikā || 3||

शान्तैर्घोरैर्घोरतमैः स्वं रूपैर्नामभिश्च या ।निगृह्णात्यनुगृह्णाति पिबन्ती स्वरसासवम् ॥ ४॥

śāntairghorairghoratamaiḥ svaṃ rūpairnāmabhiśca yā |nigṛhṇātyanugṛhṇāti pibantī svarasāsavam || 4||

सृजन्त्यवन्त्यदतीयमात्मनात्मानमात्मनि ।नित्यं समरसानन्दा महानुभवमश्नुते ॥ ५॥

sṛjantyavantyadatīyamātmanātmānamātmani |nityaṃ samarasānandā mahānubhavamaśnute || 5||

कल्पितं पुण्यपापादि नैव स्पृशति जात्वपि ।निर्लेपं सर्वगमपि करकादि वियद्यथा ॥ ६॥

kalpitaṃ puṇyapāpādi naiva spṛśati jātvapi |nirlepaṃ sarvagamapi karakādi viyadyathā || 6||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानि केवले नित्य आत्मनि ।स्वकलाकल्पितानीति विलसन्त्यपि सन्ति नो ॥ ७॥

jāgratsvapnasuṣuptāni kevale nitya ātmani |svakalākalpitānīti vilasantyapi santi no || 7||

वन्ध्यासुते जीवति नो लाभो हानिश्च नो मृते ॥ ८॥

vandhyāsute jīvati no lābho hāniśca no mṛte || 8||

अवद्यमनवद्यं वा कर्म किं साधयेदसत् ।शशशृङ्गं धनुर्यद्वददृढं दृढमेव वा ॥ ९॥

avadyamanavadyaṃ vā karma kiṃ sādhayedasat |śaśaśṛṅgaṃ dhanuryadvadadṛḍhaṃ dṛḍhameva vā || 9||

स्फुरन्तु मा वा स्फुरन्तु विश्वान्यात्मनि किं ततः ।आनन्दघनमद्वैतं चकास्त्येव महन्महः ॥ १०॥

sphurantu mā vā sphurantu viśvānyātmani kiṃ tataḥ |ānandaghanamadvaitaṃ cakāstyeva mahanmahaḥ || 10||

कुर्वञ्जानेस्तथैवेच्छन् यदात्मानमपह्नुते ।सोऽपह्नवोऽप्यलङ्कारः स्वरसे माद्यतः कवेः ॥ ११॥

kurvañjānestathaivecchan yadātmānamapahnute |so'pahnavo'pyalaṅkāraḥ svarase mādyataḥ kaveḥ || 11||

स्वप्रकाशं विमृश्यायं स्वविमर्शं प्रकाश्य च ।विश्वानि कवयेस्तेषु रमते हि रसात्मना ॥ १२॥

svaprakāśaṃ vimṛśyāyaṃ svavimarśaṃ prakāśya ca |viśvāni kavayesteṣu ramate hi rasātmanā || 12||

सभ्यो नटो विभावादिभावा रङ्गः स्वयं भवन् ।स्वचरित्रानुकारेण स्वमेव भजते रसम् ॥ १३॥

sabhyo naṭo vibhāvādibhāvā raṅgaḥ svayaṃ bhavan |svacaritrānukāreṇa svameva bhajate rasam || 13||

रेखा बिन्दु लिपी रेखां पदानि लिपिमन्तरा ।वाक्यं पदानि ग्रन्थोऽपि वाक्यानि नहि विद्यते ॥ १४॥

rekhā bindu lipī rekhāṃ padāni lipimantarā |vākyaṃ padāni grantho'pi vākyāni nahi vidyate || 14||

अचिन्त्यया विसर्गाख्यनिजशक्त्या स्वरूपया ।बिन्दुरेव शिवो भाति समस्तं वाङ्मयं सदा ॥ १५॥

acintyayā visargākhyanijaśaktyā svarūpayā |bindureva śivo bhāti samastaṃ vāṅmayaṃ sadā || 15||

वाच्यवाचकसम्बन्धाल्लक्ष्यलक्षकयोगतः ।व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावाच्च महार्थः प्रस्फुरेच्छिवः ॥ १६॥

vācyavācakasambandhāllakṣyalakṣakayogataḥ |vyaṅgyavyañjakabhāvācca mahārthaḥ prasphurecchivaḥ || 16||

वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभावविमर्शपरवान् भवन् ।सच्चिदानन्दस्वरूपः शिव एव प्रकाशते ॥ १७॥

vācyalakṣyavyaṅgyabhāvavimarśaparavān bhavan |saccidānandasvarūpaḥ śiva eva prakāśate || 17||

स्फुरन् क्रमेणाक्रमेण विक्रमेण च सन्ततम् ।स्वस्मिन्नेवोरुक्रमोऽयं क्रमते रमतेऽपि च ॥ १८॥

sphuran krameṇākrameṇa vikrameṇa ca santatam |svasminnevorukramo'yaṃ kramate ramate'pi ca || 18||

स्यरसाममृतां बिन्दुविसर्गाढ्यां परः शिवः ।लालयंल्ललते नित्यं ललितामात्मनः कलाम् ॥ १९॥

syarasāmamṛtāṃ binduvisargāḍhyāṃ paraḥ śivaḥ |lālayaṃllalate nityaṃ lalitāmātmanaḥ kalām || 19||

विमृश्यैवभशेषेण स्वानन्दरससम्भृतः ।निःसङ्गो निर्ममः शान्तो मुनिर्यादृच्छिको भवेत् ॥ २०॥

vimṛśyaivabhaśeṣeṇa svānandarasasambhṛtaḥ |niḥsaṅgo nirmamaḥ śānto muniryādṛcchiko bhavet || 20||

हृद्यप्रबोधचतुरं सुमनः शक्त्यम् ।पाथोधिशोषकरणेन शिवानलः स्यात् ॥ २१॥

hṛdyaprabodhacaturaṃ sumanaḥ śaktyam |pāthodhiśoṣakaraṇena śivānalaḥ syāt || 21||

विक्रमतो जननरमितवर्षेऽष्टम्यां सिते कवौ नभसि ।श्रीविंशतिकां निरमात् श्रीमदमृतवाग्भवाचार्यः ॥ २२॥

vikramato jananaramitavarṣe'ṣṭamyāṃ site kavau nabhasi |śrīviṃśatikāṃ niramāt śrīmadamṛtavāgbhavācāryaḥ || 22||

अत्रिगोत्रसमुद्भूतमिश्रगोविन्दशर्मणः ।बोधार्थं निर्मितं शास्त्रमेतज्जानन्तु पण्डिताः ॥ २३॥

atrigotrasamudbhūtamiśragovindaśarmaṇaḥ |bodhārthaṃ nirmitaṃ śāstrametajjānantu paṇḍitāḥ || 23||

॥ इति आचार्य श्रीमदमृत वाग्भवजी कृत श्री श्रीविंशतिकाशास्त्रंहिन्दी अर्थसहितं समाप्तम् ॥

|| iti ācārya śrīmadamṛta vāgbhavajī kṛta śrī śrīviṃśatikāśāstraṃhindī arthasahitaṃ samāptam ||