देवीस्तुतिः देवैः कृता १ Devaih Krita Devi Stuti

(देवीभागवततः)व्यास उवाचअथ प्रमुदिताः सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः ।महिषं निहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ॥ १॥

(devībhāgavatataḥ)vyāsa uvācaatha pramuditāḥ sarve devā indrapurogamāḥ |mahiṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvurjagadambikām || 1||

देवा ऊचुःब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरिदं महेशःशक्त्या तवैव हरते ननु चान्तकाले ॥ईशा न तेऽपि च भवन्ति तया विहीनास्तस्मात्त्वमेव जगतः स्थितिनाशकर्त्री ॥ २॥

devā ūcuḥbrahmā sṛjatyavati viṣṇuridaṃ maheśaḥśaktyā tavaiva harate nanu cāntakāle ||īśā na te'pi ca bhavanti tayā vihīnāstasmāttvameva jagataḥ sthitināśakartrī || 2||

कीर्तिर्मतिः स्मृतिगती करुणा दया त्वंश्रद्धा धृतिश्च वसुधा कमलाजपा च ।पुष्टिः कलाथ विजया गिरिजा जया त्वंतुष्टिः प्रमा त्वमसि बुद्धिरुमा रमा च ॥ ३॥

kīrtirmatiḥ smṛtigatī karuṇā dayā tvaṃśraddhā dhṛtiśca vasudhā kamalājapā ca |puṣṭiḥ kalātha vijayā girijā jayā tvaṃtuṣṭiḥ pramā tvamasi buddhirumā ramā ca || 3||

विद्या क्षमा जगति कान्तिरपीह मेधासर्वं त्वमेव विदिता भुवनत्रयेऽस्मिन् ।आभिर्विना तव तु शक्तिभिराशु कर्तुंको वा क्षमः सकललोकनिवासभूमे ॥ ४॥

vidyā kṣamā jagati kāntirapīha medhāsarvaṃ tvameva viditā bhuvanatraye'smin |ābhirvinā tava tu śaktibhirāśu kartuṃko vā kṣamaḥ sakalalokanivāsabhūme || 4||

त्वं धारणा ननु न चेदसि कूर्मनागौधर्तुं क्षमौ कथमिलामपि तौ भवेताम् ।पृथ्वी न चेत्त्वमसि वा गगने कथं स्थास्यत्येतदम्ब निखिलं बहुभारयुक्तम् ॥ ५॥

tvaṃ dhāraṇā nanu na cedasi kūrmanāgaudhartuṃ kṣamau kathamilāmapi tau bhavetām |pṛthvī na cettvamasi vā gagane kathaṃ sthāsyatyetadamba nikhilaṃ bahubhārayuktam || 5||

ये वा स्तुवन्ति मनुजा अमरान्विमूढामायागुणैस्तव चतुर्मुखविष्णुरुद्रान् ।शुभ्रांशुवह्नियमवायुगणेशमुख्यान्किं त्वामृते जननि ते प्रभवन्ति कार्ये ॥ ६॥

ye vā stuvanti manujā amarānvimūḍhāmāyāguṇaistava caturmukhaviṣṇurudrān |śubhrāṃśuvahniyamavāyugaṇeśamukhyānkiṃ tvāmṛte janani te prabhavanti kārye || 6||

ये जुह्वति प्रविततेऽल्पधियोऽम्ब यज्ञेवह्नौ सुरान्समधिकृत्य हविः समृद्धम् ।स्वाहा न चेत्त्वमसि ते कथमापुरद्धात्वामेव किं न हि यजन्ति ततो हि मूढाः ॥ ७॥

ye juhvati pravitate'lpadhiyo'mba yajñevahnau surānsamadhikṛtya haviḥ samṛddham |svāhā na cettvamasi te kathamāpuraddhātvāmeva kiṃ na hi yajanti tato hi mūḍhāḥ || 7||

भोगप्रदासि भवतीह चराचराणांस्वांशैर्ददासि खलु जीवनमेव नित्यम् ।स्वीयान्सुराञ्जननि पोषयसीह यद्वत्तद्वत्परानपि च पालयसीति हेतोः ॥ ८॥

bhogapradāsi bhavatīha carācarāṇāṃsvāṃśairdadāsi khalu jīvanameva nityam |svīyānsurāñjanani poṣayasīha yadvattadvatparānapi ca pālayasīti hetoḥ || 8||

मातः स्वयंविरचितान्विपिने विनोदाद्वन्ध्यान्पलाशरहितांश्च कटूंश्च वृक्षान् ।नोच्छेदयन्ति पुरुषा निपुणाः कथञ्चित्तस्मात्त्वमप्यतितरां परिपासि दैत्यान् ॥ ९॥

mātaḥ svayaṃviracitānvipine vinodādvandhyānpalāśarahitāṃśca kaṭūṃśca vṛkṣān |nocchedayanti puruṣā nipuṇāḥ kathañcittasmāttvamapyatitarāṃ paripāsi daityān || 9||

यत्त्वं तु हंसि रणमूर्ध्नि शरैररातीन्देवाङ्गनासुरतकेलिमतीन्विदित्वा ।देहान्तरेऽपि करुणारसमाददानातत्ते चरित्रमिदमीप्सितपूरणाय ॥ १०॥

yattvaṃ tu haṃsi raṇamūrdhni śarairarātīndevāṅganāsuratakelimatīnviditvā |dehāntare'pi karuṇārasamādadānātatte caritramidamīpsitapūraṇāya || 10||

चित्रं त्वमी यदसुभी रहिता न सन्तित्वच्चिन्तितेन दनुजाः प्रथितप्रभावाः ।येषां कृते जननि देहनिबन्धनं तेक्रीडारसस्तव न चान्यतरोऽत्र हेतुः ॥ ११॥

citraṃ tvamī yadasubhī rahitā na santitvaccintitena danujāḥ prathitaprabhāvāḥ |yeṣāṃ kṛte janani dehanibandhanaṃ tekrīḍārasastava na cānyataro'tra hetuḥ || 11||

प्राप्ते कलावहह दुष्टतरे च कालेन त्वां भजन्ति मनुजा ननु वञ्चितास्ते ।धूर्तैः पुराणचतुरैर्हरिशङ्कराणांसेवापराश्च विहितास्तव निर्मितानाम् ॥ १२॥

prāpte kalāvahaha duṣṭatare ca kālena tvāṃ bhajanti manujā nanu vañcitāste |dhūrtaiḥ purāṇacaturairhariśaṅkarāṇāṃsevāparāśca vihitāstava nirmitānām || 12||

ज्ञात्वा सुरांस्तव वशानसुरार्दितांश्चये वै भजन्ति भुवि भावयुता विभग्नान् ।धृत्वा करे सुविमलं खलु दीपकं तेकूपे पतन्ति मनुजा विजलेऽतिघोरे ॥ १३॥

jñātvā surāṃstava vaśānasurārditāṃścaye vai bhajanti bhuvi bhāvayutā vibhagnān |dhṛtvā kare suvimalaṃ khalu dīpakaṃ tekūpe patanti manujā vijale'tighore || 13||

विद्या त्वमेव सुखदासुखदाप्यविद्यामातस्त्वमेव जननार्तिहरा नराणाम् ।मोक्षार्थिभिस्तु कलिता किल मन्दधीभिर्नाराधिता जननि भोगपरैस्तथाज्ञैः ॥ १४॥

vidyā tvameva sukhadāsukhadāpyavidyāmātastvameva jananārtiharā narāṇām |mokṣārthibhistu kalitā kila mandadhībhirnārādhitā janani bhogaparaistathājñaiḥ || 14||

ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं शरण्यंपादाम्बुजं तव भजन्ति सुरास्तथान्ये ।तद्वै न येऽल्पमतयो मनसा भजन्तिभ्रान्ताः पतन्ति सततं भवसागरे ते ॥ १५॥

brahmā haraśca harirapyaniśaṃ śaraṇyaṃpādāmbujaṃ tava bhajanti surāstathānye |tadvai na ye'lpamatayo manasā bhajantibhrāntāḥ patanti satataṃ bhavasāgare te || 15||

चण्डि त्वदङ्घ्रिजलजोत्थरजःप्रसादैर्ब्रह्मा करोति सकलं भुवनं भवादौ ।शौरिश्च पाति खलु संहरते हरस्तुत्वां सेवते न मनुजस्त्विह दुर्भगोऽसौ ॥ १६॥

caṇḍi tvadaṅghrijalajottharajaḥprasādairbrahmā karoti sakalaṃ bhuvanaṃ bhavādau |śauriśca pāti khalu saṃharate harastutvāṃ sevate na manujastviha durbhago'sau || 16||

वाग्देवता त्वमसि देवि सुरासुराणांवक्तुं न तेऽमरवराः प्रभवन्ति शक्ताः ।त्वं चेन्मुखे वससि नैव यदैव तेषांयस्माद्भवन्ति मनुजा न हि तद्विहीनाः ॥ १७॥

vāgdevatā tvamasi devi surāsurāṇāṃvaktuṃ na te'maravarāḥ prabhavanti śaktāḥ |tvaṃ cenmukhe vasasi naiva yadaiva teṣāṃyasmādbhavanti manujā na hi tadvihīnāḥ || 17||

शप्तो हरिस्तु भृगुणा कुपितेन कामंमीनो बभूव कमठः खलु सूकरस्तु ।पश्चान्नृसिंह इति यश्छलकृद्धरायांतान्सेवतां जननि मृत्युभयं न किं स्यात् ॥ १८॥

śapto haristu bhṛguṇā kupitena kāmaṃmīno babhūva kamaṭhaḥ khalu sūkarastu |paścānnṛsiṃha iti yaśchalakṛddharāyāṃtānsevatāṃ janani mṛtyubhayaṃ na kiṃ syāt || 18||

शम्भोः पपात भुवि लिङ्गमिदं प्रसिद्धंशापेन तेन च भृगोर्विपिने गतस्य ।तं ये नरा भुवि भजन्ति कपालिनं तुतेषां सुखं कथमिहापि परत्र मातः ॥ १९॥

śambhoḥ papāta bhuvi liṅgamidaṃ prasiddhaṃśāpena tena ca bhṛgorvipine gatasya |taṃ ye narā bhuvi bhajanti kapālinaṃ tuteṣāṃ sukhaṃ kathamihāpi paratra mātaḥ || 19||

योऽभूद्गजाननगणाधिपतिर्महेशात्तं ये भजन्ति मनुजा वितथप्रपन्नाः ।जानन्ति ते न सकलार्थफलप्रदात्रींत्वां देवि विश्वजननीं सुखसेवनीयाम् ॥ २०॥

yo'bhūdgajānanagaṇādhipatirmaheśāttaṃ ye bhajanti manujā vitathaprapannāḥ |jānanti te na sakalārthaphalapradātrīṃtvāṃ devi viśvajananīṃ sukhasevanīyām || 20||

चित्रं त्वयारिजनतापि दयार्द्रभावाद्धत्वा रणे शितशरैर्गमिता द्युलोकम् ।नोचेत्स्वकर्मनिचिते निरये नितान्तंदुःखातिदुःखगतिमापदमापतेत्सा ॥ २१॥

citraṃ tvayārijanatāpi dayārdrabhāvāddhatvā raṇe śitaśarairgamitā dyulokam |nocetsvakarmanicite niraye nitāntaṃduḥkhātiduḥkhagatimāpadamāpatetsā || 21||

ब्रह्मा हरश्च हरिरप्युत गर्वभावाज्जानन्ति तेऽपि विबुधा न तव प्रभावम् ।केऽन्ये भवन्ति मनुजा विदितुं समर्थाःसम्मोहितास्तव गुणैरमितप्रभावैः ॥ २२॥

brahmā haraśca harirapyuta garvabhāvājjānanti te'pi vibudhā na tava prabhāvam |ke'nye bhavanti manujā vidituṃ samarthāḥsammohitāstava guṇairamitaprabhāvaiḥ || 22||

क्लिश्यन्ति तेऽपि मुनयस्तव दुर्विभाव्यंपादाम्बुजं न हि भजन्ति विमूढचित्ताः ।सूर्याग्निसेवनपराः परमार्थतत्त्वंज्ञातं न तैः श्रुतिशतैरपि वेदसारम् ॥ २३॥

kliśyanti te'pi munayastava durvibhāvyaṃpādāmbujaṃ na hi bhajanti vimūḍhacittāḥ |sūryāgnisevanaparāḥ paramārthatattvaṃjñātaṃ na taiḥ śrutiśatairapi vedasāram || 23||

मन्ये गुणास्तव भुवि प्रथितप्रभावाःकुर्वन्ति ये हि विमुखान्ननु भक्तिभावात् ।लोकान्स्वबुद्धिरचितैर्विविधागमैश्चविष्ण्वीशभास्करगणेशपरान्विधाय ॥ २४॥

manye guṇāstava bhuvi prathitaprabhāvāḥkurvanti ye hi vimukhānnanu bhaktibhāvāt |lokānsvabuddhiracitairvividhāgamaiścaviṣṇvīśabhāskaragaṇeśaparānvidhāya || 24||

कुर्वन्ति ये तव पदाद्विमुखान्नराग्र्यान्स्वोक्तागमैर्हरिहरार्चनभक्तियोगैः ।तेषां न कुप्यसि दयां कुरुषेऽम्बिके त्वंतान्मोहमन्त्रनिपुणान्प्रथयस्यलं च ॥ २५॥

kurvanti ye tava padādvimukhānnarāgryānsvoktāgamairhariharārcanabhaktiyogaiḥ |teṣāṃ na kupyasi dayāṃ kuruṣe'mbike tvaṃtānmohamantranipuṇānprathayasyalaṃ ca || 25||

तुर्ये युगे भवति चातिबलं गुणस्यतुर्यस्य तेन मथितान्यसदागमानि ।त्वां गोपयन्ति निपुणाः कवयः कलौ वैत्वत्कल्पितान्सुरगणानपि संस्तुवन्ति ॥ २६॥

turye yuge bhavati cātibalaṃ guṇasyaturyasya tena mathitānyasadāgamāni |tvāṃ gopayanti nipuṇāḥ kavayaḥ kalau vaitvatkalpitānsuragaṇānapi saṃstuvanti || 26||

ध्यायन्तिमुक्तिफलदां भुवियोगसिद्धांविद्यां पराञ्च मुनयोऽतिविशुद्धसत्त्वाः ।ते नाप्नुवन्ति जननीजठरे तु दुःखंधन्यास्त एव मनुजास्त्वयि ये विलीनाः ॥ २७॥

dhyāyantimuktiphaladāṃ bhuviyogasiddhāṃvidyāṃ parāñca munayo'tiviśuddhasattvāḥ |te nāpnuvanti jananījaṭhare tu duḥkhaṃdhanyāsta eva manujāstvayi ye vilīnāḥ || 27||

चिच्छक्तिरस्ति परमात्मनि येन सोऽपिव्यक्तो जगत्सु विदितो भवकृत्यकर्ता ।कोऽन्यस्त्वया विरहितः प्रभवत्यमुष्मिन्कर्तुं विहर्तुमपि सञ्चलितुं स्वशक्त्या ॥ २८॥

cicchaktirasti paramātmani yena so'pivyakto jagatsu vidito bhavakṛtyakartā |ko'nyastvayā virahitaḥ prabhavatyamuṣminkartuṃ vihartumapi sañcalituṃ svaśaktyā || 28||

तत्त्वानि चिद्विरहितानि जगद्विधातुंकिं वा क्षमाणि जगदम्ब यतो जडानि ।किं चेन्द्रियाणि गुणकर्मयुतानि सन्तिदेवि त्वया विरहितानि फलं प्रदातुम् ॥ २९॥

tattvāni cidvirahitāni jagadvidhātuṃkiṃ vā kṣamāṇi jagadamba yato jaḍāni |kiṃ cendriyāṇi guṇakarmayutāni santidevi tvayā virahitāni phalaṃ pradātum || 29||

देवा मखेष्वपि हुतं मुनिभिः स्वभागंगृह्णीयुरम्ब विधिवत्प्रतिपादितं किम् ।स्वाहा न चेत्त्वमसि तत्र निमित्तभूतातस्मात्त्वमेव ननु पालयसीव विश्वम् ॥ ३०॥

devā makheṣvapi hutaṃ munibhiḥ svabhāgaṃgṛhṇīyuramba vidhivatpratipāditaṃ kim |svāhā na cettvamasi tatra nimittabhūtātasmāttvameva nanu pālayasīva viśvam || 30||

सर्वं त्वयेदमखिलं विहितं भवादौत्वं पासि वै हरिहरप्रमुखान्दिगीशान् ।कालेऽत्सि विश्वमपि ते चरितं भवाद्यंजानन्ति नैव मनुजाः क्व नु मन्दभाग्याः ॥ ३१॥

sarvaṃ tvayedamakhilaṃ vihitaṃ bhavādautvaṃ pāsi vai hariharapramukhāndigīśān |kāle'tsi viśvamapi te caritaṃ bhavādyaṃjānanti naiva manujāḥ kva nu mandabhāgyāḥ || 31||

हत्वासुरं महिषरूपधरं महोग्रंमातस्त्वया सुरगणः किल रक्षितोऽयम् ।कां ते स्तुतिं जननि मन्दधियो विदामोवेदा गतिं तव यथार्थतया न जग्मुः ॥ ३२॥

hatvāsuraṃ mahiṣarūpadharaṃ mahograṃmātastvayā suragaṇaḥ kila rakṣito'yam |kāṃ te stutiṃ janani mandadhiyo vidāmovedā gatiṃ tava yathārthatayā na jagmuḥ || 32||

कार्यं कृतं जगति नो यदसौ दुरात्मावैरी हतो भुवनकण्टकदुर्विभाव्यः ।कीर्तिः कृता ननु जगत्सु कृपा विधेयाप्यस्मांश्च पाहि जननि प्रथितप्रभावे ॥ ३३॥

kāryaṃ kṛtaṃ jagati no yadasau durātmāvairī hato bhuvanakaṇṭakadurvibhāvyaḥ |kīrtiḥ kṛtā nanu jagatsu kṛpā vidheyāpyasmāṃśca pāhi janani prathitaprabhāve || 33||

इति देवीभागवते पञ्चमस्कन्धे एकोनविंशाध्यायान्तर्गतादेवैः कृता देवीस्तुतिः समाप्ता ।

iti devībhāgavate pañcamaskandhe ekonaviṃśādhyāyāntargatādevaiḥ kṛtā devīstutiḥ samāptā |