यदुनाथसुप्रभातम् Yadunatha Suprabhatam

यामिन्यपैति यदुनाथ विमुञ्च निद्रामुन्मेषमृच्छति तवोन्मिषितेन विश्वम् ।जातः स्त्रयं खलु जगद्धितमेव कर्तुंधर्मप्रवर्तनधिया धरणीतले त्वम् ॥ १॥

yāminyapaiti yadunātha vimuñca nidrāmunmeṣamṛcchati tavonmiṣitena viśvam |jātaḥ strayaṃ khalu jagaddhitameva kartuṃdharmapravartanadhiyā dharaṇītale tvam || 1||

अश्रान्तसन्ततिभिराभरणप्रकाशैरारात्रिकं प्रमुखयन्त्य इवोपचारम् ।इच्छन्ति ते प्रथमदृष्टिमनन्यलभ्यांपद्माननाः पदनिवेशितधन्यहस्ताः ॥ २॥

aśrāntasantatibhirābharaṇaprakāśairārātrikaṃ pramukhayantya ivopacāram |icchanti te prathamadṛṣṭimananyalabhyāṃpadmānanāḥ padaniveśitadhanyahastāḥ || 2||

वृद्धाः कथञ्चिदररं व्यतिभिद्य हैमंदौवारिकास्तव गृहीतसुजातवेत्राः ।निर्गच्छतः प्रविशतश्च निशामयन्तोनाथ त्वदेकहृदया न भजन्ति तन्द्रीम् ॥ ३॥

vṛddhāḥ kathañcidararaṃ vyatibhidya haimaṃdauvārikāstava gṛhītasujātavetrāḥ |nirgacchataḥ praviśataśca niśāmayantonātha tvadekahṛdayā na bhajanti tandrīm || 3||

विश्वैकतीर्थभजनेन विशुद्धिमन्तोनिद्रोज्झिता निगमसीम्नि निशात्यये च ।वैतानिकान् विधिवशेन विहृत्य वह्नीन्पुण्याशयाः परिचरन्ति पुरोधसस्ते ॥ ४॥

viśvaikatīrthabhajanena viśuddhimantonidrojjhitā nigamasīmni niśātyaye ca |vaitānikān vidhivaśena vihṛtya vahnīnpuṇyāśayāḥ paricaranti purodhasaste || 4||

निद्रावशेन निभृतेक्षणमुत्थितानांचित्राणि मन्थरपदान्यपगत्वरीणाम् ।काले गृहीतमुचिते रशनाः कथञ्चिन्मौनव्रतं जहति मुग्धवधूजनानाम् ॥ ५॥

nidrāvaśena nibhṛtekṣaṇamutthitānāṃcitrāṇi mantharapadānyapagatvarīṇām |kāle gṛhītamucite raśanāḥ kathañcinmaunavrataṃ jahati mugdhavadhūjanānām || 5||

सन्त्यज्यते तरलमौक्तिकजालदृश्यैस्तारागणैस्त्रिदशवर्त्म तमालनीलम् ।पद्मापतेरमृतनिर्मथनावसानेदुग्धाम्बुराशिपृषतैरिव रूपमग्र्यम् ॥ ६॥

santyajyate taralamauktikajāladṛśyaistārāgaṇaistridaśavartma tamālanīlam |padmāpateramṛtanirmathanāvasānedugdhāmburāśipṛṣatairiva rūpamagryam || 6||

नाथ स्फुरन्त्युपयति द्युमणिप्रकाशेन ज्योतिरिङ्खणगणा न च तारकाद्याः ।तेजस्विनोऽपि तमसैव समृद्धिमन्तस्त्वत्सन्निधौ मुषितभास इव त्वदन्ये ॥ ७॥

nātha sphurantyupayati dyumaṇiprakāśena jyotiriṅkhaṇagaṇā na ca tārakādyāḥ |tejasvino'pi tamasaiva samṛddhimantastvatsannidhau muṣitabhāsa iva tvadanye || 7||

आनर्तितान् सललितं दिवसावसानेवाचालरत्नवलयैर्निजहस्ततालैः ।निद्रालसान् मृगदृशो गृहनीलकण्ठानावासयष्टिशिखरादवरोहयन्ति ॥ ८॥

ānartitān salalitaṃ divasāvasānevācālaratnavalayairnijahastatālaiḥ |nidrālasān mṛgadṛśo gṛhanīlakaṇṭhānāvāsayaṣṭiśikharādavarohayanti || 8||

नृत्यन्त्युदीरितघनक्रमसामकाण्डेनेदीयसीं तव निशम्य विभातनान्दीम् ।चित्रातपत्रपरिमण्डलचारुबर्हाःशृङ्गारयोनिशरपत्ररुचो मयूराः ॥ ९॥

nṛtyantyudīritaghanakramasāmakāṇḍenedīyasīṃ tava niśamya vibhātanāndīm |citrātapatraparimaṇḍalacārubarhāḥśṛṅgārayoniśarapatraruco mayūrāḥ || 9||

निर्गत्य चित्रगरुतो निलयान्तरेभ्यःतारस्वनास्तरुणविद्रुमताम्रचूडाः ।रत्नाङ्गणेषु रमणीभिरवेक्ष्यमाणाःक्रीडारणं विदधते कृकवाकुवर्याः ॥ १०॥

nirgatya citragaruto nilayāntarebhyaḥtārasvanāstaruṇavidrumatāmracūḍāḥ |ratnāṅgaṇeṣu ramaṇībhiravekṣyamāṇāḥkrīḍāraṇaṃ vidadhate kṛkavākuvaryāḥ || 10||

प्राप्तस्तुलां हरितकोमलबाह्यपत्रैःकिञ्चित्परिस्फुरितशोणमुखैः सरोजैः ।वामभ्रुवां वलयपङ्क्तिषु सञ्चरन्त्योमञ्जु क्वणन्ति मणिपञ्जरशारिकास्ते ॥ ११॥

prāptastulāṃ haritakomalabāhyapatraiḥkiñcitparisphuritaśoṇamukhaiḥ sarojaiḥ |vāmabhruvāṃ valayapaṅktiṣu sañcarantyomañju kvaṇanti maṇipañjaraśārikāste || 11||

प्रत्यक्षिते तमसि यास्यति विप्रकर्षंसम्भिन्नभानुमति सम्प्रति जीवलोके ।गङ्गायमानसलिलं निजरश्मियोगात्सिष्णासयेव सितभानुरुपैति सिन्धुम् ॥ १२॥

pratyakṣite tamasi yāsyati viprakarṣaṃsambhinnabhānumati samprati jīvaloke |gaṅgāyamānasalilaṃ nijaraśmiyogātsiṣṇāsayeva sitabhānurupaiti sindhum || 12||

प्रत्यूषधर्मसमयेन समग्रधाम्नाशोषं व्रजत्यमृतरश्मिमयूखपूरे ।अह्नाय कैश्चिदभिघातमवाप्नुवन्त्यस्ताराः प्रयान्ति विलयं तनुबुद्बुदाभाः ॥ १३॥

pratyūṣadharmasamayena samagradhāmnāśoṣaṃ vrajatyamṛtaraśmimayūkhapūre |ahnāya kaiścidabhighātamavāpnuvantyastārāḥ prayānti vilayaṃ tanubudbudābhāḥ || 13||

पत्युस्त्विषां प्रजहतः प्रथमान्धितल्पंसन्ध्यासरोरुहदृशः प्रथमोत्थितायाः ।सीमन्तिते तिमिरकुन्तलमध्यभागेसिन्दूरराजिरिव भाति मयूखरेखा ॥ १४॥

patyustviṣāṃ prajahataḥ prathamāndhitalpaṃsandhyāsaroruhadṛśaḥ prathamotthitāyāḥ |sīmantite timirakuntalamadhyabhāgesindūrarājiriva bhāti mayūkharekhā || 14||

ज्योत्स्नापदेशमवधूय सितोत्तरीयंस्तोकावशेषितसदाभरणप्रबन्धा ।अङ्गीकरोत्यरुणभावितमङ्गरागंप्राचीदिशा दिनपतिं परिभोक्तुकामा ॥ १५॥

jyotsnāpadeśamavadhūya sitottarīyaṃstokāvaśeṣitasadābharaṇaprabandhā |aṅgīkarotyaruṇabhāvitamaṅgarāgaṃprācīdiśā dinapatiṃ paribhoktukāmā || 15||

निर्णिज्य सम्प्रति निशाङ्गनिवेशलग्नंकालेयपङ्कमिव सन्तमसं कलङ्कम् ।क्षोणीभृतामरुणदीधितयोऽनुरक्ताःपादानलक्तकरसैरिव रञ्जयन्ति ॥ १६॥

nirṇijya samprati niśāṅganiveśalagnaṃkāleyapaṅkamiva santamasaṃ kalaṅkam |kṣoṇībhṛtāmaruṇadīdhitayo'nuraktāḥpādānalaktakarasairiva rañjayanti || 16||

प्रादुर्भविष्यति चराचरजन्तुवर्गेप्राप्तारुणेन विधुना तमसा च वेला ।आभाति भावितपरस्परदेशयोगान्मायाविभक्तिरिव लोहितशुक्लकृष्णा ॥ १७॥

prādurbhaviṣyati carācarajantuvargeprāptāruṇena vidhunā tamasā ca velā |ābhāti bhāvitaparasparadeśayogānmāyāvibhaktiriva lohitaśuklakṛṣṇā || 17||

उन्निद्रपद्मनयनः सुभगोत्पलाभःसम्भावितो मुनिगणैरुपपन्नबोधैः ।रागोत्तरां श्रियमवाप्य रथाङ्गशोभीजातः स एष समयो जगदेकसेव्यः ॥ १८॥

unnidrapadmanayanaḥ subhagotpalābhaḥsambhāvito munigaṇairupapannabodhaiḥ |rāgottarāṃ śriyamavāpya rathāṅgaśobhījātaḥ sa eṣa samayo jagadekasevyaḥ || 18||

नीतः श्रमं निहतरात्रिवरूथिनीकश्चन्द्रातपत्रविनिपातविलुप्तभूमा ।प्रत्यूषवैरिविभवेन पराहतात्माकालप्रतीक्ष इव गच्छति कामवीरः ॥ १९॥

nītaḥ śramaṃ nihatarātrivarūthinīkaścandrātapatravinipātaviluptabhūmā |pratyūṣavairivibhavena parāhatātmākālapratīkṣa iva gacchati kāmavīraḥ || 19||

योऽसौ जनस्य दिशतीव सुधानिधानंजातध्वनिः श्रुतिषु जागरदुन्दुभिस्ते ।मन्ये स एव मदनस्य निशाचरस्यस्वच्छन्दसौप्तिकनिवृत्तिमभिव्यनक्ति ॥ २०॥

yo'sau janasya diśatīva sudhānidhānaṃjātadhvaniḥ śrutiṣu jāgaradundubhiste |manye sa eva madanasya niśācarasyasvacchandasauptikanivṛttimabhivyanakti || 20||

अन्तर्बहिश्च तमसा परिमुच्यमानेजागर्यया जगति सम्प्रति दीप्यमाने ।पञ्चायुधश्चिरमपि क्रमशान्तिमिच्छन्निद्रामुपैति हृदयेषु नितम्बिनीनाम् ॥ २१॥

antarbahiśca tamasā parimucyamānejāgaryayā jagati samprati dīpyamāne |pañcāyudhaściramapi kramaśāntimicchannidrāmupaiti hṛdayeṣu nitambinīnām || 21||

अग्रेभवन् गुरुरिव स्वयमानकानामादिष्टसंसदिव कन्थरया तवैषः ।व्यक्तप्लुतेन निनदेन विशुद्धवर्णःप्रस्तौति नाथ निगमान् प्रतिबोधनार्हः ॥ २२॥

agrebhavan gururiva svayamānakānāmādiṣṭasaṃsadiva kantharayā tavaiṣaḥ |vyaktaplutena ninadena viśuddhavarṇaḥprastauti nātha nigamān pratibodhanārhaḥ || 22||

मुग्धाः स्त्रमुष्टिपरिमेयमनोज्ञमध्याःपर्यायचापलतिका इव पञ्चबाणः ।प्रास्थानिकप्रणयदुर्विनयोपशान्त्यैप्रत्यक्षयन् प्रतिनिवर्तयतीव यूनः ॥ २३॥

mugdhāḥ stramuṣṭiparimeyamanojñamadhyāḥparyāyacāpalatikā iva pañcabāṇaḥ |prāsthānikapraṇayadurvinayopaśāntyaipratyakṣayan pratinivartayatīva yūnaḥ || 23||

अन्तश्चकासदसितोत्पलमङ्गयोगाद्भासोन्मदेव परिमीलिततारकार्था ।निष्पीतकान्तिमकरन्दरसं प्रतीच्यांनीहारमानुचषकं निदधाति सन्ध्या ॥ २४॥

antaścakāsadasitotpalamaṅgayogādbhāsonmadeva parimīlitatārakārthā |niṣpītakāntimakarandarasaṃ pratīcyāṃnīhāramānucaṣakaṃ nidadhāti sandhyā || 24||

दृष्ट्वा निमीलितवतीं नियतिप्रभावादात्मप्रियां कुमुदिनीमवधूतधमा ।च्योतत्तुषारनयनोदकबिन्दुरिन्दुःप्रस्थानमिच्छति महत्प्रतिपन्नदैन्यः ॥ २५॥

dṛṣṭvā nimīlitavatīṃ niyatiprabhāvādātmapriyāṃ kumudinīmavadhūtadhamā |cyotattuṣāranayanodakabindurinduḥprasthānamicchati mahatpratipannadainyaḥ || 25||

भोक्तुं दिवं निजवियोगविलुप्तदीप्तिंप्रागेव तीव्ररुचिना प्रहितेव सन्ध्या ।मालिन्ययोगमपनीय करावमर्शैःप्रायो यथार्हमनुलिम्पति कुङ्कुमेन ॥ २६॥

bhoktuṃ divaṃ nijaviyogaviluptadīptiṃprāgeva tīvrarucinā prahiteva sandhyā |mālinyayogamapanīya karāvamarśaiḥprāyo yathārhamanulimpati kuṅkumena || 26||

अर्थेन पाटलमनूरुकरानुषङ्गादर्थान्तरेण मणिमेचकमन्तरिक्षम् ।अस्पृष्टतापमधिरोहति निस्तमस्कंसंवीतपीतवसनेन तुलां त्वयैव ॥ २७॥

arthena pāṭalamanūrukarānuṣaṅgādarthāntareṇa maṇimecakamantarikṣam |aspṛṣṭatāpamadhirohati nistamaskaṃsaṃvītapītavasanena tulāṃ tvayaiva || 27||

पद्मापदाम्बुरुहयावकपिङ्गधाम्नाभासा नितान्तमुदयान्तरितस्य भानोः ।आरज्यते गगनमद्य जगत्प्रसूतेर्नाभीसरोरुहभुवा रजसेव गात्रम् ॥ २८॥

padmāpadāmburuhayāvakapiṅgadhāmnābhāsā nitāntamudayāntaritasya bhānoḥ |ārajyate gaganamadya jagatprasūternābhīsaroruhabhuvā rajaseva gātram || 28||

दग्धुं तमो दनुजवृन्दमिवाम्बुराशेरुत्तस्थुषो मधुरिपोरिव तिग्मधाम्नः ।उन्मेषिणी सुमनसामुदिता पुरस्ताच्चक्रप्रभामनुकरोति मरीचिमाली ॥ २९॥

dagdhuṃ tamo danujavṛndamivāmburāśeruttasthuṣo madhuriporiva tigmadhāmnaḥ |unmeṣiṇī sumanasāmuditā purastāccakraprabhāmanukaroti marīcimālī || 29||

दृष्टिद्वयं नियतकालमिदं प्रजानामेका निमीलति तथोरितराप्यलक्ष्म्या ।तत्तादृशोस्तव दृशोर्युगपत्प्रबोधादालोकयोगमनघं भजतां त्रिलोकी ॥ ३०॥

dṛṣṭidvayaṃ niyatakālamidaṃ prajānāmekā nimīlati tathoritarāpyalakṣmyā |tattādṛśostava dṛśoryugapatprabodhādālokayogamanaghaṃ bhajatāṃ trilokī || 30||

प्राचीनशैलविषये प्रचुरांशुरेखांसन्ध्यादशामरुणरागघृतावसिक्ताम् ।कालो निधाय सृजतीव शनैस्तदन्तेतिग्मद्युतिं त्रिभुवनैकमहाप्रदीपम् ॥ ३१॥

prācīnaśailaviṣaye pracurāṃśurekhāṃsandhyādaśāmaruṇarāgaghṛtāvasiktām |kālo nidhāya sṛjatīva śanaistadantetigmadyutiṃ tribhuvanaikamahāpradīpam || 31||

पर्याप्तरश्मिनिकरेण सुवृत्तभूम्नासूर्येन्दुबिम्बयुगलेन समस्थितेन ।आभाति कालवणिजा परिकल्प्यमानानक्तन्दिवक्षणतुलेच नमःस्थलश्रीः ॥ ३२॥

paryāptaraśminikareṇa suvṛttabhūmnāsūryendubimbayugalena samasthitena |ābhāti kālavaṇijā parikalpyamānānaktandivakṣaṇatuleca namaḥsthalaśrīḥ || 32||

नैशं तमः क्षिपति नन्दितचक्रवाकेपद्मानि बोधयति भावितमित्रभावे ।दृष्टिं प्रसाधयति दर्शितसत्पथेऽस्मिन्दोषोल्बणा कुमुदिनी बहुमानशून्या ॥ ३३॥

naiśaṃ tamaḥ kṣipati nanditacakravākepadmāni bodhayati bhāvitamitrabhāve |dṛṣṭiṃ prasādhayati darśitasatpathe'smindoṣolbaṇā kumudinī bahumānaśūnyā || 33||

पादस्पृशां दिशति भूमिभृतां प्रकाशंसत्त्वं समेधयति सद्भिरुदीरितार्घ्यः ।तेजोगणानपि तिरस्कुरुते स्वदीप्त्याचक्रप्रियस्त्वमिव सम्प्रति चण्डभानुः ॥ ३४॥

pādaspṛśāṃ diśati bhūmibhṛtāṃ prakāśaṃsattvaṃ samedhayati sadbhirudīritārghyaḥ |tejogaṇānapi tiraskurute svadīptyācakrapriyastvamiva samprati caṇḍabhānuḥ || 34||

आजानपाण्डरतनुः परभागमृच्छन्नीलाम्बरद्युतिमुषा निजलाञ्छनेन ।स्फीताकृतिः परिगतो मदरागलक्ष्म्यावीर त्वदग्रज इवैष विभाति चन्द्रः ॥ ३५॥

ājānapāṇḍaratanuḥ parabhāgamṛcchannīlāmbaradyutimuṣā nijalāñchanena |sphītākṛtiḥ parigato madarāgalakṣmyāvīra tvadagraja ivaiṣa vibhāti candraḥ || 35||

सन्ध्योपरागसमयं प्रतिलभ्य पुण्यंस्नातुं निशा गगनसौधतलावतीर्णा ।आरक्तरूपमवलम्बयता कराग्रंपत्या सह प्रविशतीव परं समुद्रम् ॥ ३६॥

sandhyoparāgasamayaṃ pratilabhya puṇyaṃsnātuṃ niśā gaganasaudhatalāvatīrṇā |āraktarūpamavalambayatā karāgraṃpatyā saha praviśatīva paraṃ samudram || 36||

देव त्वयीव दिवसागमजागरूकेसंरक्तविश्वमुदयं सवितर्युपेते ।अस्तं शनैरभिपतन् भजते मृगाङ्कस्त्वद्वैरिवारवनितावदनेन्द्ववस्थाम् ॥ ३७॥

deva tvayīva divasāgamajāgarūkesaṃraktaviśvamudayaṃ savitaryupete |astaṃ śanairabhipatan bhajate mṛgāṅkastvadvairivāravanitāvadanendvavasthām || 37||

राजास्तमेति सुहृदा मदनेन सार्धंदीनाकृतिः कुमुदिनी दृढबद्धकोशा ।वैरी समेति विषमाश्व इतीव भीताछायाच्छलेन भजते गगनं त्रियामा ॥ ३८॥

rājāstameti suhṛdā madanena sārdhaṃdīnākṛtiḥ kumudinī dṛḍhabaddhakośā |vairī sameti viṣamāśva itīva bhītāchāyācchalena bhajate gaganaṃ triyāmā || 38||

आमृश्य रात्रिमरुणोदयजातपुष्पांप्राप्तानुताप इव सत्पथलङ्घनेन ।ज्योत्स्नांशुकं द्विजपतिः परिधाय नूनंव्रीडानतो विशति वारिनिधिं विवर्णः ॥ ३९॥

āmṛśya rātrimaruṇodayajātapuṣpāṃprāptānutāpa iva satpathalaṅghanena |jyotsnāṃśukaṃ dvijapatiḥ paridhāya nūnaṃvrīḍānato viśati vārinidhiṃ vivarṇaḥ || 39||

अभ्येति भानुरुदयाद्रिमसह्यतेजाःस्थातुं स एष समयो न ममेति पश्यन् ।प्रायः समाश्रयति पाशभृताभिगुप्तंतारापतिश्चरमसागरतोयदुर्गम् ॥ ४०॥

abhyeti bhānurudayādrimasahyatejāḥsthātuṃ sa eṣa samayo na mameti paśyan |prāyaḥ samāśrayati pāśabhṛtābhiguptaṃtārāpatiścaramasāgaratoyadurgam || 40||

मूले मनाग् भवति मुञ्चति पूर्वभागंशैथिल्यमृच्छति तमालरुचिस्त्रियामा ।आकृष्यते चरमशैलवने विहर्तुंसीरायुधेन यमुनेव सुधांशुनेयम् ॥ ४१॥

mūle manāg bhavati muñcati pūrvabhāgaṃśaithilyamṛcchati tamālarucistriyāmā |ākṛṣyate caramaśailavane vihartuṃsīrāyudhena yamuneva sudhāṃśuneyam || 41||

प्रस्थानकालभजनात् परितोषितेनज्योत्स्नात्मिकां हरिवधूसहजेन दत्ताम् ।प्रायेण नाकवनितानखदीप्तिलक्ष्यांशेषापटीं चमरभूभृदसौ दधार ॥ ४२॥

prasthānakālabhajanāt paritoṣitenajyotsnātmikāṃ harivadhūsahajena dattām |prāyeṇa nākavanitānakhadīptilakṣyāṃśeṣāpaṭīṃ camarabhūbhṛdasau dadhāra || 42||

सूक्ष्माभिरामनिजदीधितिसूत्रलम्बीपर्यन्तलग्नतिमिरुलकदर्शनीयः ।सिन्दूररञ्जित इवैष विभाति लक्ष्म्याःसीमन्तमौक्तिकमणिः प्रतिभाति चन्द्रः ॥ ४३॥

sūkṣmābhirāmanijadīdhitisūtralambīparyantalagnatimirulakadarśanīyaḥ |sindūrarañjita ivaiṣa vibhāti lakṣmyāḥsīmantamauktikamaṇiḥ pratibhāti candraḥ || 43||

प्रालेयरूषितमिदं प्रथमेतराब्धौमग्नैकदेशमनुयाति मृगाङ्कबिम्बम् ।मानच्छिदां मकरकेतनसायकानांशाणोपलं चिरनिघर्षणकर्शितार्थम् ॥ ४४॥

prāleyarūṣitamidaṃ prathametarābdhaumagnaikadeśamanuyāti mṛgāṅkabimbam |mānacchidāṃ makaraketanasāyakānāṃśāṇopalaṃ ciranigharṣaṇakarśitārtham || 44||

आदौ वराभमुदितं शरपाण्डुमध्येपश्चान्मधूकपरिधूसरमिन्दुबिम्बम् ।सम्पद्यते पुनरदृष्टतमामवस्थांकालार्पितं करजचिह्नमिव क्षपायाः ॥ ४५॥

ādau varābhamuditaṃ śarapāṇḍumadhyepaścānmadhūkaparidhūsaramindubimbam |sampadyate punaradṛṣṭatamāmavasthāṃkālārpitaṃ karajacihnamiva kṣapāyāḥ || 45||

नैशं तमिस्रमरुणेन विलुप्तसारंनिःशेषयन्नयमुदेति मयूखमाली ।मत्सेवनेन पुरतो मुषितैकदेशंविद्यावतां व्रजिनरशिमिवान्तरात्मा ॥ ४६॥

naiśaṃ tamisramaruṇena viluptasāraṃniḥśeṣayannayamudeti mayūkhamālī |matsevanena purato muṣitaikadeśaṃvidyāvatāṃ vrajinaraśimivāntarātmā || 46||

उद्गच्छता पुरुषकेसरिणेव पूष्णाकाले तमो विदलितं करजैः प्रवालैः ।गाढं हिरण्यकशिपोरिव गात्रमन्यत्सन्ध्याच्छलेन रुधिरं क्षरतीव सान्द्रम् ॥ ४७॥

udgacchatā puruṣakesariṇeva pūṣṇākāle tamo vidalitaṃ karajaiḥ pravālaiḥ |gāḍhaṃ hiraṇyakaśiporiva gātramanyatsandhyācchalena rudhiraṃ kṣaratīva sāndram || 47||

प्राप्तोदयस्य तपनस्य तवेव धाम्नाक्षिप्तो गुहान्तरनिरुद्ध इवान्धकारः ।विश्वावलोकननिरोधवियातवृत्तेरत्याहितस्य परिपाकमिवैष भुङ्क्ते ॥ ४८॥

prāptodayasya tapanasya taveva dhāmnākṣipto guhāntaraniruddha ivāndhakāraḥ |viśvāvalokananirodhaviyātavṛtteratyāhitasya paripākamivaiṣa bhuṅkte || 48||

मग्ना चिरं महति सन्तमसाम्बुराशौदंष्ट्राभिरामरुचिना दिवसागमेन ।उत्क्षिप्यते दनुजशोणितलोहितेनप्रायो वराहवपुषा विभुनेव भूमिः ॥ ४९॥

magnā ciraṃ mahati santamasāmburāśaudaṃṣṭrābhirāmarucinā divasāgamena |utkṣipyate danujaśoṇitalohitenaprāyo varāhavapuṣā vibhuneva bhūmiḥ || 49||

निद्रामपास्य तमसा च दृशो निरोधंप्रत्यङ्मुखं प्रथमतः प्रथयन् प्रकाशम् ।निःश्रेयसप्रतिपदेन निजेन धाम्नाविश्वं समाधिरिव दर्शयते विवस्वान् ॥ ५०॥

nidrāmapāsya tamasā ca dṛśo nirodhaṃpratyaṅmukhaṃ prathamataḥ prathayan prakāśam |niḥśreyasapratipadena nijena dhāmnāviśvaṃ samādhiriva darśayate vivasvān || 50||

आशापरीतमविवेकमिवान्धकारंशङ्काशतास्पदमलक्षितसर्वतत्त्वम् ।निर्धूय सम्प्रति निशामिव बाह्यविद्यांतत्त्वावसाय इव भाति विभातकालः ॥ ५१॥

āśāparītamavivekamivāndhakāraṃśaṅkāśatāspadamalakṣitasarvatattvam |nirdhūya samprati niśāmiva bāhyavidyāṃtattvāvasāya iva bhāti vibhātakālaḥ || 51||

निर्विश्य चन्द्रसितपद्मरसं निशात्मालोलम्बजातिरभितो लुलितान्यपुष्पा ।त्वद्वक्त्रचन्द्रनिरपायरसानिदानींपद्मानुपैति परितोषितराजहंसान् ॥ ५२॥

nirviśya candrasitapadmarasaṃ niśātmālolambajātirabhito lulitānyapuṣpā |tvadvaktracandranirapāyarasānidānīṃpadmānupaiti paritoṣitarājahaṃsān || 52||

नात्यन्ततः कुमुदिनी प्रतिपन्ननिद्रानातीव बोधमुपयाति सरोजिनी च ।एतेन नूनमनयोरविशेषदृश्वानाथानुवृत्तिनियतेव भवत्यवस्था ॥ ५३॥

nātyantataḥ kumudinī pratipannanidrānātīva bodhamupayāti sarojinī ca |etena nūnamanayoraviśeṣadṛśvānāthānuvṛttiniyateva bhavatyavasthā || 53||

पर्यस्यता सुरभिपद्मपरागजालंपक्षानिलेन परिधूननसम्भवेन ।सन्धुक्षयन्ति मकरध्वजहव्यवाहंशान्तं पुनः पुनरमी सरसीषु हंसाः ॥ ५४॥

paryasyatā surabhipadmaparāgajālaṃpakṣānilena paridhūnanasambhavena |sandhukṣayanti makaradhvajahavyavāhaṃśāntaṃ punaḥ punaramī sarasīṣu haṃsāḥ || 54||

कालोत्थिताः स्थितिभृतो गुणयन्त्रितत्वाद्दानोदकार्द्रकरपुष्करदर्शनीयाः ।सम्भावयन्त्यभिमुखाः समयोपयातान्भृङ्गान् वनीपकजनानिव वारणेन्द्राः ॥ ५५॥

kālotthitāḥ sthitibhṛto guṇayantritatvāddānodakārdrakarapuṣkaradarśanīyāḥ |sambhāvayantyabhimukhāḥ samayopayātānbhṛṅgān vanīpakajanāniva vāraṇendrāḥ || 55||

गञ्जामुपेत्य मदकुञ्जरगण्डपालींमत्तान् समीक्ष्य मधुपान् परिघूर्णमानान् ।शुद्धानि हन्त कुमुदानि तमस्यपेतेभूयस्तदन्वयभयादिव सङ्कुचन्ति ॥ ५६॥

gañjāmupetya madakuñjaragaṇḍapālīṃmattān samīkṣya madhupān parighūrṇamānān |śuddhāni hanta kumudāni tamasyapetebhūyastadanvayabhayādiva saṅkucanti || 56||

सत्त्वक्षमाधिकतया शयिताः पृथिव्यांनिद्रामयीं व्यपगमय्य निजामविद्याम् ।निःसङ्गवृत्तिनियताः स्थिरसंयमार्हामुञ्चन्ति सम्प्रति मदं मुदिता गजेन्द्राः ॥ ५७॥

sattvakṣamādhikatayā śayitāḥ pṛthivyāṃnidrāmayīṃ vyapagamayya nijāmavidyām |niḥsaṅgavṛttiniyatāḥ sthirasaṃyamārhāmuñcanti samprati madaṃ muditā gajendrāḥ || 57||

शैब्यादयस्तव हयाः समयप्रबुद्धाचत्वार एव निगमा इव मूर्तिमन्तः ।आवर्तयन्त्यतनुहेषितवीचिभेदैर्वैरात्रिकं वटुभिरध्ययनं प्रवृत्तम् ॥ ५८॥

śaibyādayastava hayāḥ samayaprabuddhācatvāra eva nigamā iva mūrtimantaḥ |āvartayantyatanuheṣitavīcibhedairvairātrikaṃ vaṭubhiradhyayanaṃ pravṛttam || 58||

आयोधने विहरणे व्यवधानवन्तःप्राज्यैः परिच्छद परिष्करणोपचारैः ।संयोजयन्ति रथयोगविदः शताङ्गंतार्क्ष्यं द्वितीयमिव सारथयस्त्वदीयाः ॥ ५९॥

āyodhane viharaṇe vyavadhānavantaḥprājyaiḥ paricchada pariṣkaraṇopacāraiḥ |saṃyojayanti rathayogavidaḥ śatāṅgaṃtārkṣyaṃ dvitīyamiva sārathayastvadīyāḥ || 59||

निद्राविशेषविगमेऽपि मद्रानुषङ्गान्मन्दं दृशो मुकुलयन्ति मदावलेन्द्राः ।एषामनूरुकिरणैररुणीकृतानांसप्तस्रुतां भवति सान्ध्यपयोदलक्ष्मीः ॥ ६०॥

nidrāviśeṣavigame'pi madrānuṣaṅgānmandaṃ dṛśo mukulayanti madāvalendrāḥ |eṣāmanūrukiraṇairaruṇīkṛtānāṃsaptasrutāṃ bhavati sāndhyapayodalakṣmīḥ || 60||

आलक्ष्यदूरमवरोधगृहादमुष्मात्स्वाभाविकं वदनमारुतसौरमं ते ।अम्भोरुहाङ्कणमपत्रपयन् समीरोमन्दं परिभ्रमति मन्दिरदीर्घिकासु ॥ ६१॥

ālakṣyadūramavarodhagṛhādamuṣmātsvābhāvikaṃ vadanamārutasauramaṃ te |ambhoruhāṅkaṇamapatrapayan samīromandaṃ paribhramati mandiradīrghikāsu || 61||

आघूर्णितानि मृदुना पवनेन पद्मान्यादेशयन्ति मदलेशमयीमवस्थाम् ।निर्गच्छतां तव च वारवधूजनानांनिद्रावशेषकलुषाणि विलोचनानि ॥ ६२॥

āghūrṇitāni mṛdunā pavanena padmānyādeśayanti madaleśamayīmavasthām |nirgacchatāṃ tava ca vāravadhūjanānāṃnidrāvaśeṣakaluṣāṇi vilocanāni || 62||

रेणूत्कराः सरसिजोत्पलकैरवाणांकुर्वन्त्यनूरुतिमिरेन्दुरुचिप्रकाशाः ।प्रायः समुद्रतरुणीपरिकर्मभूतांचर्चां नवीनघुसृणागरुचन्द्रनानाम् ॥ ६३॥

reṇūtkarāḥ sarasijotpalakairavāṇāṃkurvantyanūrutimirenduruciprakāśāḥ |prāyaḥ samudrataruṇīparikarmabhūtāṃcarcāṃ navīnaghusṛṇāgarucandranānām || 63||

अध्यासितं कुमुदतल्पमपोह्य कालेपद्मोत्पलानि शनकैः श्रियमाव्रजन्तीम् ।सञ्जीवयन्त्यलघुचामरदर्शनीयैःपक्षैः स्वयं परिजना इव राजहंसाः ॥ ६४॥

adhyāsitaṃ kumudatalpamapohya kālepadmotpalāni śanakaiḥ śriyamāvrajantīm |sañjīvayantyalaghucāmaradarśanīyaiḥpakṣaiḥ svayaṃ parijanā iva rājahaṃsāḥ || 64||

प्रत्यूषलक्षणरसायनसम्प्रयोगात्?प्रालेयरश्मिमहसाजरसेव मुक्तः ।पद्मोत्पलप्रभृतिभिः परिकर्मवत्योगृह्णन्ति यौवनदशां गृहदीर्घिकास्ते ॥ ६५॥

pratyūṣalakṣaṇarasāyanasamprayogāt?prāleyaraśmimahasājaraseva muktaḥ |padmotpalaprabhṛtibhiḥ parikarmavatyogṛhṇanti yauvanadaśāṃ gṛhadīrghikāste || 65||

औद्यानिकीषु सुमनःस्वनवाप्तपूर्वनूनं सरोरुहवनेषु च नूतनेषु ।आदित्सते वदनमारुतसौरभं तेशय्यानिकायमभितो विहरन् समीरः ॥ ६६॥

audyānikīṣu sumanaḥsvanavāptapūrvanūnaṃ saroruhavaneṣu ca nūtaneṣu |āditsate vadanamārutasaurabhaṃ teśayyānikāyamabhito viharan samīraḥ || 66||

अर्च्यस्य सम्प्रति सतामवगाढतीर्थामन्ये प्रगृह्य नलिनी मकरन्दमर्घ्यम् ।व्यक्तद्विरेफनिनदा विहिताभिमुख्यापत्युस्त्विषां प्रणयतीव करप्रसारम् ॥ ६७॥

arcyasya samprati satāmavagāḍhatīrthāmanye pragṛhya nalinī makarandamarghyam |vyaktadvirephaninadā vihitābhimukhyāpatyustviṣāṃ praṇayatīva karaprasāram || 67||

ज्योत्स्नासखीं कुमुदिनीं भ्रमरः प्रहृष्यन्निर्विश्य नित्यपरिशुद्धरुचिं निशायाम् ।रागादुपैति नलिनीं रजसाभिजुष्टांकिं नाम नाचरति मन्मथहस्तवर्ती ॥ ६८॥

jyotsnāsakhīṃ kumudinīṃ bhramaraḥ prahṛṣyannirviśya nityapariśuddharuciṃ niśāyām |rāgādupaiti nalinīṃ rajasābhijuṣṭāṃkiṃ nāma nācarati manmathahastavartī || 68||

सन्ध्याच्छलेन पुरुषोत्तम सम्प्रतं तेसैवाधुना भृगुसुता तमसां निहन्त्री ।भूयः समुत्थितवती घृतपुण्डरीकाभोगाय सागरगृहाद् भुवनैकयूनः ॥ ६९॥

sandhyācchalena puruṣottama samprataṃ tesaivādhunā bhṛgusutā tamasāṃ nihantrī |bhūyaḥ samutthitavatī ghṛtapuṇḍarīkābhogāya sāgaragṛhād bhuvanaikayūnaḥ || 69||

चन्द्रातपत्रिदिवशैवलिनीप्रवाहेमग्नोत्थितां कमलिनीमुपसेवमानाः ।प्रत्यग्रभिन्नमुकुलप्रसृतैः परागैरुत्थापयन्त्यगरुधूपमिवोत्पलिन्या ॥ ७०॥

candrātapatridivaśaivalinīpravāhemagnotthitāṃ kamalinīmupasevamānāḥ |pratyagrabhinnamukulaprasṛtaiḥ parāgairutthāpayantyagarudhūpamivotpalinyā || 70||

पौरन्दरीं दिशमनूरुनिबद्धरागांदृष्ट्वा तथा परिणमत्यपरा दिशापि ।स्त्रीणां गतानुगतिकप्रतिमत्तिभाजांख्यातं ततो भवति कामितकामिनीत्वम् ॥ ७१॥

paurandarīṃ diśamanūrunibaddharāgāṃdṛṣṭvā tathā pariṇamatyaparā diśāpi |strīṇāṃ gatānugatikapratimattibhājāṃkhyātaṃ tato bhavati kāmitakāminītvam || 71||

निद्रायते कुमुदिनी चिरसम्प्रबुद्धासुप्ता प्रबोधमुपयाति सरोजिनी च ।यामेषु वृत्तिमनयोरधिगम्य नूनंशिष्यायितं त्वदवरोधनितम्बिनीभिः ॥ ७२॥

nidrāyate kumudinī cirasamprabuddhāsuptā prabodhamupayāti sarojinī ca |yāmeṣu vṛttimanayoradhigamya nūnaṃśiṣyāyitaṃ tvadavarodhanitambinībhiḥ || 72||

मित्रस्य लुप्ततमसोऽप्यतिरागभाजःसम्प्रोक्षणं मम न युक्तमितीव मत्वा ।मीलत्यसौ कुमुदिनी सह तारकाभिःप्राप्तं व्रतं तदिह राजपरिग्रहाणाम् ॥ ७३॥

mitrasya luptatamaso'pyatirāgabhājaḥsamprokṣaṇaṃ mama na yuktamitīva matvā |mīlatyasau kumudinī saha tārakābhiḥprāptaṃ vrataṃ tadiha rājaparigrahāṇām || 73||

आमोदयोगमवशात् सहसाश्रयन्तेपत्युस्त्विषां तव च पादनिषेवणेन ।क्षिप्तास्त्वया हृदि गृहीतशुचः क्षितीन्द्राःस्वान्तर्निविष्टमधुपाश्च सरोजकोशाः ॥ ७४॥

āmodayogamavaśāt sahasāśrayantepatyustviṣāṃ tava ca pādaniṣevaṇena |kṣiptāstvayā hṛdi gṛhītaśucaḥ kṣitīndrāḥsvāntarniviṣṭamadhupāśca sarojakośāḥ || 74||

आविःस्मितैरमरसिन्धुतरङ्गकल्पैराकेकरप्रियतमाजनदृष्टिभोग्यैः ।त्वत्सौखशायनिकसूरिङ्गणेन सार्धंनिर्वेशयोगमुपयाम निरीक्षणैस्ते ॥ ७५॥

āviḥsmitairamarasindhutaraṅgakalpairākekarapriyatamājanadṛṣṭibhogyaiḥ |tvatsaukhaśāyanikasūriṅgaṇena sārdhaṃnirveśayogamupayāma nirīkṣaṇaiste || 75||

अधिगतनिलयानामौपवाह्यद्विपानांमदपयसि वितत्वन् मज्जनोन्मज्जनानि ।प्रवहति पवमानः स्पन्दयन् मन्दमन्दंपरिणमदरुणिम्नः पङ्कजारण्यकोशान् ॥ ७६॥

adhigatanilayānāmaupavāhyadvipānāṃmadapayasi vitatvan majjanonmajjanāni |pravahati pavamānaḥ spandayan mandamandaṃpariṇamadaruṇimnaḥ paṅkajāraṇyakośān || 76||

उपवनमधुपानामुन्मदैः स्वैरगीतैस्तनुमरुदुपदिष्टोश्चारुलस्यैर्लतानाम् ।दरविलुषितदानैर्दन्तिनां कर्णतालैःसमयसमुचितं ते भाति सङ्गीतकृत्यम् ॥ ७७॥

upavanamadhupānāmunmadaiḥ svairagītaistanumarudupadiṣṭoścārulasyairlatānām |daraviluṣitadānairdantināṃ karṇatālaiḥsamayasamucitaṃ te bhāti saṅgītakṛtyam || 77||

हरति रतिविहारैरर्धविस्रंसितानांयुवजनहृदयानि श्रान्तपञ्चायुधानि ।उपहितगुणमारादुत्थिताभिर्वधूभिःकुटिलनियमिताग्रं गुम्फनं चूलिकानाम् ॥ ७८॥

harati rativihārairardhavisraṃsitānāṃyuvajanahṛdayāni śrāntapañcāyudhāni |upahitaguṇamārādutthitābhirvadhūbhiḥkuṭilaniyamitāgraṃ gumphanaṃ cūlikānām || 78||

क्षितिरियमवधूतध्वान्तनीलोत्तरीयाविकसितमुखपद्मा व्यक्तसन्ध्याङ्गरागा ।अभिमतकरदानान्निर्यपेक्षा त्वदन्यैरनुभवितुमिव त्वां दर्शयन्त्यात्मरूपम् ॥ ७९॥

kṣitiriyamavadhūtadhvāntanīlottarīyāvikasitamukhapadmā vyaktasandhyāṅgarāgā |abhimatakaradānānniryapekṣā tvadanyairanubhavitumiva tvāṃ darśayantyātmarūpam || 79||

मधुन इव दयायाः सामरस्यं दधानैःकमलवनमनन्यां कान्तिमध्यापयद्भिः ।फणिपतिरमणीयं देवपर्यङ्कमुज्झन्परिणमय शुभं नः पावनैरक्षिपातैः ॥ ८०॥

madhuna iva dayāyāḥ sāmarasyaṃ dadhānaiḥkamalavanamananyāṃ kāntimadhyāpayadbhiḥ |phaṇipatiramaṇīyaṃ devaparyaṅkamujjhanpariṇamaya śubhaṃ naḥ pāvanairakṣipātaiḥ || 80||

दिनमुख इति नाम श्रावितः सूतपुत्रैरभजत जितनिद्रो जागरं यादवेन्द्रः ।सरिदुपगमकाले साधुसंरक्षणार्थीमुनिभिरिव स एव स्तूयमानो मुकुन्दः ॥ ८१॥

dinamukha iti nāma śrāvitaḥ sūtaputrairabhajata jitanidro jāgaraṃ yādavendraḥ |saridupagamakāle sādhusaṃrakṣaṇārthīmunibhiriva sa eva stūyamāno mukundaḥ || 81||

धनमिव निगमानां धर्ममुत्तम्भयिष्यन्त्रिजगदनुविधेयं कर्म निष्पाद्य सान्ध्यम् ।सितगुणपरिधानैः सेवितो मन्त्रिमुख्यैरलमकुरुत नाथो हैममास्थानपीठम् ॥ ८२॥

dhanamiva nigamānāṃ dharmamuttambhayiṣyantrijagadanuvidheyaṃ karma niṣpādya sāndhyam |sitaguṇaparidhānaiḥ sevito mantrimukhyairalamakuruta nātho haimamāsthānapīṭham || 82||

इति श्रीयदुनाथसुप्रभातं सम्पूर्णम् ।स्तोत्रसमुच्चयः २ (६९)

iti śrīyadunāthasuprabhātaṃ sampūrṇam |stotrasamuccayaḥ 2 (69)