विष्णुवैभवम् Vishnuvaibhavam

अथ विष्णुसंहितायां तृतीयः पटलः ।सिद्धःअथ वक्ष्यामि सङ्क्षेपाद् विष्णोर्वैभवमुत्तमम् ।येन ज्ञातेन शुद्धात्मा वैष्णवं पदमाप्नुयात् ॥ १॥ (ज्ञानेन)

atha viṣṇusaṃhitāyāṃ tṛtīyaḥ paṭalaḥ |siddhaḥatha vakṣyāmi saṅkṣepād viṣṇorvaibhavamuttamam |yena jñātena śuddhātmā vaiṣṇavaṃ padamāpnuyāt || 1|| (jñānena)

देवतेह परं ज्योतिरेक एव परः पुमान् ।स एव बहुधा लोके मायया भिद्यते स्वया ॥ २॥

devateha paraṃ jyotireka eva paraḥ pumān |sa eva bahudhā loke māyayā bhidyate svayā || 2||

पुरुषाख्यः स्वयं मायां प्रकृतिं व्यज्य स द्विधा ।स्थितस्त्रिधा च सत्त्वादिगुणभेदात् प्रतीयते ॥ ३॥ (स्थितं त्रिधा)

puruṣākhyaḥ svayaṃ māyāṃ prakṛtiṃ vyajya sa dvidhā |sthitastridhā ca sattvādiguṇabhedāt pratīyate || 3|| (sthitaṃ tridhā)

विष्णुब्रह्मशिवाख्योऽसौ स्थित्युत्पत्त्यन्तकृन्मतः । (विष्णुर्ब्रह्म)मूर्तयो वासुदेवाद्याः धर्मज्ञानादिभेदतः ॥ ४॥

viṣṇubrahmaśivākhyo'sau sthityutpattyantakṛnmataḥ | (viṣṇurbrahma)mūrtayo vāsudevādyāḥ dharmajñānādibhedataḥ || 4||

चतस्रस्तस्य विज्ञेया वेदवर्णयुगाश्रयाः ।परमेष्ठी पुमान् विश्वो निवृत्तिः सर्व इत्यसौ ॥ ५॥

catasrastasya vijñeyā vedavarṇayugāśrayāḥ |parameṣṭhī pumān viśvo nivṛttiḥ sarva ityasau || 5||

पञ्चधोपनिषद्भेदान्महाभूतत्वमागतः ।मनःश्रोत्रादिभिः षड्भिरङ्गैश्च हृदयादिभिः ॥ ६॥

pañcadhopaniṣadbhedānmahābhūtatvamāgataḥ |manaḥśrotrādibhiḥ ṣaḍbhiraṅgaiśca hṛdayādibhiḥ || 6||

षडक्षरात्मको नित्यमृतुभिश्चैष भिद्यते ।सप्तव्याहृतिभिर्लोकैश्छन्दोभिः ऋतुभिस्तथा ॥ ७॥

ṣaḍakṣarātmako nityamṛtubhiścaiṣa bhidyate |saptavyāhṛtibhirlokaiśchandobhiḥ ṛtubhistathā || 7||

सप्तधा भिद्यमानोऽसौ विज्ञातव्यो विचक्षणैः ।अष्टप्रकृतिभिश्चासावष्टमूर्तिभिरेव च ॥ ८॥

saptadhā bhidyamāno'sau vijñātavyo vicakṣaṇaiḥ |aṣṭaprakṛtibhiścāsāvaṣṭamūrtibhireva ca || 8||

अष्टाक्षरमयो नित्यमष्टधा चैष भिद्यते ।नारायणो नृसिंहश्च वराहो वामनस्तथा ॥ ९॥ (वाराहो)

aṣṭākṣaramayo nityamaṣṭadhā caiṣa bhidyate |nārāyaṇo nṛsiṃhaśca varāho vāmanastathā || 9|| (vārāho)

रामब्रह्मेन्द्रसूर्याश्च चन्द्रस्तैर्नवधा स्थितः । स्मृतः)इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चैव निरृतिवरुणस्तथा ॥ १०॥

rāmabrahmendrasūryāśca candrastairnavadhā sthitaḥ | smṛtaḥ)indro'gniśca yamaścaiva nirṛtivaruṇastathā || 10||

वायुश्च सोम ईशानो ब्रह्मानन्तश्च ते दश ।एकादशेन्द्रियैर्भिन्नस्तथा द्वादशमासपैः ॥ ११॥ (एकादशेन्द्रियैश्चैव तथा)

vāyuśca soma īśāno brahmānantaśca te daśa |ekādaśendriyairbhinnastathā dvādaśamāsapaiḥ || 11|| (ekādaśendriyaiścaiva tathā)

स त्रयोदशधा चैव विश्वेदेवादिभिः स्मृतः ।स चतुर्दशधा भिन्नो मनुभिश्चाक्षुषादिभिः ॥ १२॥

sa trayodaśadhā caiva viśvedevādibhiḥ smṛtaḥ |sa caturdaśadhā bhinno manubhiścākṣuṣādibhiḥ || 12||

तिथिभिश्चैव विज्ञेयः स पञ्चदशधा स्थितः ।स्वरैः षोडशधा भिन्नो दिक्कोणावान्तरैस्तथा ॥ १३॥

tithibhiścaiva vijñeyaḥ sa pañcadaśadhā sthitaḥ |svaraiḥ ṣoḍaśadhā bhinno dikkoṇāvāntaraistathā || 13||

मूर्त्यन्तरैश्च विज्ञेयो बहुधा तस्य विस्तरः । (मूर्त्यन्तरैस्तु)एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषडाद्या विश्वतोमुखाः ॥ १४॥

mūrtyantaraiśca vijñeyo bahudhā tasya vistaraḥ | (mūrtyantaraistu)ekadvitricatuṣpañcaṣaḍādyā viśvatomukhāḥ || 14||

मुखभेदाः समाख्यातास्तस्य विश्वात्मनो हरेः ।ह्यादयो विश्वतःपाणेर्भुजभेदास्तथा स्मृताः ॥ १५॥

mukhabhedāḥ samākhyātāstasya viśvātmano hareḥ |hyādayo viśvataḥpāṇerbhujabhedāstathā smṛtāḥ || 15||

विविधाभरणा दीर्घा विविधायुधधारिणः ।मूर्धानश्चैव तस्योक्ता लसन्मकुटकुण्डलाः ॥ १६॥ (लसन्मकरकुण्डलाः)

vividhābharaṇā dīrghā vividhāyudhadhāriṇaḥ |mūrdhānaścaiva tasyoktā lasanmakuṭakuṇḍalāḥ || 16|| (lasanmakarakuṇḍalāḥ)

सहस्रं पौरुषे सूक्ते पादाश्चाक्षीण्यनेकशः ।हिरण्यगर्भोऽनेकात्मा विमलः श्याम एव च ॥ १७॥

sahasraṃ pauruṣe sūkte pādāścākṣīṇyanekaśaḥ |hiraṇyagarbho'nekātmā vimalaḥ śyāma eva ca || 17||

नीलः पीतश्च रक्तश्च नानावर्णश्च कीर्तितः ।चन्द्रादित्यौ स्मृतौ तस्य वामदक्षिणलोचने ॥ १८॥

nīlaḥ pītaśca raktaśca nānāvarṇaśca kīrtitaḥ |candrādityau smṛtau tasya vāmadakṣiṇalocane || 18||

ब्रह्माणमाहुर्मूर्धानं केशांश्चास्य वनस्पतीन् ।भ्रुवोर्मध्यं तथा रुद्रं सोमं च मनसि स्थितम् ॥ १९॥

brahmāṇamāhurmūrdhānaṃ keśāṃścāsya vanaspatīn |bhruvormadhyaṃ tathā rudraṃ somaṃ ca manasi sthitam || 19||

एकादशास्य विज्ञेया रुद्राः कण्ठं समाश्रिताः ।नक्षत्रग्रहताराश्च दशनास्तस्य कीर्तिताः ॥ २०॥

ekādaśāsya vijñeyā rudrāḥ kaṇṭhaṃ samāśritāḥ |nakṣatragrahatārāśca daśanāstasya kīrtitāḥ || 20||

धर्माधर्मौ तथोर्ध्वाधरोष्ठसम्पुटमाश्रितो ।इन्द्राग्नी तालुके तस्य जिह्वा चैव सरस्वती ॥ २१॥

dharmādharmau tathordhvādharoṣṭhasampuṭamāśrito |indrāgnī tāluke tasya jihvā caiva sarasvatī || 21||

दिशश्च विदिशश्चैव श्रोत्रयोः संव्यवस्थिताः ।वायुः प्राणेषु विज्ञेयो मरुतोऽङ्गुलयः स्मृताः ॥ २२॥

diśaśca vidiśaścaiva śrotrayoḥ saṃvyavasthitāḥ |vāyuḥ prāṇeṣu vijñeyo maruto'ṅgulayaḥ smṛtāḥ || 22||

ऋषयो रोमकूपस्थाः समुद्रा वस्तिगोचराः ।नद्यश्च वसुधा चास्य नागाश्च नलके स्थिताः ॥ २३॥

ṛṣayo romakūpasthāḥ samudrā vastigocarāḥ |nadyaśca vasudhā cāsya nāgāśca nalake sthitāḥ || 23||

१। ' स्तु' , २। ' करकु' ख। ग। पाठः।जानुस्थावश्विनौ देवौ पर्वताश्चोरुसंश्रिताः ।गुह्येऽस्य गुह्यका ज्ञेया वसवश्चोरसि स्थिताः ॥ २४॥ (वसवश्चोरुसंस्थिताः, वसवश्चोररस्थिताः)

1| ' stu' , 2| ' karaku' kha| ga| pāṭhaḥ|jānusthāvaśvinau devau parvatāścorusaṃśritāḥ |guhye'sya guhyakā jñeyā vasavaścorasi sthitāḥ || 24|| (vasavaścorusaṃsthitāḥ, vasavaścorarasthitāḥ)

नखाग्रेषु च विज्ञेया दिव्या ओषधयः स्थिताः ।नासिकायाः पुटौ ज्ञेयावयने दक्षिणोत्तरे ॥ २५॥

nakhāgreṣu ca vijñeyā divyā oṣadhayaḥ sthitāḥ |nāsikāyāḥ puṭau jñeyāvayane dakṣiṇottare || 25||

ऋतवो बाहुमूलस्था मासास्तस्य करेषु च ।ललाटाग्रे स्थिताः सिद्धा भ्रुवोर्मेघाः सविद्युतः ॥ २६॥

ṛtavo bāhumūlasthā māsāstasya kareṣu ca |lalāṭāgre sthitāḥ siddhā bhruvormeghāḥ savidyutaḥ || 26||

यक्षकिन्नरगन्धर्वा दैतेया दानवास्तथा ।राक्षसाश्चारणाश्चास्य जठरं तु समाश्रिताः ॥ २७॥ (जठरं च)

yakṣakinnaragandharvā daiteyā dānavāstathā |rākṣasāścāraṇāścāsya jaṭharaṃ tu samāśritāḥ || 27|| (jaṭharaṃ ca)

पितरः प्रेतकूश्माण्डवेतालप्रमथास्तथा । (वेतालाः प्रमथास्तथा)पातालगोचराश्चास्य पादयुग्मे व्यवस्थिताः ॥ २८॥

pitaraḥ pretakūśmāṇḍavetālapramathāstathā | (vetālāḥ pramathāstathā)pātālagocarāścāsya pādayugme vyavasthitāḥ || 28||

पार्श्वयोस्तस्य विज्ञेया यज्ञा वैदिकतान्त्रिकाः ।अग्निहोत्रादिकर्माणि वर्णाश्रमगतानि च ॥ २९॥

pārśvayostasya vijñeyā yajñā vaidikatāntrikāḥ |agnihotrādikarmāṇi varṇāśramagatāni ca || 29||

स्वाहास्वधावषट्काराः सर्वेऽस्य हृदये स्थिताः ।ये वै सहस्रनामानो विष्णवः परिकीर्तिताः ॥ ३०॥

svāhāsvadhāvaṣaṭkārāḥ sarve'sya hṛdaye sthitāḥ |ye vai sahasranāmāno viṣṇavaḥ parikīrtitāḥ || 30||

सहस्रमूर्तयस्तेऽत्र यथायोगमवस्थिताः ।यतः सहस्रसङ्ख्यापि बहुसङ्ख्या प्रकीर्तिता ॥ ३१॥

sahasramūrtayaste'tra yathāyogamavasthitāḥ |yataḥ sahasrasaṅkhyāpi bahusaṅkhyā prakīrtitā || 31||

मूर्तयश्चास्य सर्वास्ताः सङ्ख्यातीता ह्यनेकशः ।देवादीनां च सर्वेषां मूर्तयोऽत्रैव कीर्तिताः ॥ ३२॥

mūrtayaścāsya sarvāstāḥ saṅkhyātītā hyanekaśaḥ |devādīnāṃ ca sarveṣāṃ mūrtayo'traiva kīrtitāḥ || 32||

तस्मात् सहस्रमूर्तिः सन् विष्णुः सर्वात्मको मतः । (सं विष्णुः)दर्पणानां बहुत्वे तु दृश्यते नैकता यथा ॥ ३३॥

tasmāt sahasramūrtiḥ san viṣṇuḥ sarvātmako mataḥ | (saṃ viṣṇuḥ)darpaṇānāṃ bahutve tu dṛśyate naikatā yathā || 33||

तद्वद् बहुत्वं मन्यन्ते विष्णोस्तस्याल्पचेतसः ।यथाम्भसीन्दुबिम्बानि प्रतिशब्दाश्च नैकधा ॥ ३४॥

tadvad bahutvaṃ manyante viṣṇostasyālpacetasaḥ |yathāmbhasīndubimbāni pratiśabdāśca naikadhā || 34||

एकोऽप्यात्मा बहुष्वेवमित्याहुस्तत्त्वदर्शिनः ।परमार्थमजानन्तो मूढास्त्वज्ञानमोहिताः ॥ ३५॥

eko'pyātmā bahuṣvevamityāhustattvadarśinaḥ |paramārthamajānanto mūḍhāstvajñānamohitāḥ || 35||

क्षेत्रज्ञस्य बहुत्वं हि वदन्तीह रमन्ति च ।ब्राह्मणा यस्य मुखतः क्षत्रिया यस्य बाहुतः ॥ ३६॥

kṣetrajñasya bahutvaṃ hi vadantīha ramanti ca |brāhmaṇā yasya mukhataḥ kṣatriyā yasya bāhutaḥ || 36||

वैश्या यस्योरुतो जातास्तद्विष्णोः परमं पदम् ।ईदृशं तं महाविष्णुमप्रमेयमनामयम् ॥ ३७॥

vaiśyā yasyoruto jātāstadviṣṇoḥ paramaṃ padam |īdṛśaṃ taṃ mahāviṣṇumaprameyamanāmayam || 37||

तत्प्रसादादृते वक्तुं ज्ञातुं वा नैव शक्यते ।सर्वदेवाश्रयो विष्णुः सर्वे देवास्तदात्मकाः ॥ ३८॥

tatprasādādṛte vaktuṃ jñātuṃ vā naiva śakyate |sarvadevāśrayo viṣṇuḥ sarve devāstadātmakāḥ || 38||

अशेषं वाङ्मयं चेदं लोकालोकं चराचरम् ।व्याप्तं विष्णुशरीरेण वायुनेवाम्बरं सदा ॥ ३९॥

aśeṣaṃ vāṅmayaṃ cedaṃ lokālokaṃ carācaram |vyāptaṃ viṣṇuśarīreṇa vāyunevāmbaraṃ sadā || 39||

सर्वे विष्णुपरा देवाः सर्वशास्त्रेषु कीर्तिताः ।यतो जाताखिला सृष्टिरन्ते तल्लयभागिनी ॥ ४०॥

sarve viṣṇuparā devāḥ sarvaśāstreṣu kīrtitāḥ |yato jātākhilā sṛṣṭirante tallayabhāginī || 40||

ततोऽन्यः पुण्डरीकाक्षात् को विश्वं व्याप्य तिष्ठति ।आधाराधेयभावेन द्विधावस्थो जनार्दनः ॥ ४१॥

tato'nyaḥ puṇḍarīkākṣāt ko viśvaṃ vyāpya tiṣṭhati |ādhārādheyabhāvena dvidhāvastho janārdanaḥ || 41||

सर्वभूतहितायासौं स्थितः सकलनिष्कलः ।एवं चोभयरूपोऽसौ ज्ञेयो विष्णुः परात्परः ॥ ४२॥ (परावरः)

sarvabhūtahitāyāsauṃ sthitaḥ sakalaniṣkalaḥ |evaṃ cobhayarūpo'sau jñeyo viṣṇuḥ parātparaḥ || 42|| (parāvaraḥ)

स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन त्रिधा च भगवान् स्थितः ।प्रभविष्णुर्महाविष्णुः सदाविष्णुश्च स स्मृतः ॥ ४३॥

sthūlasūkṣmaparatvena tridhā ca bhagavān sthitaḥ |prabhaviṣṇurmahāviṣṇuḥ sadāviṣṇuśca sa smṛtaḥ || 43||

स ह्यात्मा चान्तरात्मा च परमात्मा च स स्मृतः । (च कीर्तितः)वैराजं लैङ्गिकं चैशं बहिरन्तश्च सर्वशः ॥ ४४॥

sa hyātmā cāntarātmā ca paramātmā ca sa smṛtaḥ | (ca kīrtitaḥ)vairājaṃ laiṅgikaṃ caiśaṃ bahirantaśca sarvaśaḥ || 44||

शब्दादिश्चिन्मयं रूपं जाग्रत्स्वग्नसुषुप्तिगम् । (शब्दार्थश्चिन्मयं)मन्त्रानुस्वारनादेषु त्रयमन्वेषयेद् बुधः ॥ ४५॥

śabdādiścinmayaṃ rūpaṃ jāgratsvagnasuṣuptigam | (śabdārthaścinmayaṃ)mantrānusvāranādeṣu trayamanveṣayed budhaḥ || 45||

वेदे साङ्खये च योगे च पञ्चरात्रे च केवले । (केवलम्)धर्मशास्त्रे पुराणे च मुनिभिर्देवमानुषैः ॥ ४६॥

vede sāṅkhaye ca yoge ca pañcarātre ca kevale | (kevalam)dharmaśāstre purāṇe ca munibhirdevamānuṣaiḥ || 46||

पठ्यते निखिलैर्नित्यं विश्वं विष्णुमयं जगत् ।अतीतानागतं चैव वर्तमानं च किञ्चन ॥ ४७॥

paṭhyate nikhilairnityaṃ viśvaṃ viṣṇumayaṃ jagat |atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca kiñcana || 47||

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च भूतान्तःकरणानि च ।अव्यक्तं त्रिगुणा माया विद्या धर्मादयस्तथा ॥ ४८॥

indriyāṇīndriyārthāśca bhūtāntaḥkaraṇāni ca |avyaktaṃ triguṇā māyā vidyā dharmādayastathā || 48||

नियतिश्च कला कालः सर्वमन्यच्च तन्मयम् ।विष्णुरेव परो देवः सर्वभूतेष्ववस्थितः ॥ ४९॥

niyatiśca kalā kālaḥ sarvamanyacca tanmayam |viṣṇureva paro devaḥ sarvabhūteṣvavasthitaḥ || 49||

सर्वभूतानि चैवासौ न तदस्तीह यन्न सः ।देवासुरादयो म्र्त्याः पशवश्च सरीसृपाः ॥ ५०॥

sarvabhūtāni caivāsau na tadastīha yanna saḥ |devāsurādayo mrtyāḥ paśavaśca sarīsṛpāḥ || 50||

तरुवल्लीतृणौषध्यो महाभ्राशनिविद्युतः ।शैलाब्धिसरिदारामनगराणि सरांसि च ॥ ५१॥

taruvallītṛṇauṣadhyo mahābhrāśanividyutaḥ |śailābdhisaridārāmanagarāṇi sarāṃsi ca || 51||

लोकाश्चानन्तकालाग्निप्रेतावासोरगालयाः ।सप्त भूरादयो ब्राह्मशैववैष्णवसंज्ञिताः ॥ ५२॥

lokāścānantakālāgnipretāvāsoragālayāḥ |sapta bhūrādayo brāhmaśaivavaiṣṇavasaṃjñitāḥ || 52||

सर्वे च विष्णुनैकेन व्याप्ता इत्यवधारय ।वराहो भार्गवः सिंहो रामश्रीधरवामनाः ॥ ५३॥

sarve ca viṣṇunaikena vyāptā ityavadhāraya |varāho bhārgavaḥ siṃho rāmaśrīdharavāmanāḥ || 53||

अश्वकृष्णौ च दिक्ष्वेषां लोकैरण्डं सहाखिलम् ।यच्चानुक्तमशेषेण विष्णोरेता विभूतयः ॥ ५४॥

aśvakṛṣṇau ca dikṣveṣāṃ lokairaṇḍaṃ sahākhilam |yaccānuktamaśeṣeṇa viṣṇoretā vibhūtayaḥ || 54||

विश्वव्यापितयैवैष विष्णुत्वं प्राप्तवान् प्रभुः ।(विश्वव्याप्तितयैवैष विष्णुत्वं प्राप्तवान् विभुः)वसनात् सर्वभूतेषु वासुदेवत्वमेव च ॥ ५५॥

viśvavyāpitayaivaiṣa viṣṇutvaṃ prāptavān prabhuḥ |(viśvavyāptitayaivaiṣa viṣṇutvaṃ prāptavān vibhuḥ)vasanāt sarvabhūteṣu vāsudevatvameva ca || 55||

आदिमूर्तेः समाकृष्ट इति सङ्कर्षणः स्मृतः ।प्रद्युम्नो द्युम्नपुष्टत्वादनिरुद्धोऽनिरोधनात् ॥ ५६॥

ādimūrteḥ samākṛṣṭa iti saṅkarṣaṇaḥ smṛtaḥ |pradyumno dyumnapuṣṭatvādaniruddho'nirodhanāt || 56||

अच्युतोऽच्यवनाद् योगात् त्रिधामा धामभिस्त्रिभिः ।विलोमेन्द्रियगम्यत्वाज्ज्ञेयोऽन्तर्याम्यधोक्षजः ॥ ५७वैकुण्ठामलवर्णत्वाद् वैकुण्ठश्चायमुच्यते । (वेकुण्ठामलवर्णत्वाद्)केशौ सर्गान्तयोरस्य स्त इत्येवैष केशवः ॥ ५८॥

acyuto'cyavanād yogāt tridhāmā dhāmabhistribhiḥ |vilomendriyagamyatvājjñeyo'ntaryāmyadhokṣajaḥ || 57vaikuṇṭhāmalavarṇatvād vaikuṇṭhaścāyamucyate | (vekuṇṭhāmalavarṇatvād)keśau sargāntayorasya sta ityevaiṣa keśavaḥ || 58||

नरनारीप्रकर्तृत्वान्नराणां चायनादयम् ।नारायणो नरोत्थानामयनत्वादपां च सः ॥ ५९॥

naranārīprakartṛtvānnarāṇāṃ cāyanādayam |nārāyaṇo narotthānāmayanatvādapāṃ ca saḥ || 59||

माधवो मधुषूत्पत्त्या धवत्वाद् वा श्रियः स्मृतः ।गां विन्दतीति गोविन्दो दुःखानां हरणाद्धरिः ॥ ६०॥

mādhavo madhuṣūtpattyā dhavatvād vā śriyaḥ smṛtaḥ |gāṃ vindatīti govindo duḥkhānāṃ haraṇāddhariḥ || 60||

मध्वाख्यासुरघातित्वादुच्यते मधुसूदनः ।त्रिभिः स्वैर्विक्रमैर्व्याप्त इति ज्ञेयस्त्रिविक्रमः ॥ ६१॥

madhvākhyāsuraghātitvāducyate madhusūdanaḥ |tribhiḥ svairvikramairvyāpta iti jñeyastrivikramaḥ || 61||

वामनो ह्रस्वतायोगाच्छ्रीधरो वहनाच्छ्रियः ।हृषीकाख्येन्द्रियेशत्वाद्धृषीकेशोऽयमीरितः ॥ ६२॥

vāmano hrasvatāyogācchrīdharo vahanācchriyaḥ |hṛṣīkākhyendriyeśatvāddhṛṣīkeśo'yamīritaḥ || 62||

पद्मं नाभेरभूद् यस्य पद्मनाभस्ततः स्मृतः ।उदरालम्बि दामास्येत्युक्तो दामोदरश्च सः ॥ ६३॥

padmaṃ nābherabhūd yasya padmanābhastataḥ smṛtaḥ |udarālambi dāmāsyetyukto dāmodaraśca saḥ || 63||

स रुद्रो रोदनाज्जातो ब्रह्मा बृंहणकर्मणा ।इन्द्रश्च परमैश्वर्याद् वहनाद् वह्निरुच्यते ॥ ६४॥

sa rudro rodanājjāto brahmā bṛṃhaṇakarmaṇā |indraśca paramaiśvaryād vahanād vahnirucyate || 64||

यमः संयमनात् पुंसां वरणाद् वरुणस्तथा ।वायुर्वानात सवात सोम ईशश्चेष्टो जनेष्वतः ॥ ६५॥

yamaḥ saṃyamanāt puṃsāṃ varaṇād varuṇastathā |vāyurvānāta savāta soma īśaśceṣṭo janeṣvataḥ || 65||

आदित्योऽदितिपुत्रत्वाच्चन्द्रश्चन्दयतीति सः ।इत्येवं गुणवृत्त्याह्यैः शब्दैरेकोऽप्यनेकधा ॥ ६६॥

ādityo'ditiputratvāccandraścandayatīti saḥ |ityevaṃ guṇavṛttyāhyaiḥ śabdaireko'pyanekadhā || 66||

प्रतीयतेऽम्भसीवेन्दुर्बहुत्वं नास्य तावता ।यथा सर्वगतो वायुरतिसूक्ष्मो न दृश्यते ॥ ६७॥

pratīyate'mbhasīvendurbahutvaṃ nāsya tāvatā |yathā sarvagato vāyuratisūkṣmo na dṛśyate || 67||

तथा सर्वगतो विष्णुरज्ञैस्तज्ञैस्तु दृश्यते ।इच्छाज्ञानक्रियाभेदान तिस्रो वै तस्य शक्तयः ॥ ६८॥

tathā sarvagato viṣṇurajñaistajñaistu dṛśyate |icchājñānakriyābhedāna tisro vai tasya śaktayaḥ || 68||

याभिर्द्वादशधा भिन्नाश्चतस्रस्तस्य मूर्तयः ।सा तु शक्तिः परा सूक्ष्मा येच्छाख्या कामरूपिणी ॥ ६९॥

yābhirdvādaśadhā bhinnāścatasrastasya mūrtayaḥ |sā tu śaktiḥ parā sūkṣmā yecchākhyā kāmarūpiṇī || 69||

ओतं प्रोतं यया सर्वं दृश्यते सचराचरम् ।द्विधा विभज्य सात्मानं क्रियाज्ञानप्रवर्तनम् ॥ ७०॥

otaṃ protaṃ yayā sarvaṃ dṛśyate sacarācaram |dvidhā vibhajya sātmānaṃ kriyājñānapravartanam || 70||

प्रकरोति जगत् कृत्स्नं स्वतन्त्रमिव तद्वशात् ।क्रियाशक्त्यापरो विष्णुः ज्ञानशक्त्या खगेश्वरः ॥ ७१॥

prakaroti jagat kṛtsnaṃ svatantramiva tadvaśāt |kriyāśaktyāparo viṣṇuḥ jñānaśaktyā khageśvaraḥ || 71||

तं यज्ञपुरुषं प्राहुस्तपश्छन्दोमयं खगम् ।इच्छाशक्त्या तु विज्ञेयः पुरुषो यः परोऽव्ययः ॥ ७२॥

taṃ yajñapuruṣaṃ prāhustapaśchandomayaṃ khagam |icchāśaktyā tu vijñeyaḥ puruṣo yaḥ paro'vyayaḥ || 72||

ज्ञानपूर्वं प्रवर्तेत क्रिया कर्ता ततः पुनः ।ज्ञानाधारा क्रिया ज्ञेया न चैका सम्प्रवर्तते ॥ ७३॥

jñānapūrvaṃ pravarteta kriyā kartā tataḥ punaḥ |jñānādhārā kriyā jñeyā na caikā sampravartate || 73||

क्रियाज्ञानप्रभेदेन शक्तिरेका परस्य नुः ।द्विधा व्याप्य जगत् कृत्स्नं चराचरमवस्थिता ॥ ७४॥

kriyājñānaprabhedena śaktirekā parasya nuḥ |dvidhā vyāpya jagat kṛtsnaṃ carācaramavasthitā || 74||

शक्तिशक्तिमतोर्यस्मान्न भेदोऽस्ति परस्परम् ।अभिन्नं तेन बोद्धव्यं क्रियाज्ञानद्वयं बुधैः ॥ ७५॥

śaktiśaktimatoryasmānna bhedo'sti parasparam |abhinnaṃ tena boddhavyaṃ kriyājñānadvayaṃ budhaiḥ || 75||

एक एव त्रिधारूपो भेदेनानेन संस्थितः ।क्रिया ज्ञानं तथेच्छा च त्रितयं चैकमेव हि ॥ ७६॥

eka eva tridhārūpo bhedenānena saṃsthitaḥ |kriyā jñānaṃ tathecchā ca tritayaṃ caikameva hi || 76||

उपचारः स्मृतो भेद एकस्यैव महात्मनः ।खगोपेन्द्रशिवाश्चैवमभिन्नास्तेन कीर्तिताः ॥ ७७॥

upacāraḥ smṛto bheda ekasyaiva mahātmanaḥ |khagopendraśivāścaivamabhinnāstena kīrtitāḥ || 77||

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च बुद्धेरेव विभूतयः ।अहङ्कारविकाराश्च जलबुद्बुदवन्मताः ॥ ७८॥

indriyāṇīndriyārthāśca buddhereva vibhūtayaḥ |ahaṅkāravikārāśca jalabudbudavanmatāḥ || 78||

गोष्वप्यनेकवर्णासु यथा क्षौरकवर्णता ।तथाश्रयेषु भिन्नेष्वप्येकरूपमवेक्ष्यताम ॥ ७९॥

goṣvapyanekavarṇāsu yathā kṣaurakavarṇatā |tathāśrayeṣu bhinneṣvapyekarūpamavekṣyatāma || 79||

क्षणभङ्गि जगत् सर्वं विद्ध्येतत् सचराचरम् ।तदभङ्ग्येकमेवेह यद् विष्णोः परमं पदम् ॥ ८०॥

kṣaṇabhaṅgi jagat sarvaṃ viddhyetat sacarācaram |tadabhaṅgyekameveha yad viṣṇoḥ paramaṃ padam || 80||

तस्येश्वरस्य चैश्वर्यात् सर्वमेतत् प्रवर्तते ।सेश्वरं हि जगत् कृत्स्नं नानीश्वरमिदं भवत् ॥ ८१॥

tasyeśvarasya caiśvaryāt sarvametat pravartate |seśvaraṃ hi jagat kṛtsnaṃ nānīśvaramidaṃ bhavat || 81||

क्षेत्रज्ञस्य बहुत्वं च वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।न क्षेत्रज्ञबहुत्वं तु तत्त्वज्ञानां तु सम्मतम् ॥ ८२॥

kṣetrajñasya bahutvaṃ ca vadantyajñānamohitāḥ |na kṣetrajñabahutvaṃ tu tattvajñānāṃ tu sammatam || 82||

उपाधिभेदाद् ये त्वाहुर्बहुत्वं परमात्मनः ।संसरन्त्येव ते मूढा नाप्नुवन्ति परं पदम ॥ ८३॥

upādhibhedād ye tvāhurbahutvaṃ paramātmanaḥ |saṃsarantyeva te mūḍhā nāpnuvanti paraṃ padama || 83||

येषां विश्वसृजोऽप्यस्य सर्वज्ञत्वमनीप्सितम ।तैः प्रमाणप्रमेयानां सम्बन्धो नोऽवधारितः ॥ ८४॥

yeṣāṃ viśvasṛjo'pyasya sarvajñatvamanīpsitama |taiḥ pramāṇaprameyānāṃ sambandho no'vadhāritaḥ || 84||

संस्थानिनां समुत्पत्त्या जगतो जन्म यन्मतम् ।तदीशकृतमन्योऽलं प्रकृतेर्न हि चोदने ॥ ८५॥

saṃsthānināṃ samutpattyā jagato janma yanmatam |tadīśakṛtamanyo'laṃ prakṛterna hi codane || 85||

तस्मादीशकृतं विश्वं तदूढं तन्मयं तथा ।तत्पालितं तदर्थ च तदीयं चेति गृह्यताम् ॥ ८६॥

tasmādīśakṛtaṃ viśvaṃ tadūḍhaṃ tanmayaṃ tathā |tatpālitaṃ tadartha ca tadīyaṃ ceti gṛhyatām || 86||

तस्येदृशस्य देवस्य प्रभावो नन्वदुर्गमः ।स्वयमेव स तं वेद यदि वा न तथा श्रुतेः ॥ ८७॥

tasyedṛśasya devasya prabhāvo nanvadurgamaḥ |svayameva sa taṃ veda yadi vā na tathā śruteḥ || 87||

यतो जाताखिला सृष्टिरियं को वेद तत् परम् ।अर्वाग्देवा हि तत्सृष्टा ब्रह्माद्या अपि मूर्तयः ॥ ८८॥

yato jātākhilā sṛṣṭiriyaṃ ko veda tat param |arvāgdevā hi tatsṛṣṭā brahmādyā api mūrtayaḥ || 88||

तथापि महिमोद्देशस्तस्योक्तोऽचिन्त्यरूपिणः ।वक्ति यन्महिमानन्त्यं न ते विष्णविति श्रुतिः ॥ ८९॥

tathāpi mahimoddeśastasyokto'cintyarūpiṇaḥ |vakti yanmahimānantyaṃ na te viṣṇaviti śrutiḥ || 89||

इति विष्णुसंहितायां विष्णुवैभवं नाम तृतीयः पटलः ॥

iti viṣṇusaṃhitāyāṃ viṣṇuvaibhavaṃ nāma tṛtīyaḥ paṭalaḥ ||