विष्णुमहिम्नस्तोत्रम् २ Vishnu Mahimna Stotra

॥ श्रीः ॥श्रीमहागणाधिपतये नमः ।अथ शिवशर्म्मसूरिविरचितम् विष्णुमहिम्नः स्तोत्रम् ।नत्वा रामं गुणग्रामं करुणावरुणालयम् ।क्रियते विमला टीका तया रामः प्रसीदतु ॥शिवशर्मसूरिविरचित विष्णुमहिम्नः स्तोत्र,विमला भाषानुवाद सहित, प्रारम्भ किया जाता है ॥महिम्नः पारं तेऽनधिगतमनन्तश्रुतिगिरामतोऽहं त्वां विष्णो कथमिह धिनोम्याश्रितगते ।इदानीं मे स्वामिन् हृदयकमलस्थो निजमहोमदीयं संश्रोतुं विशदमिह चेतः कुरु हरे ॥ १॥

|| śrīḥ ||śrīmahāgaṇādhipataye namaḥ |atha śivaśarmmasūriviracitam viṣṇumahimnaḥ stotram |natvā rāmaṃ guṇagrāmaṃ karuṇāvaruṇālayam |kriyate vimalā ṭīkā tayā rāmaḥ prasīdatu ||śivaśarmasūriviracita viṣṇumahimnaḥ stotra,vimalā bhāṣānuvāda sahita, prārambha kiyā jātā hai ||mahimnaḥ pāraṃ te'nadhigatamanantaśrutigirāmato'haṃ tvāṃ viṣṇo kathamiha dhinomyāśritagate |idānīṃ me svāmin hṛdayakamalastho nijamahomadīyaṃ saṃśrotuṃ viśadamiha cetaḥ kuru hare || 1||

अन्वय हे विष्णो ! हे आश्रितगते ! अनन्तश्रुतिगिरां ते महिम्नः पारंअनधिगतं अतः त्वां इह कथं धिनोमि । हे स्वामिन ! हे हरे ! मे हृदयकमलस्थः निजमहः संश्रोतुं मदीयं चेतः इदानीं विशदं कुरु ॥ १॥

anvaya he viṣṇo ! he āśritagate ! anantaśrutigirāṃ te mahimnaḥ pāraṃanadhigataṃ ataḥ tvāṃ iha kathaṃ dhinomi | he svāmina ! he hare ! me hṛdayakamalasthaḥ nijamahaḥ saṃśrotuṃ madīyaṃ cetaḥ idānīṃ viśadaṃ kuru || 1||

पार न पा सकीं तब भला मैं उसका वर्णन किस प्रकार कर सकता हूँ ?अतः स्वमिन् ! हरे ! आप मेरे हृदयकमल में आसीन होकर अपने तेज

pāra na pā sakīṃ taba bhalā maiṃ usakā varṇana kisa prakāra kara sakatā hūm̐ ?ataḥ svamin ! hare ! āpa mere hṛdayakamala meṃ āsīna hokara apane teja

वसन्ते वासन्तः पिकमपि च कालः स्फुटयतितथा श्रीकंसारे मुखरयति मां ते गुणगणः ।अतो वै ते कीर्तिं वयमिह भणामः शृततरांविहङ्गानां लाके मुदयति हि शास्तॄन् कलवचः ॥ २॥

vasante vāsantaḥ pikamapi ca kālaḥ sphuṭayatitathā śrīkaṃsāre mukharayati māṃ te guṇagaṇaḥ |ato vai te kīrtiṃ vayamiha bhaṇāmaḥ śṛtatarāṃvihaṅgānāṃ lāke mudayati hi śāstṝn kalavacaḥ || 2||

अन्वय वासन्तः कालः वसन्ते पिकमपि स्फुटयति हे श्रीकंसारे ! तथाते गुणगणः मां मुखरयति । अतः ते शृततरां कीर्ति वै वयं इहभणामः विहङ्गानां कलवचः लोके शास्तॄन् हि मुदयति ॥ २॥

anvaya vāsantaḥ kālaḥ vasante pikamapi sphuṭayati he śrīkaṃsāre ! tathāte guṇagaṇaḥ māṃ mukharayati | ataḥ te śṛtatarāṃ kīrti vai vayaṃ ihabhaṇāmaḥ vihaṅgānāṃ kalavacaḥ loke śāstṝn hi mudayati || 2||

अर्थ भगवन् ! श्रीकंसारे ! जिस प्रकार वसन्त ऋतु मौनधारिणीगुण आपकी महिमा वर्णन करने के लिये हमको मुखरित कर रहे हैं,सुनकर प्रसन्नता होती ही है ॥ २॥

artha bhagavan ! śrīkaṃsāre ! jisa prakāra vasanta ṛtu maunadhāriṇīguṇa āpakī mahimā varṇana karane ke liye hamako mukharita kara rahe haiṃ,sunakara prasannatā hotī hī hai || 2||

पुरा त्वन्नाभ्यब्जोद्भवमपि भवान् मध्यकमलेविचिन्वन्तं सन्तं हृदयकमलेऽप्येकजलधौ ।स्वतातं नाथ त्वां विविधजगतामुद्भवकृतेतपेत्यूचे तद्वन्मम दिशतु बुद्धिं स्तुतिकरीम् ॥ ३॥

purā tvannābhyabjodbhavamapi bhavān madhyakamalevicinvantaṃ santaṃ hṛdayakamale'pyekajaladhau |svatātaṃ nātha tvāṃ vividhajagatāmudbhavakṛtetapetyūce tadvanmama diśatu buddhiṃ stutikarīm || 3||

अन्वय पुरा एकजलधौ अपि मध्यकमले हृदयकमले सन्तं स्वतातंत्वां विचिन्वन्तं त्वन्नाभ्यब्जोद्भवमपि विविधजगतामुद्भवकृते भवान्तप इति यद्वत् ऊचे तद्वत् स्तुतिकरीं बुद्धिं ममं दिशतु ॥ ३॥

anvaya purā ekajaladhau api madhyakamale hṛdayakamale santaṃ svatātaṃtvāṃ vicinvantaṃ tvannābhyabjodbhavamapi vividhajagatāmudbhavakṛte bhavāntapa iti yadvat ūce tadvat stutikarīṃ buddhiṃ mamaṃ diśatu || 3||

अर्थ प्रभो ! एक समय यह समस्त सम्मार प्रलयकालीन महासागरदीजिए ॥ ३॥

artha prabho ! eka samaya yaha samasta sammāra pralayakālīna mahāsāgaradījie || 3||

यदि स्वामिस्वामिन्नखिलभुवनानि स्वमनसाविलीनानि स्वस्मिन्न कलयसि दृष्ट्या प्रभवितुम् ।तदा नालं शेषिन्स्थितिगमनमुख्याः कुत इमेन तच्चित्रं चैतत्त्वयि तु निजवात्सल्यकरणम् ॥ ४॥

yadi svāmisvāminnakhilabhuvanāni svamanasāvilīnāni svasminna kalayasi dṛṣṭyā prabhavitum |tadā nālaṃ śeṣinsthitigamanamukhyāḥ kuta imena taccitraṃ caitattvayi tu nijavātsalyakaraṇam || 4||

अन्वय हे स्वामिस्वामिन् ! यदि अखिलभुवनानि स्वमनसा स्वस्मिन् विलीनानिदृष्ट्या प्रभवितुं न कलयसि तदा हे शेषिन् स्थितिगमनमुख्याः इमेकुतः न अलम् । तत् एतत् त्वयि न चित्रं किन्तु निजवात्सल्यकरणम् ॥ ४॥

anvaya he svāmisvāmin ! yadi akhilabhuvanāni svamanasā svasmin vilīnānidṛṣṭyā prabhavituṃ na kalayasi tadā he śeṣin sthitigamanamukhyāḥ imekutaḥ na alam | tat etat tvayi na citraṃ kintu nijavātsalyakaraṇam || 4||

कब उत्पन्न हो सकते ? इन सबको उत्पन्न करना आपके लिये कोई आश्चर्य

kaba utpanna ho sakate ? ina sabako utpanna karanā āpake liye koī āścarya

त्वदुत्पन्ना वेदाः स्मृतिसकलविद्यादिसहितास्तथा सर्वे देवाः करणविषयाश्चात्मनिवहाः ।त्वया पाल्या नित्त्यं पुनरपि समेष्यन्ति भवतिविभो नित्ये शुद्धे चिदचिदनुविष्टेऽघरहिते ॥ ५॥

tvadutpannā vedāḥ smṛtisakalavidyādisahitāstathā sarve devāḥ karaṇaviṣayāścātmanivahāḥ |tvayā pālyā nittyaṃ punarapi sameṣyanti bhavativibho nitye śuddhe cidacidanuviṣṭe'gharahite || 5||

अन्वय स्मृतिसकलविद्यादिसहिताः वेदाः त्वदुत्पन्नाः तथा सर्वे देवाःकरणविषयाः आत्मनिवहाश्च त्वदुत्पन्नाः नित्त्यं त्वया पाल्याः पुनरपि हेविभो नित्ये शुद्धे चिदचिदनुविष्टे अघरहिते भवति समेष्यन्ति ॥ ५॥

anvaya smṛtisakalavidyādisahitāḥ vedāḥ tvadutpannāḥ tathā sarve devāḥkaraṇaviṣayāḥ ātmanivahāśca tvadutpannāḥ nittyaṃ tvayā pālyāḥ punarapi hevibho nitye śuddhe cidacidanuviṣṭe agharahite bhavati sameṣyanti || 5||

अर्थ विभो ! स्मृतियों एवं समस्त विद्याओं के सहित वेद जिस प्रकारआपसे उत्पन्न हुए हैं उसी प्रकार सम्पूर्ण देवता, इन्द्रियाँ, शब्दचिदचिद्रूप, शुद्ध, निष्पाप आपमें ही विलीन हो जायेङ्गे ॥ ५॥

artha vibho ! smṛtiyoṃ evaṃ samasta vidyāoṃ ke sahita veda jisa prakāraāpase utpanna hue haiṃ usī prakāra sampūrṇa devatā, indriyām̐, śabdacidacidrūpa, śuddha, niṣpāpa āpameṃ hī vilīna ho jāyeṅge || 5||

गुरोः पापात्कोऽन्यो दनुजदमनान्मोचनपटुस्तथा वेदानां चापहृतिजनिताच्छोकजलधेः ।विधातारं त्वत्तः पशुपतिमथो वा सुखयतिहरे श्रीरङ्गेश ह्यभिमतफलानां बहुवरैः ॥ ६॥

guroḥ pāpātko'nyo danujadamanānmocanapaṭustathā vedānāṃ cāpahṛtijanitācchokajaladheḥ |vidhātāraṃ tvattaḥ paśupatimatho vā sukhayatihare śrīraṅgeśa hyabhimataphalānāṃ bahuvaraiḥ || 6||

अन्वय दनुजदमनात् गुरोः पापात् मोचनपटुः त्वत्तः अन्यः कः, तथावेदानां च अपहृतिजनितात् शोकजलधेः मोचनपटुः त्वत्तः अन्यः कः,, विधातारं अथो वा पशुपतिं हे हरे! हे श्रीरङ्गेश! अभिमतफलानांबहुवरैः हि कः सुखयति ॥ ६॥

anvaya danujadamanāt guroḥ pāpāt mocanapaṭuḥ tvattaḥ anyaḥ kaḥ, tathāvedānāṃ ca apahṛtijanitāt śokajaladheḥ mocanapaṭuḥ tvattaḥ anyaḥ kaḥ,, vidhātāraṃ atho vā paśupatiṃ he hare! he śrīraṅgeśa! abhimataphalānāṃbahuvaraiḥ hi kaḥ sukhayati || 6||

इद विश्वं कस्योदरविचरमध्ये लयमगात्स्थितौ को वा पाति ह्यजनि विधिना नाभिकमलात् ।पुनः क्रान्त्वा विष्णो गिलति च सलीलं नरहरेतदेवम्भूतस्त्वं निरतिशयभूतिर्मधुरिपो ॥ ७॥

ida viśvaṃ kasyodaravicaramadhye layamagātsthitau ko vā pāti hyajani vidhinā nābhikamalāt |punaḥ krāntvā viṣṇo gilati ca salīlaṃ naraharetadevambhūtastvaṃ niratiśayabhūtirmadhuripo || 7||

अन्वय हे विष्णो! इदं विश्वं कस्य उदरविवरमध्ये लयं अगात्,को वा स्थितौ पाति, कस्य नाभिकमलात् हि विधिना अजनि हे नरहरे !पुनः क्रान्त्वा सलीलं गिलति च हे मधुरिपो ! तत् एवम्भूतः त्वंनिरतिशयभूतिः असि ॥ ७॥

anvaya he viṣṇo! idaṃ viśvaṃ kasya udaravivaramadhye layaṃ agāt,ko vā sthitau pāti, kasya nābhikamalāt hi vidhinā ajani he narahare !punaḥ krāntvā salīlaṃ gilati ca he madhuripo ! tat evambhūtaḥ tvaṃniratiśayabhūtiḥ asi || 7||

नरहरे ! ही अपनी शक्ति द्वारा पुनः इसका लीलापूर्वक अपने अन्दर

narahare ! hī apanī śakti dvārā punaḥ isakā līlāpūrvaka apane andara

न चान्यस्त्वद्देवोऽभयवरदमुद्राकरधरोभवानेवैकोऽस्ति प्रकटितवराभीत्यभिनयः ।शरण्य त्वत्पादौ फलमपि निजेच्छासमधिकंभयात्पातुं दातुं सकलजगतामेव कुशलौ ॥ ८॥

na cānyastvaddevo'bhayavaradamudrākaradharobhavānevaiko'sti prakaṭitavarābhītyabhinayaḥ |śaraṇya tvatpādau phalamapi nijecchāsamadhikaṃbhayātpātuṃ dātuṃ sakalajagatāmeva kuśalau || 8||

अन्वय अभयवरदमुद्राकरधरः देवः त्वत् अन्यः न चप्रकटितवराभीत्य भिनयः भवान् एव एकः अस्ति, हे शरण्य ! त्वत्पादौसकलजगतां एव निजे च्छासमधिकं फलं अपि दातुं भयात् पातुंकुशलौ ॥ ८॥

anvaya abhayavaradamudrākaradharaḥ devaḥ tvat anyaḥ na caprakaṭitavarābhītya bhinayaḥ bhavān eva ekaḥ asti, he śaraṇya ! tvatpādausakalajagatāṃ eva nije cchāsamadhikaṃ phalaṃ api dātuṃ bhayāt pātuṃkuśalau || 8||

अर्थ सर्वरक्षक ! प्रभो! आपके चरणकमल ही सकल

artha sarvarakṣaka ! prabho! āpake caraṇakamala hī sakala

भवं त्वत्तः कोऽन्योञ्वति निजकृते दुःखजलधौनिमग्नं भूतात्मन् शकुनिजतिमिग्रासजभयम् ।भ्रमित्वा ब्रह्माण्डेऽनधिगतशरण्यं परम तेपदद्वीपोपान्ते स्वकृतबटुनावा निपतितम् ॥ ९॥

bhavaṃ tvattaḥ ko'nyoñvati nijakṛte duḥkhajaladhaunimagnaṃ bhūtātman śakunijatimigrāsajabhayam |bhramitvā brahmāṇḍe'nadhigataśaraṇyaṃ parama tepadadvīpopānte svakṛtabaṭunāvā nipatitam || 9||

अन्वय हे परम ! हे भूतात्मन् ! निजकृते दुःखजलधौ निमग्न शकुनिजतिमिग्रासजभयं ब्रह्माण्डे भ्रमित्वा अनधिगतशरण्यं ते पदद्वीपोपान्तेस्वकृत वटुनावा निपतितं भवं त्वत्तः अन्यः कः अवति ॥ ९॥

anvaya he parama ! he bhūtātman ! nijakṛte duḥkhajaladhau nimagna śakunijatimigrāsajabhayaṃ brahmāṇḍe bhramitvā anadhigataśaraṇyaṃ te padadvīpopāntesvakṛta vaṭunāvā nipatitaṃ bhavaṃ tvattaḥ anyaḥ kaḥ avati || 9||

अर्थ सर्वश्रेष्ठ ! अखिलप्राणिमय ! अपने कर्मों से रचितरक्षा कर सकता है ? ॥ ९॥

artha sarvaśreṣṭha ! akhilaprāṇimaya ! apane karmoṃ se racitarakṣā kara sakatā hai ? || 9||

अजां मार्कण्डेयाय ह तव कथं द्रष्टुमनसेह्यकाण्डे ब्रह्माण्डक्षयमथ विना त्वां प्रकटयेत् ।पुमानन्यः स्वस्मिन्स्वयुतमनु विश्वं पुनरिदंपृथिव्या ग्रीवायां कृतवटपलाशैकशयने ॥ १०॥

ajāṃ mārkaṇḍeyāya ha tava kathaṃ draṣṭumanasehyakāṇḍe brahmāṇḍakṣayamatha vinā tvāṃ prakaṭayet |pumānanyaḥ svasminsvayutamanu viśvaṃ punaridaṃpṛthivyā grīvāyāṃ kṛtavaṭapalāśaikaśayane || 10||

अन्वय तव अजां द्रष्टुमनसे मार्कण्डेयाय ह अकाण्डे हि ब्रह्माण्डक्षयंत्वां विना अन्यः पुमान् स्वस्मिन् स्वयुतं इदं पुनः विश्वं अनु पृथिव्याःग्रीवायां कृतवटपलाशैकशयने अथ कथं प्रकटयेत् ॥ १०॥

anvaya tava ajāṃ draṣṭumanase mārkaṇḍeyāya ha akāṇḍe hi brahmāṇḍakṣayaṃtvāṃ vinā anyaḥ pumān svasmin svayutaṃ idaṃ punaḥ viśvaṃ anu pṛthivyāḥgrīvāyāṃ kṛtavaṭapalāśaikaśayane atha kathaṃ prakaṭayet || 10||

समर्थ हो सकता ? ॥ १०॥

samartha ho sakatā ? || 10||

वदान्यः कारुण्यो गुणगणविशिष्टः शुचिरपिस्थिरः शान्तो दान्तो मृदुरसि दयावानृजुतमः ।कृती शीली क्षान्तो बलभगसमेतः प्रणतिमांस्तपस्वी सन्तोषी त्वमसि न हि चान्योऽस्ति जगति ॥ ११॥

vadānyaḥ kāruṇyo guṇagaṇaviśiṣṭaḥ śucirapisthiraḥ śānto dānto mṛdurasi dayāvānṛjutamaḥ |kṛtī śīlī kṣānto balabhagasametaḥ praṇatimāṃstapasvī santoṣī tvamasi na hi cānyo'sti jagati || 11||

अन्वय वदान्यः कारुण्यः गुणगणविशिष्टः अपि शुचिः स्थिरः शान्तःदान्तः मृदुः ऋजुसमः दयावान् त्वं असि तथा कृती शीली क्षान्तःबलभगसमेतः प्रणतिमान् तपस्वी सन्तोषी च त्वं असि जगति अन्यः नहि अस्ति ॥ ११॥

anvaya vadānyaḥ kāruṇyaḥ guṇagaṇaviśiṣṭaḥ api śuciḥ sthiraḥ śāntaḥdāntaḥ mṛduḥ ṛjusamaḥ dayāvān tvaṃ asi tathā kṛtī śīlī kṣāntaḥbalabhagasametaḥ praṇatimān tapasvī santoṣī ca tvaṃ asi jagati anyaḥ nahi asti || 11||

अर्थ दाता, करुणामय, गुणगणों से युक्त, शुचि, स्थिर, शान्त,कुशल, शील वान्, क्षमावान्, बल तथा ऐश्वर्य से युक्त, विनम्र,

artha dātā, karuṇāmaya, guṇagaṇoṃ se yukta, śuci, sthira, śānta,kuśala, śīla vān, kṣamāvān, bala tathā aiśvarya se yukta, vinamra,

तनीयांसं विष्णो तव चरणपङ्केरुहभवंविधिः पांशुं चिन्वन्सृजति विमलात्मा त्रिभुवनम् ।दधात्येनं शेषः कथमपि सहस्रेण शिरसांहवांस्तस्मिँल्लीलाःकृतविविधरूपो वितनुते ॥ १२॥ भवान्तस्मिन्नल्लीलाः ??

tanīyāṃsaṃ viṣṇo tava caraṇapaṅkeruhabhavaṃvidhiḥ pāṃśuṃ cinvansṛjati vimalātmā tribhuvanam |dadhātyenaṃ śeṣaḥ kathamapi sahasreṇa śirasāṃhavāṃstasmim̐llīlāḥkṛtavividharūpo vitanute || 12|| bhavāntasminnallīlāḥ ??

अन्वय हे विष्णो ! विधिः तव चरणपङ्केरुहभवं तनीयांसं पांशुंचिन्वन् विमलात्मा सन् त्रिभुवनं सृजति शेषः शिरसां सहस्रेण एनंकथं अपि दधाति तस्मिन् कृतविविधरूपो भवान् लीलाः वितनुते ॥ १२॥

anvaya he viṣṇo ! vidhiḥ tava caraṇapaṅkeruhabhavaṃ tanīyāṃsaṃ pāṃśuṃcinvan vimalātmā san tribhuvanaṃ sṛjati śeṣaḥ śirasāṃ sahasreṇa enaṃkathaṃ api dadhāti tasmin kṛtavividharūpo bhavān līlāḥ vitanute || 12||

अर्थ विष्णो ! ब्रह्माजी आपके चरणकमलों की प्रति स्वल्प धूलि द्वाराहैं ॥ १२॥

artha viṣṇo ! brahmājī āpake caraṇakamaloṃ kī prati svalpa dhūli dvārāhaiṃ || 12||

हरस्त्वामाराध्य प्रणतजनसंरक्षणपरंपपौ क्ष्वेडं पीयूषमिव सकलं मोघरहितम् ।सुधायाश्चाप्यन्ये विधिहरिहयाद्याः सुमनसोविपद्यन्ते लोके जनक तव भक्तया विरहिताः ॥ १३॥

harastvāmārādhya praṇatajanasaṃrakṣaṇaparaṃpapau kṣveḍaṃ pīyūṣamiva sakalaṃ mogharahitam |sudhāyāścāpyanye vidhiharihayādyāḥ sumanasovipadyante loke janaka tava bhaktayā virahitāḥ || 13||

अन्वय हरः प्रणतजनसंरक्षणपरं त्वां आराध्य मोघरहितंसकलं क्ष्वेडं पीयूषमिव पपौ, हे जनक ! अन्ये तव भक्तया विरहिताविधिहरिहयाद्याः सुमनसः सुधायाः च अपि लोके विपद्यन्ते ॥ १३॥

anvaya haraḥ praṇatajanasaṃrakṣaṇaparaṃ tvāṃ ārādhya mogharahitaṃsakalaṃ kṣveḍaṃ pīyūṣamiva papau, he janaka ! anye tava bhaktayā virahitāvidhiharihayādyāḥ sumanasaḥ sudhāyāḥ ca api loke vipadyante || 13||

जनक ! आपकी भक्ति से विमुख होकर ब्रह्मा, इन्द्र आदि अन्य देवगण

janaka ! āpakī bhakti se vimukha hokara brahmā, indra ādi anya devagaṇa

जरासन्धारुद्धं धरणिपतिचक्रं स्वशरणेजुगोपाद्यो यो मागवतु सृतिभीतेरधिगतम् ।स देवः कालात्मा प्रकटितमहाभीमवपुषातमोमग्नं दैवाद्दलितनिजभक्तार्त्तिजनकः ॥ १४॥

jarāsandhāruddhaṃ dharaṇipaticakraṃ svaśaraṇejugopādyo yo māgavatu sṛtibhīteradhigatam |sa devaḥ kālātmā prakaṭitamahābhīmavapuṣātamomagnaṃ daivāddalitanijabhaktārttijanakaḥ || 14||

अन्वय आद्यः यः स्वशरणे जरासन्धांरुद्धं धरणिपतिचक्रं जुगोप,प्रक टितमहाभीमवपुषा कालात्मा दलितनिजभक्तार्त्तिजनकः स देवःदैवात् तमोमग्नं सृतिभीतेरधिगतं मां अवतु ॥ १४॥

anvaya ādyaḥ yaḥ svaśaraṇe jarāsandhāṃruddhaṃ dharaṇipaticakraṃ jugopa,praka ṭitamahābhīmavapuṣā kālātmā dalitanijabhaktārttijanakaḥ sa devaḥdaivāt tamomagnaṃ sṛtibhīteradhigataṃ māṃ avatu || 14||

अर्थ आद्य पुरुष ! जरासन्ध ने जिस समय अपने यहाँ अनेक राजाओंधारण द्वारा काल रूप होकर भक्तौत्पीड़क दुष्ट मनुष्यों का नाश

artha ādya puruṣa ! jarāsandha ne jisa samaya apane yahām̐ aneka rājāoṃdhāraṇa dvārā kāla rūpa hokara bhaktautpīड़ka duṣṭa manuṣyoṃ kā nāśa

यदृद्धिं लौकेशीमपि भुवनचूडामिणतयास्थितां चक्रेऽधस्ताद्वरद स च राजन्यतनयः ।न तस्मिंस्तच्चित्रं स्थितवति भवत्पादकमलेन कस्याप्याधिक्यं भवति शिरसस्त्वय्यवनतेः ॥ १५॥

yadṛddhiṃ laukeśīmapi bhuvanacūḍāmiṇatayāsthitāṃ cakre'dhastādvarada sa ca rājanyatanayaḥ |na tasmiṃstaccitraṃ sthitavati bhavatpādakamalena kasyāpyādhikyaṃ bhavati śirasastvayyavanateḥ || 15||

अन्वय हे वरद ! स च राजन्यतनयः भुवनचूडामणितया स्थितांलोकेशीं अपि ऋद्धिं यत् अघस्तात् चक्रे, तत् भवत्पादकमले स्थितवतितस्मिन् न चित्रं त्वयि शिरसः अवनतेः कस्यापि आधिक्यं न भवति ॥ १५॥

anvaya he varada ! sa ca rājanyatanayaḥ bhuvanacūḍāmaṇitayā sthitāṃlokeśīṃ api ṛddhiṃ yat aghastāt cakre, tat bhavatpādakamale sthitavatitasmin na citraṃ tvayi śirasaḥ avanateḥ kasyāpi ādhikyaṃ na bhavati || 15||

अर्थ अभीष्ट फलों के दाता भगवन् ! अम्बरीष आदि राजकुमारों नेनहीं; क्योङ्कि आपकी भक्ति ही तो सर्वोत्तम है ॥ १५॥

artha abhīṣṭa phaloṃ ke dātā bhagavan ! ambarīṣa ādi rājakumāroṃ nenahīṃ; kyoṅki āpakī bhakti hī to sarvottama hai || 15||

पुरा दग्धाङ्गोऽपि क्रतुहरतृतीयाक्षिदहनात्त्वदीक्षालब्धात्मा मलयपवनायोधनरथः ।द्विरेफज्यः पुष्पायुधविशिखबाणो मधुसखस्स्मरः सर्व विश्वं तव चरणसङ्गाद्विजयते ॥ १६॥

purā dagdhāṅgo'pi kratuharatṛtīyākṣidahanāttvadīkṣālabdhātmā malayapavanāyodhanarathaḥ |dvirephajyaḥ puṣpāyudhaviśikhabāṇo madhusakhassmaraḥ sarva viśvaṃ tava caraṇasaṅgādvijayate || 16||

अन्वय क्रतुहरतृतीयाक्षिदहनात् पुरा दग्धोऽपि त्वदीक्षालब्धात्मामलयपवनायोधनरथः द्विरेफज्यः पुष्पायुधविशिखबाणः मधुसखःस्मरः तव चरण सङ्गात् सर्व विश्वं विजयते ॥ १६॥

anvaya kratuharatṛtīyākṣidahanāt purā dagdho'pi tvadīkṣālabdhātmāmalayapavanāyodhanarathaḥ dvirephajyaḥ puṣpāyudhaviśikhabāṇaḥ madhusakhaḥsmaraḥ tava caraṇa saṅgāt sarva viśvaṃ vijayate || 16||

में जलकर भस्म हो चुका था वही इस समय आपकी कृपा द्वारा संसारमें पुनः जन्म लेकर मलयपवनरूपी शस्त्रयुक्त रथ, भ्रमरमयीहै ॥ १६॥

meṃ jalakara bhasma ho cukā thā vahī isa samaya āpakī kṛpā dvārā saṃsārameṃ punaḥ janma lekara malayapavanarūpī śastrayukta ratha, bhramaramayīhai || 16||

हरं त्वत्सौन्दर्य्यप्रलयजलधेः पूरपतितंस्मरग्राहग्रस्तं स्मृतिहरतरङ्गाकुलववम् ।हरे दृष्ट्वा पूर्वं जितमदनमप्याशु कृपयात्वमेवं पासि स्म स्वजनमदमत्तद्विपहरिः ॥ १७॥

haraṃ tvatsaundaryyapralayajaladheḥ pūrapatitaṃsmaragrāhagrastaṃ smṛtiharataraṅgākulavavam |hare dṛṣṭvā pūrvaṃ jitamadanamapyāśu kṛpayātvamevaṃ pāsi sma svajanamadamattadvipahariḥ || 17||

अन्वय हे हरे ! पूर्वं जितमदनमपि त्वत्सौन्दर्यप्रलयजलधेःपूरपतितं स्मरग्राहग्रस्तं स्मृतिहरतरङ्गाकुलववं हरं दृष्ट्वास्वजनमदमत्तद्विपहरिः त्वं एवं कृपया आशु पासि स्म ॥ १७॥

anvaya he hare ! pūrvaṃ jitamadanamapi tvatsaundaryapralayajaladheḥpūrapatitaṃ smaragrāhagrastaṃ smṛtiharataraṅgākulavavaṃ haraṃ dṛṣṭvāsvajanamadamattadvipahariḥ tvaṃ evaṃ kṛpayā āśu pāsi sma || 17||

अर्थ जिस समय कामदेवविजयी महादेवजी आपके सौन्दर्यरूपीदेखकर भक्तमदनाशक आपने ही उनकी रक्षा की थी ॥ १७॥

artha jisa samaya kāmadevavijayī mahādevajī āpake saundaryarūpīdekhakara bhaktamadanāśaka āpane hī unakī rakṣā kī thī || 17||

(एक समय विष्णु भगवान् ने मोहनी रूप धारण किया था । उस समयहो जाय, ऐसा वरदान प्राप्त कर लिया । फिर वह पार्वतीजीव्याकुल होकर भागते हुए शिवजी ने विष्णु भगवान् का स्मरण किया ।भक्तवत्सल भगवान् ने मोहनी रूप धारण कर भस्मासुर को मोहितहरे विष्णो दासे मयि तव सुदृष्टिं वितरतादितीच्छन्स्तोतुं त्वां हर इति वदेद्यस्तु मनुजः ।ददासि त्वं तस्मै विधिहरसुरेशानधिगतंतदैव स्वात्मानं परमदिवि संस्थैरधिगतम् ॥ १८॥

(eka samaya viṣṇu bhagavān ne mohanī rūpa dhāraṇa kiyā thā | usa samayaho jāya, aisā varadāna prāpta kara liyā | phira vaha pārvatījīvyākula hokara bhāgate hue śivajī ne viṣṇu bhagavān kā smaraṇa kiyā |bhaktavatsala bhagavān ne mohanī rūpa dhāraṇa kara bhasmāsura ko mohitahare viṣṇo dāse mayi tava sudṛṣṭiṃ vitaratāditīcchanstotuṃ tvāṃ hara iti vadedyastu manujaḥ |dadāsi tvaṃ tasmai vidhiharasureśānadhigataṃtadaiva svātmānaṃ paramadivi saṃsthairadhigatam || 18||

अन्वय हे हरे ! हे विष्णो ! मयि दासे तव सुदृष्टिं वितरतात्इति इच्छन् यस्तु मनुजः त्वां स्तोतुं हर इति वदेत् तस्मैविधिहरसुरेशानधिगतं त्वं ददासि परमदिवि संस्थैरधिगतंस्वात्मानं तदैव त्वं ददासि ॥ १८॥

anvaya he hare ! he viṣṇo ! mayi dāse tava sudṛṣṭiṃ vitaratātiti icchan yastu manujaḥ tvāṃ stotuṃ hara iti vadet tasmaividhiharasureśānadhigataṃ tvaṃ dadāsi paramadivi saṃsthairadhigataṃsvātmānaṃ tadaiva tvaṃ dadāsi || 18||

अर्थ हरे ! मनुष्य आपकी स्तुति का इच्छुक होकर यदि आपकेकेवल हिरण्यगर्भ आदि ही प्राप्त कर सकते हैं । अतः विष्णो ! मुझ

artha hare ! manuṣya āpakī stuti kā icchuka hokara yadi āpakekevala hiraṇyagarbha ādi hī prāpta kara sakate haiṃ | ataḥ viṣṇo ! mujha

इदं विश्वं देव प्रलयमुदयं चैति भवतोनिमेषोन्मेषाभ्यामनिमिषमहेन्द्राधिपपते ।इति प्राहुः प्राच्याः परिहृतनिमेषे तव दृशौलयात् त्रातुं शङ्केजगदिदमशेषं दनुजधक् ॥ १९॥

idaṃ viśvaṃ deva pralayamudayaṃ caiti bhavatonimeṣonmeṣābhyāmanimiṣamahendrādhipapate |iti prāhuḥ prācyāḥ parihṛtanimeṣe tava dṛśaulayāt trātuṃ śaṅkejagadidamaśeṣaṃ danujadhak || 19||

अन्वय हे देव ! हे अनिमिषमहेन्द्राधिपपते भवतः निमेषोन्मेषाभ्यांइदं विश्वं प्रलयं उदयं चैति, हे दनुजधक् ! इदं अशेषं जगत्लयात् त्रातुं तव परिहृतनिमेषे दृशौ प्राच्याः प्राहुः इति अहंशङ्के ॥ १९॥

anvaya he deva ! he animiṣamahendrādhipapate bhavataḥ nimeṣonmeṣābhyāṃidaṃ viśvaṃ pralayaṃ udayaṃ caiti, he danujadhak ! idaṃ aśeṣaṃ jagatlayāt trātuṃ tava parihṛtanimeṣe dṛśau prācyāḥ prāhuḥ iti ahaṃśaṅke || 19||

अर्थ दानववंश विनाशक हे देव ! आप इन्द्र प्रभृति लोकपालोंविश्व उत्पन्न एवं विनष्ट होता रहता है, ऐसा प्राचीन ऋषिमहर्षिलिये ही आप अपनी पलक नहीं गिरने देते ॥ १९॥

artha dānavavaṃśa vināśaka he deva ! āpa indra prabhṛti lokapāloṃviśva utpanna evaṃ vinaṣṭa hotā rahatā hai, aisā prācīna ṛṣimaharṣiliye hī āpa apanī palaka nahīṃ girane dete || 19||

सुरज्येष्ठो नाशं व्रजति धनपोऽप्येति मरणंसुसम्मीलत्यक्ष्णां विततिरपि चैन्द्री विशयना ।हरोऽप्येतन्नाशं भजति रचयन्नात्मनिधनंमहासंसारेऽस्मिन् विहरति भवान् योगशयनः ॥ २०॥

surajyeṣṭho nāśaṃ vrajati dhanapo'pyeti maraṇaṃsusammīlatyakṣṇāṃ vitatirapi caindrī viśayanā |haro'pyetannāśaṃ bhajati racayannātmanidhanaṃmahāsaṃsāre'smin viharati bhavān yogaśayanaḥ || 20||

अन्वय सुरज्येष्ठो नाशं व्रजति धनपोऽपि मरणं एति अक्षणां ऐन्द्रीविशयना विततिः अपि सुसम्मीलति; हरोऽपि आत्मनिधनं रचयन् एतन्नाशंभजति अस्मिन्महासंसारे योगशयनः भवान् विहरति ॥ २०॥

anvaya surajyeṣṭho nāśaṃ vrajati dhanapo'pi maraṇaṃ eti akṣaṇāṃ aindrīviśayanā vitatiḥ api susammīlati; haro'pi ātmanidhanaṃ racayan etannāśaṃbhajati asminmahāsaṃsāre yogaśayanaḥ bhavān viharati || 20||

पुरेन्द्राद्यैर्देवैर्महिषभयभीतैस्तु भगवन्मुखाद्देवी जाता निजगरणसमेता रणमुखे ।जघानेन्द्रारीन्द्रं धृतसकलशक्तिं मुररिपोतथा शक्तिस्तोमास्तव निजमहिम्नो बहुतराः ॥ २१॥

purendrādyairdevairmahiṣabhayabhītaistu bhagavanmukhāddevī jātā nijagaraṇasametā raṇamukhe |jaghānendrārīndraṃ dhṛtasakalaśaktiṃ muraripotathā śaktistomāstava nijamahimno bahutarāḥ || 21||

अन्वय हे भगवन् ! महिषभयभीतैः इन्द्राद्यैः देवैस्तु सह रणमुखेतवं मुखात् निजगणसमेता देवी पुरा जाता धृतसकलशक्तिं इन्द्रारीन्द्रंजघान, हे मुररिपो ! तव निजमहिम्नः बहुतराः शक्तिस्तोमा जाताः ॥ २१॥

anvaya he bhagavan ! mahiṣabhayabhītaiḥ indrādyaiḥ devaistu saha raṇamukhetavaṃ mukhāt nijagaṇasametā devī purā jātā dhṛtasakalaśaktiṃ indrārīndraṃjaghāna, he muraripo ! tava nijamahimnaḥ bahutarāḥ śaktistomā jātāḥ || 21||

अर्थ भगवन् ! जिस समय इन्द्र आदि देवता महिषासुर से अत्यन्तमें अव तीर्ण आपके मुख से, अपने गणों समेत, उत्पन्न हुई देवी ने आपकीथा । मुररिपो ! आपकी महिमा से (समयसमय पर) अनन्त शक्तियों

artha bhagavan ! jisa samaya indra ādi devatā mahiṣāsura se atyantameṃ ava tīrṇa āpake mukha se, apane gaṇoṃ sameta, utpanna huī devī ne āpakīthā | muraripo ! āpakī mahimā se (samayasamaya para) ananta śaktiyoṃ

गजास्यस्त्वामादौ परमतपसेजेऽखिलगुरुंतदन्ते सम्पेदे हरगणपतित्वं स्फुटतरम् ।तथा पूजामग्रे सुरपतिमुखानां नयनयोस्तवोन्नत्या विष्णो भवति हि विरश्चिस्तृणमपि ॥ २२॥

gajāsyastvāmādau paramatapaseje'khilaguruṃtadante sampede haragaṇapatitvaṃ sphuṭataram |tathā pūjāmagre surapatimukhānāṃ nayanayostavonnatyā viṣṇo bhavati hi viraścistṛṇamapi || 22||

अन्वय गजास्यः आदौ अखिलगुरुं त्वां परमतपसा ईजे, तदन्ते हरगणपतित्वं स्फुटतरं सम्पेदे तथा सुरपतिमुखानां नयनयोः अग्रे पूजांसम्पेदे हे विष्णो ! तवोन्नत्या विरश्चिरपि तृणं भवति हि ॥ २२॥

anvaya gajāsyaḥ ādau akhilaguruṃ tvāṃ paramatapasā īje, tadante haragaṇapatitvaṃ sphuṭataraṃ sampede tathā surapatimukhānāṃ nayanayoḥ agre pūjāṃsampede he viṣṇo ! tavonnatyā viraścirapi tṛṇaṃ bhavati hi || 22||

अर्थ विष्णो! गणेशजी ने अखिलगुरु (सर्वश्रेष्ठ) समझकर आपकीहुआ । भगवन् ! आपकी उन्नति (भक्ति) के सामने ब्रह्मा प्रभृति देवताअत्यन्त तुच्छ हैं ॥ २२॥

artha viṣṇo! gaṇeśajī ne akhilaguru (sarvaśreṣṭha) samajhakara āpakīhuā | bhagavan ! āpakī unnati (bhakti) ke sāmane brahmā prabhṛti devatāatyanta tuccha haiṃ || 22||

भवत्पादाम्भोजोद्वहनमणिपीठस्य निकटेस्थितानां देवानामजहरमुखानां चरणयोः ।तव श्रीमत्पूजा भवति रचिताप्यादरतयासमिज्या सर्वेषां मुकुलितकराणामविरतम् ॥ २३॥

bhavatpādāmbhojodvahanamaṇipīṭhasya nikaṭesthitānāṃ devānāmajaharamukhānāṃ caraṇayoḥ |tava śrīmatpūjā bhavati racitāpyādaratayāsamijyā sarveṣāṃ mukulitakarāṇāmaviratam || 23||

अन्वय भवत्पादाम्भोजोद्वहनमणिपीठस्य निकटे स्थितानां अजहरमुखानां देवानां तव चरणयोः आदरतयाऽपि रचिता श्रीमत्पूजा भवति,मुकुलित कराणां सर्वेषां अविरतं समिज्या भवति ॥ २३॥

anvaya bhavatpādāmbhojodvahanamaṇipīṭhasya nikaṭe sthitānāṃ ajaharamukhānāṃ devānāṃ tava caraṇayoḥ ādaratayā'pi racitā śrīmatpūjā bhavati,mukulita karāṇāṃ sarveṣāṃ avirataṃ samijyā bhavati || 23||

महन्क्षीराब्ध्यन्ते मणिविरचितद्वीपसुभगेसुरावासानन्तारुहपरिवृते दिव्यभवने ।फणीन्द्राख्ये पीठे स्थितमजयमायेऽखिलगुरोस्मरन्ति त्वां धन्याः सततमतिलावण्यजलधिम् ॥ २४॥

mahankṣīrābdhyante maṇiviracitadvīpasubhagesurāvāsānantāruhaparivṛte divyabhavane |phaṇīndrākhye pīṭhe sthitamajayamāye'khilagurosmaranti tvāṃ dhanyāḥ satatamatilāvaṇyajaladhim || 24||

अन्वय हे अखिलगुरो ! हे महन् ! क्षीराब्ध्यन्ते मणिविरचितद्वीपसुभगे सुरावासानन्तारुहपरिवृते दिव्यभवने अजयमाये फणीन्द्राख्येपीठे स्थितं अतिलावण्यजलधिं त्वां धन्याः सततं स्मरन्ति ॥ २४॥

anvaya he akhilaguro ! he mahan ! kṣīrābdhyante maṇiviracitadvīpasubhage surāvāsānantāruhaparivṛte divyabhavane ajayamāye phaṇīndrākhyepīṭhe sthitaṃ atilāvaṇyajaladhiṃ tvāṃ dhanyāḥ satataṃ smaranti || 24||

मणि रचित द्वीप, सुभग देवालय तथा अनेक वृक्षों से आवृत

maṇi racita dvīpa, subhaga devālaya tathā aneka vṛkṣoṃ se āvṛta

कवीनां प्रज्ञापङ्कजवननवीनद्युमणिभंभजन्ति त्वा ये वै कतिचन महानन्तशयन ।विधातुर्भार्यायास्तरुणतमशृङ्गारलहरीगभीराभिर्वाग्भिर्विदधति सतां ते सुखमहो ॥ २५॥

kavīnāṃ prajñāpaṅkajavananavīnadyumaṇibhaṃbhajanti tvā ye vai katicana mahānantaśayana |vidhāturbhāryāyāstaruṇatamaśṛṅgāralaharīgabhīrābhirvāgbhirvidadhati satāṃ te sukhamaho || 25||

अन्वय हे महानन्तशयन ! कवीनां प्रज्ञापङ्कजवननवीनद्युमणिभंत्वां ये वै कतिचन विधातुर्भार्यायाः तरुणतमशृङ्गारलहरीगभीराभिःवाग्भिः भजन्ति ते सतां सुखं अहो विदधति ॥ २५॥

anvaya he mahānantaśayana ! kavīnāṃ prajñāpaṅkajavananavīnadyumaṇibhaṃtvāṃ ye vai katicana vidhāturbhāryāyāḥ taruṇatamaśṛṅgāralaharīgabhīrābhiḥvāgbhiḥ bhajanti te satāṃ sukhaṃ aho vidadhati || 25||

भवन्सव्यान्नेत्राद्भवति दिवसोऽर्कात्त्मकतया ?त्रियामा ते वामाद्भवति रजनीपालकतया ।तयोर्मध्यात्सन्ध्या भवति गुणरूपा मधुपतेमहात्मन्विश्वेशाखिलजगदुपादान भगवन् ॥ २६॥

bhavansavyānnetrādbhavati divaso'rkāttmakatayā ?triyāmā te vāmādbhavati rajanīpālakatayā |tayormadhyātsandhyā bhavati guṇarūpā madhupatemahātmanviśveśākhilajagadupādāna bhagavan || 26||

अन्वय हे मधुपते ! हे महात्मन् ! हे विश्वेश ! हे अखिल जगदुपादान ! हे भगवन् ! आकस्मिकतया भवत्सव्यान्नेत्रात् दिवसः भवतिरजनीपालकतया ते वामान्नेत्रात् त्रियामा भवति तयोः मध्यात् गुणरूपासन्ध्या भवति ॥ २६॥

anvaya he madhupate ! he mahātman ! he viśveśa ! he akhila jagadupādāna ! he bhagavan ! ākasmikatayā bhavatsavyānnetrāt divasaḥ bhavatirajanīpālakatayā te vāmānnetrāt triyāmā bhavati tayoḥ madhyāt guṇarūpāsandhyā bhavati || 26||

रजसत्त्वतमरूप सन्ध्या होती है ॥ २६॥

rajasattvatamarūpa sandhyā hotī hai || 26||

त्वमग्निस्त्वं व्योम त्वमसि पवनस्त्वं वसुमतीत्त्वमापस्त्वं सूर्यस्त्वमसि परमेष्ठी व्रजपते ।मनस्त्वं रुद्रस्त्वं त्वमसि चिदचित्त्वं वयमिहन विद्मस्तत्तत्त्वं न भवति भवान् यत्सकलदृक् ॥ २७॥

tvamagnistvaṃ vyoma tvamasi pavanastvaṃ vasumatīttvamāpastvaṃ sūryastvamasi parameṣṭhī vrajapate |manastvaṃ rudrastvaṃ tvamasi cidacittvaṃ vayamihana vidmastattattvaṃ na bhavati bhavān yatsakaladṛk || 27||

अन्वय हे व्रजपते ! त्वं अग्निः त्वं व्योम त्वं पवनः असि, त्वं वसुमतीत्वं आपः त्वं सूर्यः त्वं परमेष्ठी असि त्वं मनः त्वं रुद्रः त्वं चित्त्वं अचित् असि सकलदृक् भवान् यत् न भवति तत्तत्त्वं वयं इह नविद्मः ॥ २७॥

anvaya he vrajapate ! tvaṃ agniḥ tvaṃ vyoma tvaṃ pavanaḥ asi, tvaṃ vasumatītvaṃ āpaḥ tvaṃ sūryaḥ tvaṃ parameṣṭhī asi tvaṃ manaḥ tvaṃ rudraḥ tvaṃ cittvaṃ acit asi sakaladṛk bhavān yat na bhavati tattattvaṃ vayaṃ iha navidmaḥ || 27||

अर्थ हे व्रजपते ! अनि, आकाश, पवन, पृथ्वी, जल, सूर्य, ब्रह्मा,मन, रुद्र, चेतन तथा अचेतन सब कुछ आप ही हैं । सम्पूर्ण

artha he vrajapate ! ani, ākāśa, pavana, pṛthvī, jala, sūrya, brahmā,mana, rudra, cetana tathā acetana saba kucha āpa hī haiṃ | sampūrṇa

मदीयोऽयं जल्यो व्रजतु जपतां प्रक्रमरणतांगतिर्मुद्राभावं सकलमपि शिल्पं हवनताम् ।तथा मे भुक्त्याद्या प्रणतिमुपसंयातु शयनंभवत्पूजारूपं भवतु सकलं मे विलसितम् ॥ २८॥

madīyo'yaṃ jalyo vrajatu japatāṃ prakramaraṇatāṃgatirmudrābhāvaṃ sakalamapi śilpaṃ havanatām |tathā me bhuktyādyā praṇatimupasaṃyātu śayanaṃbhavatpūjārūpaṃ bhavatu sakalaṃ me vilasitam || 28||

अन्वय प्रयं मदीयः जल्पः जपतां व्रजतु गतिः, प्रक्रमणतां व्रजतुसकल मपि शिल्पं मुद्राभावं व्रजतु तथा मे भुक्त्याद्या हवनतांव्रजन्तु शयनं प्रणतिं उपसंयातु सकलं मे विलसितं भवत्पूजारूपंभवतु ॥ २८॥

anvaya prayaṃ madīyaḥ jalpaḥ japatāṃ vrajatu gatiḥ, prakramaṇatāṃ vrajatusakala mapi śilpaṃ mudrābhāvaṃ vrajatu tathā me bhuktyādyā havanatāṃvrajantu śayanaṃ praṇatiṃ upasaṃyātu sakalaṃ me vilasitaṃ bhavatpūjārūpaṃbhavatu || 28||

अर्थ हे भगवन् ! मेरा भाषण जपरूपता को, गति परिक्रमास्वरूपता

artha he bhagavan ! merā bhāṣaṇa japarūpatā ko, gati parikramāsvarūpatā

त्वदीये मज्जीवा भवतु चरणे पद्मसुभगेषडङ्घ्रिर्भूतात्मन् करणचरणैर्हंसशरणे ।ददत्त्यात्मानन्दं श्रियमनिशमाशानुसदृशींस्वराडर्थिभ्यो ज्ञाय च किरति मोक्षामृतरसम् ॥ २९॥

tvadīye majjīvā bhavatu caraṇe padmasubhageṣaḍaṅghrirbhūtātman karaṇacaraṇairhaṃsaśaraṇe |dadattyātmānandaṃ śriyamaniśamāśānusadṛśīṃsvarāḍarthibhyo jñāya ca kirati mokṣāmṛtarasam || 29||

अन्वय हे भूतात्मन् ! त्वदीये पद्मसुभगे हंसशरणे चरणेकरणचरणैः षडङ्घ्रिः, मज्जीवो भवतु स्वराट् आनन्दं आशानुसदृशींश्रियं अनिशं अर्थिभ्यो ददाति ज्ञाय च मोक्षामृतरसं किरति ॥ २९॥

anvaya he bhūtātman ! tvadīye padmasubhage haṃsaśaraṇe caraṇekaraṇacaraṇaiḥ ṣaḍaṅghriḥ, majjīvo bhavatu svarāṭ ānandaṃ āśānusadṛśīṃśriyaṃ aniśaṃ arthibhyo dadāti jñāya ca mokṣāmṛtarasaṃ kirati || 29||

बखेरता है ॥ २९॥

bakheratā hai || 29||

परव्यान्नि श्रीशं मणिरचितपुर्य्यां वरद मण्डपे देवावासोद्भवतरुपरीते श्रुतिनुते ।महानन्तोत्सङ्गे स्थितमतिमहानन्दजलधिंश्रिया युक्तं भूम्यादिभिरपि भजे त्वादिपुरुषम् ॥ ३०॥

paravyānni śrīśaṃ maṇiracitapuryyāṃ varada maṇḍape devāvāsodbhavataruparīte śrutinute |mahānantotsaṅge sthitamatimahānandajaladhiṃśriyā yuktaṃ bhūmyādibhirapi bhaje tvādipuruṣam || 30||

अन्वय हे वरद ! परव्योम्नि मणिरचितपुर्य्यां देवावासोद्भवतरुपरीतेश्रुतिनुते मण्डपे महानन्तोत्सङ्गे स्थितं अतिमहानन्दजलधिं श्रियाभूम्यादिभिरपि युक्तं श्रीशं आदिपुरुषं त्वां भजे ॥ ३०॥

anvaya he varada ! paravyomni maṇiracitapuryyāṃ devāvāsodbhavataruparīteśrutinute maṇḍape mahānantotsaṅge sthitaṃ atimahānandajaladhiṃ śriyābhūmyādibhirapi yuktaṃ śrīśaṃ ādipuruṣaṃ tvāṃ bhaje || 30||

आपको मैं भजता हूँ ॥ ३०॥

āpako maiṃ bhajatā hūm̐ || 30||

घनश्यामं देवं स्थिरचपलिकातुल्यवसनंसितच्छत्रार्काढ्यं व्यजनपरिवर्त्तेन्दुयमलम् ।सदा मुक्तैर्मुक्तप्रचयकुसुमश्रेण्युडुगणंमहामालाशक्रायुधयुगलमानन्दसलिलम् ॥ ३१॥

ghanaśyāmaṃ devaṃ sthiracapalikātulyavasanaṃsitacchatrārkāḍhyaṃ vyajanaparivarttenduyamalam |sadā muktairmuktapracayakusumaśreṇyuḍugaṇaṃmahāmālāśakrāyudhayugalamānandasalilam || 31||

अन्वय हे मधुपते ! घनश्यामं स्थिरचपलिकातुल्यवसनंसितच्छन्त्रार्काढ्यं व्यजनपरिवर्त्तेन्दुयमलं मुक्तैः मुक्तप्रचयकुसुमश्रेण्युडुगणं महामालाशक्रायुधयुगलं आनन्दसलिलं देवं कदा सदाद्रक्ष्यामि ॥ ३१॥

anvaya he madhupate ! ghanaśyāmaṃ sthiracapalikātulyavasanaṃsitacchantrārkāḍhyaṃ vyajanaparivarttenduyamalaṃ muktaiḥ muktapracayakusumaśreṇyuḍugaṇaṃ mahāmālāśakrāyudhayugalaṃ ānandasalilaṃ devaṃ kadā sadādrakṣyāmi || 31||

अर्थ हे मधुपते ! मेघ के सदृश श्यामवर्णवाले, अचल विद्युत्स्थिर मेघछटा में विद्युत् रूप उचित वस्त्रवाले सूर्यरूपी श्वेतपङ्क्तिवाले इन्द्र धनुषरूपी महामाला को धारण किये हुए जलरूपीआनन्दवाले श्याम मेघ को सदा कब देखूँगा ? ॥ ३१॥

artha he madhupate ! megha ke sadṛśa śyāmavarṇavāle, acala vidyutsthira meghachaṭā meṃ vidyut rūpa ucita vastravāle sūryarūpī śvetapaṅktivāle indra dhanuṣarūpī mahāmālā ko dhāraṇa kiye hue jalarūpīānandavāle śyāma megha ko sadā kaba dekhūm̐gā ? || 31||

क्वणत्पादाभूषामणिरचितकाञ्चीस्तनितकंतदुत्पन्नानन्दोन्मुखरनिजनित्यप्लवगणम् ।स्फुरन्युक्ताहारोढचलवकपङक्ति मधुपतेकदा द्रक्ष्यामि त्त्वा गलितमलसारङ्गमहकम् ॥ ३२॥

kvaṇatpādābhūṣāmaṇiracitakāñcīstanitakaṃtadutpannānandonmukharanijanityaplavagaṇam |sphuranyuktāhāroḍhacalavakapaṅakti madhupatekadā drakṣyāmi ttvā galitamalasāraṅgamahakam || 32||

अन्वय हे मधुपते! कणत्पादाभूषामणिरचितकाञ्चीस्तनितकंतदुत्पन्ना नन्दोन्मुखरनिजनित्यप्लवगणंस्फुरन्मुक्ताहारोढचलवकपङ्क्तिं गलितमलसारङ्ग महकं त्वा कदाद्रक्ष्यामि ॥ ३२॥

anvaya he madhupate! kaṇatpādābhūṣāmaṇiracitakāñcīstanitakaṃtadutpannā nandonmukharanijanityaplavagaṇaṃsphuranmuktāhāroḍhacalavakapaṅktiṃ galitamalasāraṅga mahakaṃ tvā kadādrakṣyāmi || 32||

चतुर्बाहुं शान्तं सकृदुदितसूर्यायुतनिभंमहारत्नव्रातोज्ज्वलवलयकेयूरमुकुटम् ।उरः श्रीवत्साङ्क स्मितशुभमुखं कुण्डलधरंगदाशङ्खार्य्यब्जध्वजकमलचक्राङ्कितपदम् ॥ ३३॥

caturbāhuṃ śāntaṃ sakṛduditasūryāyutanibhaṃmahāratnavrātojjvalavalayakeyūramukuṭam |uraḥ śrīvatsāṅka smitaśubhamukhaṃ kuṇḍaladharaṃgadāśaṅkhāryyabjadhvajakamalacakrāṅkitapadam || 33||

अन्वय हे भगवन् ! चतुर्बाहुं शान्तं सकृदुदितसूर्यायुतनिभंमहारत्नव्रा तोज्ज्वलवलयकेयूरमुकुटं उरः श्रीवत्साङ्कंस्मितशुभमुखं कुण्डलधरं गदाशङ्खार्य ब्जध्वजकमलचक्राङ्कितपदं त्वां अहं संसेवे ॥ ३३॥

anvaya he bhagavan ! caturbāhuṃ śāntaṃ sakṛduditasūryāyutanibhaṃmahāratnavrā tojjvalavalayakeyūramukuṭaṃ uraḥ śrīvatsāṅkaṃsmitaśubhamukhaṃ kuṇḍaladharaṃ gadāśaṅkhārya bjadhvajakamalacakrāṅkitapadaṃ tvāṃ ahaṃ saṃseve || 33||

अर्थ हे भगवन् चतुर्भुज ! शान्त, एक बार उदय को प्राप्त दसकङ्कणकेयूर (बाजूबन्द) मुकुट को धारण करनेवाले, वक्षःस्थलतथा कुण्डल को पहने हुए गदा, शङ्ख, चक्र, कमल, ध्वज, कमल(मृग) इनके चक्र (समूह) से चिह्नित चरणवाले आपकी सेवा मैंभली भाँति करता हूँ ॥ ३३॥

artha he bhagavan caturbhuja ! śānta, eka bāra udaya ko prāpta dasakaṅkaṇakeyūra (bājūbanda) mukuṭa ko dhāraṇa karanevāle, vakṣaḥsthalatathā kuṇḍala ko pahane hue gadā, śaṅkha, cakra, kamala, dhvaja, kamala(mṛga) inake cakra (samūha) se cihnita caraṇavāle āpakī sevā maiṃbhalī bhām̐ti karatā hūm̐ || 33||

(कमलस्तु मृगान्तरे इस हैमकोश से यहाँ कमलसाथ पुनरुक्ति दोष आ जाता है ।)प्रवालोष्ठं सुभ्रून्नसमलकसङ्घावृतमुखंनवाङ्गुल्यङ्गुष्ठच्छदनविलसत्पादकमलम् ।सुतुङ्गांसारस्कं पृथुकटितटश्रोणि सरसीरुहाक्षं संसेवे तनुदशनवत्कौस्तुभगलम् ॥ ३४॥

(kamalastu mṛgāntare isa haimakośa se yahām̐ kamalasātha punarukti doṣa ā jātā hai |)pravāloṣṭhaṃ subhrūnnasamalakasaṅghāvṛtamukhaṃnavāṅgulyaṅguṣṭhacchadanavilasatpādakamalam |sutuṅgāṃsāraskaṃ pṛthukaṭitaṭaśroṇi sarasīruhākṣaṃ saṃseve tanudaśanavatkaustubhagalam || 34||

अन्वय प्रवालोष्ठं सुभ्रून्नसं अलकसङ्घावृतमुखंनवाङ्गुल्यङ्गुष्ठच्छदन विलसत्पादकमलं सुतुङ्गांसोरस्कंपृथुकटितटश्रोणि सरसीरुहाक्षं तनुदशनवत् कौस्तुभगलं त्वांअहं संसेवे ॥ ३४॥

anvaya pravāloṣṭhaṃ subhrūnnasaṃ alakasaṅghāvṛtamukhaṃnavāṅgulyaṅguṣṭhacchadana vilasatpādakamalaṃ sutuṅgāṃsoraskaṃpṛthukaṭitaṭaśroṇi sarasīruhākṣaṃ tanudaśanavat kaustubhagalaṃ tvāṃahaṃ saṃseve || 34||

अर्थ प्रवाल के सदृश रक्त ओष्ठवाले, सुन्दर भौंहों तथा उन्नतआपको भली भाँति सेवन करता हूँ ॥ ३४॥

artha pravāla ke sadṛśa rakta oṣṭhavāle, sundara bhauṃhoṃ tathā unnataāpako bhalī bhām̐ti sevana karatā hūm̐ || 34||

विधत्ते यौ मूर्ध्ना निगमपुरुषस्ते हि चरणौममाप्येतौ धत्ताच्छिरसि कृपया यादवपते ।ययोः पाद्यं बिभ्रत्पशुपतिरसौ शीर्ष्णि सरजंशिवत्वं सम्प्राप्तो जगति विपरीतोऽपि वपुषा ॥ ३५॥

vidhatte yau mūrdhnā nigamapuruṣaste hi caraṇaumamāpyetau dhattācchirasi kṛpayā yādavapate |yayoḥ pādyaṃ bibhratpaśupatirasau śīrṣṇi sarajaṃśivatvaṃ samprāpto jagati viparīto'pi vapuṣā || 35||

अन्वय हे यादवपते ! ते यौ चरणौ हि निगमपुरुषः मूर्ध्ना विधत्तेएतौ ममापि शिरसि कृपया धत्तात् ययोः सरजं पाद्यं शीर्ण बिभ्रत्असौ पशुपतिः वपुषा विपरीतोऽपि जगति शिवत्वं सम्प्राप्तः ॥ ३५॥

anvaya he yādavapate ! te yau caraṇau hi nigamapuruṣaḥ mūrdhnā vidhatteetau mamāpi śirasi kṛpayā dhattāt yayoḥ sarajaṃ pādyaṃ śīrṇa bibhratasau paśupatiḥ vapuṣā viparīto'pi jagati śivatvaṃ samprāptaḥ || 35||

रूप को प्राप्त हुए ॥ ३५॥

rūpa ko prāpta hue || 35||

कृतघ्नः क्षुद्रात्मा स्मरपरवशश्चञ्चलमतिऋर्शंसोऽपर्य्यादःकृतबहुलपापः कथमहम् । ??भवत्पादाम्भोजद्वयमधिपते दुःखजलधेःसमुत्तीर्णोऽपारादथ परिचरेयं च सततम् ॥ ३६॥

kṛtaghnaḥ kṣudrātmā smaraparavaśaścañcalamatiṛrśaṃso'paryyādaḥkṛtabahulapāpaḥ kathamaham | ??bhavatpādāmbhojadvayamadhipate duḥkhajaladheḥsamuttīrṇo'pārādatha paricareyaṃ ca satatam || 36||

अन्वय हे अधिपते ! कृतघ्नः क्षुद्रात्मा स्मरपरवशः चञ्चलमतिःनृशंसः अमर्यादः कृतबहुलपापः अहं अपारात् दुःखजलधेःसमुत्तीर्णः सन् कथं भवत्पादाम्भोजद्वयं अथ सततं च कथंपरिचरेयमित्यन्वयः ॥ ३६॥

anvaya he adhipate ! kṛtaghnaḥ kṣudrātmā smaraparavaśaḥ cañcalamatiḥnṛśaṃsaḥ amaryādaḥ kṛtabahulapāpaḥ ahaṃ apārāt duḥkhajaladheḥsamuttīrṇaḥ san kathaṃ bhavatpādāmbhojadvayaṃ atha satataṃ ca kathaṃparicareyamityanvayaḥ || 36||

अर्थ हे अधिपते ! कृतघ्न, क्षुद्रात्मा, काम के अधीन, चञ्चलबुद्धि,प्रकार करूँ ? ॥ ३६॥

artha he adhipate ! kṛtaghna, kṣudrātmā, kāma ke adhīna, cañcalabuddhi,prakāra karūm̐ ? || 36||

न चेच्छामि स्वर्गं न च रसपतित्वं मम पतेन सिद्धीर्नो ध्रौव्यं न हि विधिपदं दीनकरुणम् ।न पातालेशत्त्वं न च सकलगोत्राधिपतितांन मुक्तिं त्वां त्यक्त्वा परमसुखसौभाग्यजलधिम् ॥ ३७॥

na cecchāmi svargaṃ na ca rasapatitvaṃ mama patena siddhīrno dhrauvyaṃ na hi vidhipadaṃ dīnakaruṇam |na pātāleśattvaṃ na ca sakalagotrādhipatitāṃna muktiṃ tvāṃ tyaktvā paramasukhasaubhāgyajaladhim || 37||

अन्वय हे मम पते ! त्वां त्यक्त्वा न च स्वर्गं न च रसपतित्वं नसिद्धीः नो ध्रौव्यं नहि दीनकरुणं विधिपदं न पातालेशत्वं न चसकलगोत्राधि पतितां न मुक्तिं न परमसुखसौभाग्यजलधिं इच्छामि ॥ ३७॥

anvaya he mama pate ! tvāṃ tyaktvā na ca svargaṃ na ca rasapatitvaṃ nasiddhīḥ no dhrauvyaṃ nahi dīnakaruṇaṃ vidhipadaṃ na pātāleśatvaṃ na casakalagotrādhi patitāṃ na muktiṃ na paramasukhasaubhāgyajaladhiṃ icchāmi || 37||

अर्थ हे मेरे स्वामिन् ! आपको छोड़कर मैं स्वर्ग और वरुणपद, सिद्धि,समुद्र को नहीं चाहता ॥ ३७॥

artha he mere svāmin ! āpako choड़kara maiṃ svarga aura varuṇapada, siddhi,samudra ko nahīṃ cāhatā || 37||

क्व ते ब्राह्मी लक्ष्मीस्त्रिगुणरहिता प्राकृतगुणाक्व मे बुद्धिः स्वामिन् कुशपरिणतिः क्लेशसहिता ।पुरेत्थं भीतं मां तव चरणयोर्भक्तिरदधद्ध्यमन्दीकृत्या मे तनुवचनपुष्पोपहरणम् ॥ ३८॥

kva te brāhmī lakṣmīstriguṇarahitā prākṛtaguṇākva me buddhiḥ svāmin kuśapariṇatiḥ kleśasahitā |puretthaṃ bhītaṃ māṃ tava caraṇayorbhaktiradadhaddhyamandīkṛtyā me tanuvacanapuṣpopaharaṇam || 38||

अन्वय हे स्वामिन् ! त्रिगुणरहिता प्राकृतगुणा ते ब्राह्मी लक्ष्मीः ककृशपरिणतिः क्लेशसहिता मे बुद्धिः क इत्थं पुरा भीतं मां भक्तिःतव चरणयोः अदधत् हि मे तनुवचनपुष्पोपहरणं अमन्दीकृत्याभवति ॥ ३८॥

anvaya he svāmin ! triguṇarahitā prākṛtaguṇā te brāhmī lakṣmīḥ kakṛśapariṇatiḥ kleśasahitā me buddhiḥ ka itthaṃ purā bhītaṃ māṃ bhaktiḥtava caraṇayoḥ adadhat hi me tanuvacanapuṣpopaharaṇaṃ amandīkṛtyābhavati || 38||

विक गुणवाली आपकी ब्राह्मी शोभा और कहाँ अत्यन्त कृश परिणामवालीही अधिक पूजारूपी क्रिया है ॥ ३८॥

vika guṇavālī āpakī brāhmī śobhā aura kahām̐ atyanta kṛśa pariṇāmavālīhī adhika pūjārūpī kriyā hai || 38||

अनेक ब्रह्मायुर्यदि वरद शेषायुतसमोरसज्ञातो बुद्धया शतसुरगणाचार्यसदृशः ।भवेन्नावागात्मा तव गुणगणान्केशव पठेत्सदा पारं नेयात्तदपि भवतो देव यशसाम् ॥ ३९॥

aneka brahmāyuryadi varada śeṣāyutasamorasajñāto buddhayā śatasuragaṇācāryasadṛśaḥ |bhavennāvāgātmā tava guṇagaṇānkeśava paṭhetsadā pāraṃ neyāttadapi bhavato deva yaśasām || 39||

अन्वय हे वरद ! हे देव ! हे केशव ! यदि अनेकब्रह्मायुः रसज्ञातःशेषायुतसमः बुद्धया शतसुरगणाचार्यसदृशः भवेत् अवागात्मा नभवेत् तव गुणगणान् यदपि सदा पठेत् तदपि भवतो यशसां पारं नइयात् ॥ ३९॥

anvaya he varada ! he deva ! he keśava ! yadi anekabrahmāyuḥ rasajñātaḥśeṣāyutasamaḥ buddhayā śatasuragaṇācāryasadṛśaḥ bhavet avāgātmā nabhavet tava guṇagaṇān yadapi sadā paṭhet tadapi bhavato yaśasāṃ pāraṃ naiyāt || 39||

अर्थ हे वर देनेवाले ! हे देव ! हे केशव ! यदि किसी मनुष्यही हो, ऐसे होते हुए कोई व्यक्ति यदि आपके गुणों को सदा पढ़ता ही रहे,

artha he vara denevāle ! he deva ! he keśava ! yadi kisī manuṣyahī ho, aise hote hue koī vyakti yadi āpake guṇoṃ ko sadā paṛhatā hī rahe,

पठेद्यो वै विष्णोः स्तवमिममशेषाघहरणंमहिम्नो विप्रः स श्रुतिशिखरमम्याद्विजयभुक् ।भवेद्राजन्यो विड् धनपशुयुतः स्याद् वृजिनतोविमुक्तः स्याच्छूद्रो हरिपदमियात्कामिरहितः ॥ ४०॥

paṭhedyo vai viṣṇoḥ stavamimamaśeṣāghaharaṇaṃmahimno vipraḥ sa śrutiśikharamamyādvijayabhuk |bhavedrājanyo viḍ dhanapaśuyutaḥ syād vṛjinatovimuktaḥ syācchūdro haripadamiyātkāmirahitaḥ || 40||

अन्वय विष्णोः महिम्नः अशेषाघहरणं इमं स्तवं यो वै विप्रः पठेत्स श्रुतिशिखरं अभ्यात् राजन्यः विजयभुक् भवेत् विट् धनपशुयुतःस्यात् शूद्रः वृजिनतः विमुक्तः स्यात् कामरहितः हरिपदं इयात् ॥ ४०॥

anvaya viṣṇoḥ mahimnaḥ aśeṣāghaharaṇaṃ imaṃ stavaṃ yo vai vipraḥ paṭhetsa śrutiśikharaṃ abhyāt rājanyaḥ vijayabhuk bhavet viṭ dhanapaśuyutaḥsyāt śūdraḥ vṛjinataḥ vimuktaḥ syāt kāmarahitaḥ haripadaṃ iyāt || 40||

को प्राप्त हो ॥ ४०॥

ko prāpta ho || 40||

स्तोत्रं विष्णुमहिम्नोऽदो भाषितं शम्भुशर्मणा ।कृपया श्रीनिवासानां हरिभक्तिविनोदकृत् ॥ ४१॥

stotraṃ viṣṇumahimno'do bhāṣitaṃ śambhuśarmaṇā |kṛpayā śrīnivāsānāṃ haribhaktivinodakṛt || 41||

अन्वय श्रीनिवासानां हरिभक्तिविनोदकृत् अदः विष्णुमहिम्नः स्तोत्रंशम्भुशर्मणा कृपया भाषितम् ॥ ४१॥

anvaya śrīnivāsānāṃ haribhaktivinodakṛt adaḥ viṣṇumahimnaḥ stotraṃśambhuśarmaṇā kṛpayā bhāṣitam || 41||

ने बनाया है ॥ ४१॥

ne banāyā hai || 41||

इति श्रीमन्नारायणचरणारविन्दमधुपेन शिवशर्म्मरणाकृतः विष्णुमहिम्नः स्तवः सम्पूर्णः ।

iti śrīmannārāyaṇacaraṇāravindamadhupena śivaśarmmaraṇākṛtaḥ viṣṇumahimnaḥ stavaḥ sampūrṇaḥ |