स्वस्थानवर्णनम् Vamanabhagavatproktam Svasthanavarnanam

श्रीभगवानुवाच ।आद्यं मात्स्यं महद्रूपं संस्थितं मानसे ह्रदे ।सर्वपापक्षयकरं कीर्तनस्पर्शनादिभिः ॥ १॥

śrībhagavānuvāca |ādyaṃ mātsyaṃ mahadrūpaṃ saṃsthitaṃ mānase hrade |sarvapāpakṣayakaraṃ kīrtanasparśanādibhiḥ || 1||

कौर्ममन्यत्सन्निधानं कौशिक्यां पापनाशनम् ।हयशीर्षं च कृष्णांशे गोविन्दं हस्तिनापुरे ॥ २॥

kaurmamanyatsannidhānaṃ kauśikyāṃ pāpanāśanam |hayaśīrṣaṃ ca kṛṣṇāṃśe govindaṃ hastināpure || 2||

त्रिविक्रमं च कालिन्द्यां लिङ्गभेदे भवं विभुम् ।केदारे माधवं शौरिं कुब्जाम्रे हृष्टमूर्धजम् ॥ ३॥

trivikramaṃ ca kālindyāṃ liṅgabhede bhavaṃ vibhum |kedāre mādhavaṃ śauriṃ kubjāmre hṛṣṭamūrdhajam || 3||

नारायणं बदर्यां च वाराहे गरुडासनम् ।जयेशं भद्रकर्णे च विपाशायां द्विजप्रियम् ॥ ४॥

nārāyaṇaṃ badaryāṃ ca vārāhe garuḍāsanam |jayeśaṃ bhadrakarṇe ca vipāśāyāṃ dvijapriyam || 4||

रूपधारमिरावत्यां कुरुक्षेत्रे कुरुध्वजम् ।कृतशौचे नृसिंहं च गोकर्णे विश्वकर्मिणम् ॥ ५॥

rūpadhāramirāvatyāṃ kurukṣetre kurudhvajam |kṛtaśauce nṛsiṃhaṃ ca gokarṇe viśvakarmiṇam || 5||

प्राचीने कामपालं च पुण्डरीकं महाम्भसि ।विशाखयूपे ह्यजितं हंसं हंसपदे तथा ॥ ६॥

prācīne kāmapālaṃ ca puṇḍarīkaṃ mahāmbhasi |viśākhayūpe hyajitaṃ haṃsaṃ haṃsapade tathā || 6||

पयोष्णायामखण्डं च वितस्तायां कुमारिलम् ।मणिमत्पर्वते शम्भुं ब्रह्मण्ये च प्रजापतिम् ॥ ७॥

payoṣṇāyāmakhaṇḍaṃ ca vitastāyāṃ kumārilam |maṇimatparvate śambhuṃ brahmaṇye ca prajāpatim || 7||

मधुनद्यां चक्रधरं शूलबाहुं हिमालये ।विद्धि विष्णुं मुनिश्रेष्ट स्थितमोषधिसानुनि ॥ ८॥

madhunadyāṃ cakradharaṃ śūlabāhuṃ himālaye |viddhi viṣṇuṃ muniśreṣṭa sthitamoṣadhisānuni || 8||

भृगुतुङ्गे सुवर्णाक्षं नैमिषे पीतवाससम् ।गयायां गोपतिं देवं गदापाणिनमीश्वरम् ॥ ९॥

bhṛgutuṅge suvarṇākṣaṃ naimiṣe pītavāsasam |gayāyāṃ gopatiṃ devaṃ gadāpāṇinamīśvaram || 9||

त्रैलोक्यनाथं वरदं गोप्रतारे कुशेशयम् ।अर्द्धनारीश्वरं पुण्ये माहेन्द्रे दक्षिणे गिरौ ॥ १०॥

trailokyanāthaṃ varadaṃ gopratāre kuśeśayam |arddhanārīśvaraṃ puṇye māhendre dakṣiṇe girau || 10||

गोपालमुत्तरे नित्यं महेन्द्रे सोमपीथिनम् ।वैकुण्ठमपि सह्याद्रौ पारियात्रेऽपराजितम् ॥ ११॥

gopālamuttare nityaṃ mahendre somapīthinam |vaikuṇṭhamapi sahyādrau pāriyātre'parājitam || 11||

कशेरुदेशे देवेशं विश्वरूपं तपोधनम् ।मलयाद्रौ च सौगन्धिं विन्ध्यपादे सदाशिवम् ॥ १२॥

kaśerudeśe deveśaṃ viśvarūpaṃ tapodhanam |malayādrau ca saugandhiṃ vindhyapāde sadāśivam || 12||

अवन्तिविषये विष्णुं निषधेष्वमरेश्वरम् ।पाञ्चालिकं च ब्रह्मर्षे पाञ्चालेषु व्यवस्थितम् ॥ १३॥

avantiviṣaye viṣṇuṃ niṣadheṣvamareśvaram |pāñcālikaṃ ca brahmarṣe pāñcāleṣu vyavasthitam || 13||

महोदये हयग्रीवं प्रयागे योगशायिनम् ।स्वयम्भुवं मधुवते अयोगन्धिं च पुष्करे ॥ १४॥

mahodaye hayagrīvaṃ prayāge yogaśāyinam |svayambhuvaṃ madhuvate ayogandhiṃ ca puṣkare || 14||

तथैव विप्रप्रवर वाराणस्यां च केशवम् ।अविमुक्तकमत्रैव लोलश्चात्रैव गीयते ॥ १५॥

tathaiva viprapravara vārāṇasyāṃ ca keśavam |avimuktakamatraiva lolaścātraiva gīyate || 15||

पद्मायां पद्मकिरणं समुद्रे वडवासुखम् ।कुमारधारे बाह्लीशं कार्तिकेयं च बर्हिणम् ॥ १६॥

padmāyāṃ padmakiraṇaṃ samudre vaḍavāsukham |kumāradhāre bāhlīśaṃ kārtikeyaṃ ca barhiṇam || 16||

अजेशे शम्भुमनघं स्थाणुं च कुरुजाङ्गले ।वनमालिनमाहुर्मां किष्किन्धावासिनो जनाः ॥ १७॥

ajeśe śambhumanaghaṃ sthāṇuṃ ca kurujāṅgale |vanamālinamāhurmāṃ kiṣkindhāvāsino janāḥ || 17||

वीरं कुवलायारूढं शङ्खचक्रगदाधरम् ।श्रीवत्साङ्कमुदाराङ्गं नर्मदायां श्रियः पतिम् ॥ १८॥

vīraṃ kuvalāyārūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam |śrīvatsāṅkamudārāṅgaṃ narmadāyāṃ śriyaḥ patim || 18||

माहिष्मत्यां त्रिनयनं तत्रैव च हुताशनम् ।अर्बुदे च त्रिसौपर्णं क्ष्माधरं सूकराचले ॥ १९॥

māhiṣmatyāṃ trinayanaṃ tatraiva ca hutāśanam |arbude ca trisauparṇaṃ kṣmādharaṃ sūkarācale || 19||

त्रिणाचिकेतं ब्रह्मर्षे प्रभासे च कपर्दिनम् ।तथैवात्रापि विख्यातं तृतीयं शशिशेखरम् ॥ २०॥

triṇāciketaṃ brahmarṣe prabhāse ca kapardinam |tathaivātrāpi vikhyātaṃ tṛtīyaṃ śaśiśekharam || 20||

उदये शशिनं सूर्यं ध्रुवं च त्रितयं स्थितम् ।हेमकूटे हिरण्याक्षं स्कन्दं शरवणे मुने ॥ २१॥

udaye śaśinaṃ sūryaṃ dhruvaṃ ca tritayaṃ sthitam |hemakūṭe hiraṇyākṣaṃ skandaṃ śaravaṇe mune || 21||

महालये स्मृतं रुद्रमुत्तरेषु कुरुष्वथ ।पद्मनाभं मुनिश्रेष्ठ सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥ २२॥

mahālaye smṛtaṃ rudramuttareṣu kuruṣvatha |padmanābhaṃ muniśreṣṭha sarvasaukhyapradāyakam || 22||

सप्तगोदावरे ब्रह्मन् विख्यातं हाटकेश्वरम् ।तत्रैव च महाहंसं प्रयागेऽपि वटेश्वरम् ॥ २३॥

saptagodāvare brahman vikhyātaṃ hāṭakeśvaram |tatraiva ca mahāhaṃsaṃ prayāge'pi vaṭeśvaram || 23||

शोणे च रुक्मकवचं कुण्डिने घ्राणतर्पणम् ।भिल्लीवने महायोगं माद्रेषु पुरुषोत्तमम् ॥ २३॥

śoṇe ca rukmakavacaṃ kuṇḍine ghrāṇatarpaṇam |bhillīvane mahāyogaṃ mādreṣu puruṣottamam || 23||

प्लक्षावतरणे विश्वं श्रीनिवासं द्विजोत्तम ।शूर्पारके चतुर्बाहुं मगधायां सुधापतिम् ॥ २५॥

plakṣāvataraṇe viśvaṃ śrīnivāsaṃ dvijottama |śūrpārake caturbāhuṃ magadhāyāṃ sudhāpatim || 25||

गिरिव्रजे पशुपतिं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।वनस्पतिं समाख्यातं दण्डकारण्यवासिनम् ॥ २६॥

girivraje paśupatiṃ śrīkaṇṭhaṃ yamunātaṭe |vanaspatiṃ samākhyātaṃ daṇḍakāraṇyavāsinam || 26||

कालिञ्जरे नीलकण्ठं सरय्वां शम्भुमुत्तमम् ।हंसयुक्तं महाकोश्यां सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २७॥

kāliñjare nīlakaṇṭhaṃ sarayvāṃ śambhumuttamam |haṃsayuktaṃ mahākośyāṃ sarvapāpapraṇāśanam || 27||

गोकर्णे दक्षिणे शर्वं वासुदेवं प्रजामुखे ।विन्घ्यशृङ्गे महाशौरिं कन्थायां मधुसूदनम् ॥ २८॥

gokarṇe dakṣiṇe śarvaṃ vāsudevaṃ prajāmukhe |vinghyaśṛṅge mahāśauriṃ kanthāyāṃ madhusūdanam || 28||

त्रिकूटशिखरे ब्रह्मन् चक्रपाणिनमीश्वरम् ।लौहदण्डे हृषीकेशं कोसलायां मनोहरम् ॥ २९॥

trikūṭaśikhare brahman cakrapāṇinamīśvaram |lauhadaṇḍe hṛṣīkeśaṃ kosalāyāṃ manoharam || 29||

महाबाहुं सुराष्ट्रे च नवराष्ट्रे यशोधरम् ।भूधरं देवकानद्यां विदेहायां कुशप्रियम् ॥ ३०॥

mahābāhuṃ surāṣṭre ca navarāṣṭre yaśodharam |bhūdharaṃ devakānadyāṃ videhāyāṃ kuśapriyam || 30||

गोमत्यां छादितगदं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम् ।सुनेत्रं सैन्धवारण्ये शूरं शूरपुरे स्थितम् ॥ ३१॥

gomatyāṃ chāditagadaṃ śaṅkhoddhāre ca śaṅkhinam |sunetraṃ saindhavāraṇye śūraṃ śūrapure sthitam || 31||

रुद्राख्यं च हिरण्वत्यां वीरभद्रं त्रिविष्टपे ।शङ्कुकर्णं च भीमायां भीमं शालवने विदुः ॥ ३२॥

rudrākhyaṃ ca hiraṇvatyāṃ vīrabhadraṃ triviṣṭape |śaṅkukarṇaṃ ca bhīmāyāṃ bhīmaṃ śālavane viduḥ || 32||

विश्वामित्रं च गदितं कैलासे वृषभध्वजम् ।महेशं महिलाशैले कामरूपे शशिप्रभम् ॥ ३३॥

viśvāmitraṃ ca gaditaṃ kailāse vṛṣabhadhvajam |maheśaṃ mahilāśaile kāmarūpe śaśiprabham || 33||

बलभ्यामपि गोमित्रं कटाहे पङ्कजप्रियम् ।उपेन्द्रं सिंहलद्वीपे शक्राह्वे कुन्दमालिनम् ॥ ३३॥

balabhyāmapi gomitraṃ kaṭāhe paṅkajapriyam |upendraṃ siṃhaladvīpe śakrāhve kundamālinam || 33||

रसातले च विख्यातं सहस्रशिरसं मुने ।कालाग्निरुद्रं तत्रैव तथाऽन्यं कृत्तिवाससम् ॥ ३५॥

rasātale ca vikhyātaṃ sahasraśirasaṃ mune |kālāgnirudraṃ tatraiva tathā'nyaṃ kṛttivāsasam || 35||

सुतले कूर्ममचलं वितले पङ्कजासनम् ।महातले गुरो ख्यातं देवेशं छागलेश्वरम् ॥ ३६॥

sutale kūrmamacalaṃ vitale paṅkajāsanam |mahātale guro khyātaṃ deveśaṃ chāgaleśvaram || 36||

तले सहस्रचरणं सहस्रभुजमीश्वरम् ।सहस्राक्षं परिख्यातं मुसलाकृष्टदानवम् ॥ ३७॥

tale sahasracaraṇaṃ sahasrabhujamīśvaram |sahasrākṣaṃ parikhyātaṃ musalākṛṣṭadānavam || 37||

पाताले योगिनामीशं स्थितञ्च हरिशङ्करम् ।धरातले कोकनदं मेदिन्यां चक्रपाणिनम् ॥ ३८॥

pātāle yogināmīśaṃ sthitañca hariśaṅkaram |dharātale kokanadaṃ medinyāṃ cakrapāṇinam || 38||

भुवर्लोके च गरुडं स्वर्लोके विष्णुमव्ययम् ।महर्ल्लोके तथाऽगस्त्यं कपिलं च जने स्थितम् ॥ ३९॥

bhuvarloke ca garuḍaṃ svarloke viṣṇumavyayam |maharlloke tathā'gastyaṃ kapilaṃ ca jane sthitam || 39||

तपोलोकेऽखिलं ब्रह्मन् वाङ्मयं सत्यसंयुतम् ।ब्रह्माणं ब्रह्मलोके च सप्तमे वै प्रतिष्ठितम् ॥ ४०॥

tapoloke'khilaṃ brahman vāṅmayaṃ satyasaṃyutam |brahmāṇaṃ brahmaloke ca saptame vai pratiṣṭhitam || 40||

सनातनं तथा शैवे परं ब्रह्म च वैष्णवे ।अप्रतर्क्यं निरालम्बे निराकाशे तपोमयम् ॥ ४१॥

sanātanaṃ tathā śaive paraṃ brahma ca vaiṣṇave |apratarkyaṃ nirālambe nirākāśe tapomayam || 41||

जम्बूद्वीपे चतुर्बाहुं कुशद्वीपे कुशेशयम् ।प्लक्षद्विपे मुनिश्रेष्ठ ख्यातं गरुडवाहनम् ॥ ४२॥

jambūdvīpe caturbāhuṃ kuśadvīpe kuśeśayam |plakṣadvipe muniśreṣṭha khyātaṃ garuḍavāhanam || 42||

पद्मनाभं तथा क्रौञ्चे शाल्मले वृषभध्वजम् ।सहस्रांशुः स्थितः शाके धर्मराट् पुष्करे स्थितः ॥ ४३॥

padmanābhaṃ tathā krauñce śālmale vṛṣabhadhvajam |sahasrāṃśuḥ sthitaḥ śāke dharmarāṭ puṣkare sthitaḥ || 43||

तथा पृथिव्यां ब्रह्मर्षे शालग्रामे स्थितोऽस्मयहम् ।सजलस्थलपर्यन्तं चरेषु स्तावरेषु च ॥ ४४॥

tathā pṛthivyāṃ brahmarṣe śālagrāme sthito'smayaham |sajalasthalaparyantaṃ careṣu stāvareṣu ca || 44||

एतानि पुण्यानि ममालयानि ब्रह्मन् पुराणानि सनातनानि ।धर्मप्रदानीह महौजसानि सङ्कीर्तनीयान्यघनाशनानि ॥ ४५॥

etāni puṇyāni mamālayāni brahman purāṇāni sanātanāni |dharmapradānīha mahaujasāni saṅkīrtanīyānyaghanāśanāni || 45||

सङ्कीर्तनात् स्मरणाद्दर्शनाच्च संस्पर्शनादेव च देवतायाः ।धर्मार्थकामाद्यपवर्गमेव लभन्ति देवा मनुजाः ससाध्याः ॥ ४६॥

saṅkīrtanāt smaraṇāddarśanācca saṃsparśanādeva ca devatāyāḥ |dharmārthakāmādyapavargameva labhanti devā manujāḥ sasādhyāḥ || 46||

एतानि तुभ्यं विनिवेदितानि ममालयानीह तपोमयानि ।उत्तिष्ठ गच्छामि महासुरस्य यज्ञं सुराणां हि हिताय विप्र ॥ ४७॥

etāni tubhyaṃ viniveditāni mamālayānīha tapomayāni |uttiṣṭha gacchāmi mahāsurasya yajñaṃ surāṇāṃ hi hitāya vipra || 47||

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्त्वा वचनं महर्षे विष्णुर्भरद्वाजमृषिं महात्मा ।विलासलीलागमनो गिरीन्द्रात् स चाभ्यगच्छत् कुरुजाङ्गलं हि ॥ ४८॥

pulastya uvāca |ityevamuktvā vacanaṃ maharṣe viṣṇurbharadvājamṛṣiṃ mahātmā |vilāsalīlāgamano girīndrāt sa cābhyagacchat kurujāṅgalaṃ hi || 48||

इति श्रीवामनपुराणे नवतितमाऽध्यायान्तर्गतं भरद्वाजऋषयेवामनभगवत्प्रोक्तं स्वस्थानवर्णनं समाप्तम् ।वामनपुराण । अध्याय ९०/१४६॥वामनपुराण । अध्याय ९०/१-४६॥

iti śrīvāmanapurāṇe navatitamā'dhyāyāntargataṃ bharadvājaṛṣayevāmanabhagavatproktaṃ svasthānavarṇanaṃ samāptam |vāmanapurāṇa | adhyāya 90/146||vāmanapurāṇa | adhyāya 90/1-46||