वैष्णवधर्मोपदेशः Vaishnavadharmopadeshah

शृणु रूप! प्रवक्ष्यामि वैष्णवधर्मलक्षणम् ।यज्ज्ञात्वा वैष्णवाः सर्वे मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः ॥ १॥

śṛṇu rūpa! pravakṣyāmi vaiṣṇavadharmalakṣaṇam |yajjñātvā vaiṣṇavāḥ sarve mucyante karmabandhanaiḥ || 1||

संस्कृताः पञ्चसंस्कारात्प्रभवन्ति च वैष्णवाः ।न कुर्वन्ति परद्रोहं कुर्वन्ति चात्मचिन्तनम् ॥ २॥

saṃskṛtāḥ pañcasaṃskārātprabhavanti ca vaiṣṇavāḥ |na kurvanti paradrohaṃ kurvanti cātmacintanam || 2||

यथा यज्ञोपवीतं च न त्याज्यं ब्राह्मणैः क्षणम् ।वैष्णवैर्न तथा माला न त्याज्या क्षणमेव च ॥ ३॥

yathā yajñopavītaṃ ca na tyājyaṃ brāhmaṇaiḥ kṣaṇam |vaiṣṇavairna tathā mālā na tyājyā kṣaṇameva ca || 3||

मूलाच्छतगुणं पुण्यं जीर्णोद्धारे कृते भवेत् ।तस्मात्सर्वं प्रयत्नेन जीर्णस्योद्धारमाचरेत् ॥ ४॥

mūlācchataguṇaṃ puṇyaṃ jīrṇoddhāre kṛte bhavet |tasmātsarvaṃ prayatnena jīrṇasyoddhāramācaret || 4||

गीतं नृत्यं च वाद्यं च सामवेदस्य गायनम् ।पूजाकाले भवेन्नित्यं शङ्खध्वनिश्च सुस्वरः ॥ ५॥

gītaṃ nṛtyaṃ ca vādyaṃ ca sāmavedasya gāyanam |pūjākāle bhavennityaṃ śaṅkhadhvaniśca susvaraḥ || 5||

आद्यस्तु वैष्णवः प्रोक्तो धनुर्बाणाङ्कितो हरेः ।तुलसी चोर्ध्वपुण्ड्राणां तन्मन्त्राणां परिग्रहः ॥ ६॥

ādyastu vaiṣṇavaḥ prokto dhanurbāṇāṅkito hareḥ |tulasī cordhvapuṇḍrāṇāṃ tanmantrāṇāṃ parigrahaḥ || 6||

अदीक्षिता ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः ।न फलन्ति वटो! तेषां शिलायामुप्तबीजवत् ॥ ७॥

adīkṣitā ye kurvanti japapūjādikāḥ kriyāḥ |na phalanti vaṭo! teṣāṃ śilāyāmuptabījavat || 7||

यज्ञो दानं जपो होमः स्वाध्यायः धर्मकर्म च ।वृथा भवन्ति हे शिष्य! ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम् ॥ ८॥

yajño dānaṃ japo homaḥ svādhyāyaḥ dharmakarma ca |vṛthā bhavanti he śiṣya! ūrdhvapuṇḍraṃ vinā kṛtam || 8||

ध्येयो ज्ञेयश्च रामो हि गेयो वाल्मीकिवाङ्गमयः ।जप्यः श्रीराममन्त्रश्चेत्याहुर्वैष्णवदेशिकाः ॥ ९॥

dhyeyo jñeyaśca rāmo hi geyo vālmīkivāṅgamayaḥ |japyaḥ śrīrāmamantraścetyāhurvaiṣṇavadeśikāḥ || 9||

अस्माकं परिवारे तु सम्भविष्यन्ति वैष्णवाः ।इतिहासस्य कर्त्तारः सम्प्रदायस्य रक्षकाः ॥ १०॥

asmākaṃ parivāre tu sambhaviṣyanti vaiṣṇavāḥ |itihāsasya karttāraḥ sampradāyasya rakṣakāḥ || 10||

अस्माकं सम्प्रदायस्य भविष्यन्ति प्रचारकाः ।वृत्तस्य गुरुवर्याणां पूर्वेषां चानुयायिनः ॥ ११॥

asmākaṃ sampradāyasya bhaviṣyanti pracārakāḥ |vṛttasya guruvaryāṇāṃ pūrveṣāṃ cānuyāyinaḥ || 11||

एतत्स्थानस्य सूरीणां सानिध्याच्चानुयायिनाम् ।भवेयुर्वैष्णवाः सर्वे वैष्णवधर्मशिक्षिताः ॥ १२॥

etatsthānasya sūrīṇāṃ sānidhyāccānuyāyinām |bhaveyurvaiṣṇavāḥ sarve vaiṣṇavadharmaśikṣitāḥ || 12||

सर्वशास्त्रेषु निष्णाताः सर्वेषां हितकारकाः ।विरक्ता वैष्णवा ये च शिखासूत्रसमन्विताः ॥ १३॥

sarvaśāstreṣu niṣṇātāḥ sarveṣāṃ hitakārakāḥ |viraktā vaiṣṇavā ye ca śikhāsūtrasamanvitāḥ || 13||

संन्यासिनस्तु विज्ञेया सन्ति ते साधुसत्तमाः ।टीलाचार्येण संन्यासिपरिभाषा विनिश्चिता ॥ १४॥

saṃnyāsinastu vijñeyā santi te sādhusattamāḥ |ṭīlācāryeṇa saṃnyāsiparibhāṣā viniścitā || 14||

चतुर्थ आश्रमो ज्ञेयो टीलाचार्येण भाषितः ।विरक्तानां च साधूनां वैष्णवानां विशेषतः ॥ १५॥

caturtha āśramo jñeyo ṭīlācāryeṇa bhāṣitaḥ |viraktānāṃ ca sādhūnāṃ vaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ || 15||

नीतिशास्त्रोपदेशःऽआत्मबुद्धिः सुखायैव गुरुबुद्धिर्विशेषतः ।भृत्यबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धिः प्रलयावहा ॥ १६॥

nītiśāstropadeśaḥ'ātmabuddhiḥ sukhāyaiva gurubuddhirviśeṣataḥ |bhṛtyabuddhirvināśāya strībuddhiḥ pralayāvahā || 16||

द्वाविमौ पुरुषौ लोके न भूतौ न भविष्यतः ।प्रार्थितं यश्च दीयते यश्च नार्थयते परम् ॥ १७॥

dvāvimau puruṣau loke na bhūtau na bhaviṣyataḥ |prārthitaṃ yaśca dīyate yaśca nārthayate param || 17||

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत्पुरा ।तदिदं देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥ १८॥

akṣaradvayamabhyastaṃ nāsti nāstīti yatpurā |tadidaṃ dehi dehīti viparītamupasthitam || 18||

सम्पत्सरस्वती सत्यं सन्तानं सदनुग्रहः ।सत्ता सुकृतसम्भारः सकाराः सप्त दुर्लभाः ॥ १९॥

sampatsarasvatī satyaṃ santānaṃ sadanugrahaḥ |sattā sukṛtasambhāraḥ sakārāḥ sapta durlabhāḥ || 19||

उपभोक्तुं न जानाति श्रियः प्राप्यापि मानवः ।आकण्ठजलमग्नोऽपि श्वा लेढि जिह्वया जलम् ॥ २०॥

upabhoktuṃ na jānāti śriyaḥ prāpyāpi mānavaḥ |ākaṇṭhajalamagno'pi śvā leḍhi jihvayā jalam || 20||

श्रुत्वा धर्म विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम् ।श्रुत्वा ज्ञानमवाप्नोति श्रुत्वा मोक्षं च विदन्ति ॥ २१॥

śrutvā dharma vijānāti śrutvā tyajati durmatim |śrutvā jñānamavāpnoti śrutvā mokṣaṃ ca vidanti || 21||

पण्डितैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह सत्कथाः ।पण्डितैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति ॥ २२॥

paṇḍitaiḥ saha sāṅgatyaṃ paṇḍitaiḥ saha satkathāḥ |paṇḍitaiḥ saha mitratvaṃ kurvāṇo nāvasīdati || 22||

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति ।गुणधर्मविहीनो यो निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ २३॥

sa jīvati guṇā yasya dharmo yasya sa jīvati |guṇadharmavihīno yo niṣphalaṃ tasya jīvitam || 23||

शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरोरपि ।सर्वदा सर्वप्रयत्नेन पुत्रे शिष्यवदाचरेत् ॥ २४॥

śatrorapi guṇā vācyā doṣā vācyā gurorapi |sarvadā sarvaprayatnena putre śiṣyavadācaret || 24||

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः ।तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ २५॥

lālane bahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ |tasmātputraṃ ca śiṣyaṃ ca tāḍayenna tu lālayet || 25||

अविद्यं जीवनं शून्यं दिक्शून्या चेदबान्धवाः ।शिष्यहीनो मठः शून्यः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ २६॥

avidyaṃ jīvanaṃ śūnyaṃ dikśūnyā cedabāndhavāḥ |śiṣyahīno maṭhaḥ śūnyaḥ sarvaśūnyā daridratā || 26||

घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् ।तस्माद् घृतं च वह्निं च नैकत्र स्थापयेद् बुधः ॥ २७॥

ghṛtakumbhasamā nārī taptāṅgārasamaḥ pumān |tasmād ghṛtaṃ ca vahniṃ ca naikatra sthāpayed budhaḥ || 27||

प्रथमे नर्जिता विद्या द्वितीये नार्जितं धनम् ।तृतीये नार्जितं पुण्यं चतुर्थे किं करिष्यति ॥ २८॥

prathame narjitā vidyā dvitīye nārjitaṃ dhanam |tṛtīye nārjitaṃ puṇyaṃ caturthe kiṃ kariṣyati || 28||

प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा ।आत्मौपम्येन भूतेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ॥ २९॥

prāṇā yathātmano'bhīṣṭā bhūtānāmapi te tathā |ātmaupamyena bhūteṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ || 29||

धर्मार्थे यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता ।प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ ३०॥

dharmārthe yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā |prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam || 30||

सन्देहो वैष्णवे मार्गे न कार्योऽन्यैः कुदर्शनैः ।रामप्रभावमद्यापि पयोब्धौ पश्य सेतुना ॥ ३१॥

sandeho vaiṣṇave mārge na kāryo'nyaiḥ kudarśanaiḥ |rāmaprabhāvamadyāpi payobdhau paśya setunā || 31||

तत्र शिष्य! न वस्तव्यंयत्र नास्ति चतुष्टयम् ।ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ ३२॥

tatra śiṣya! na vastavyaṃyatra nāsti catuṣṭayam |ṛṇadātā ca vaidyaśca śrotriyaḥ sajalā nadī || 32||

नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र सुदुर्लभा ।कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र सुदुर्लभा ॥ ३३॥

naratvaṃ durlabhaṃ loke vidyā tatra sudurlabhā |kavitvaṃ durlabhaṃ tatra śaktistatra sudurlabhā || 33||

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः ।परोपकरणं कुर्यादसारात्सारमाहरेत् ॥ ३४॥

dānaṃ vittādṛtaṃ vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ |paropakaraṇaṃ kuryādasārātsāramāharet || 34||

आसुरं कुलमनादरणीयं चित्तमेतदमलीकरणीयम् ।रामधामशरणीकरणीयं लीलया भवजलं तरणीयम् ॥ ३५॥

āsuraṃ kulamanādaraṇīyaṃ cittametadamalīkaraṇīyam |rāmadhāmaśaraṇīkaraṇīyaṃ līlayā bhavajalaṃ taraṇīyam || 35||

अर्थातुराणां न गुरुर्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जाः ।विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न रुचिर्न बेला ॥ ३६॥

arthāturāṇāṃ na gururna bandhuḥ kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajjāḥ |vidyāturāṇāṃ na sukhaṃ na nidrā kṣudhāturāṇāṃ na rucirna belā || 36||

गलारत्नं गीतं गगनतलरत्नं दिनमणिः ।सभारत्नं विद्वाञ्श्रवणपुटरलं हरिकथा ॥ ३७॥

galāratnaṃ gītaṃ gaganatalaratnaṃ dinamaṇiḥ |sabhāratnaṃ vidvāñśravaṇapuṭaralaṃ harikathā || 37||

निशारलं चन्द्रः शयनतलरत्नं च सुन्दरी ।महीरत्नं श्रीमाञ्जयति रघुनाथो नृपवरः ॥ ३८॥

niśāralaṃ candraḥ śayanatalaratnaṃ ca sundarī |mahīratnaṃ śrīmāñjayati raghunātho nṛpavaraḥ || 38||

उपकारः परो धर्मः परार्थ कर्म नैपुणम् ।पात्रे दानं परः कामः परो मोक्षो वितृष्णता ॥ ३९॥

upakāraḥ paro dharmaḥ parārtha karma naipuṇam |pātre dānaṃ paraḥ kāmaḥ paro mokṣo vitṛṣṇatā || 39||

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् ।न हीदृशमनायुष्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ४०॥

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicit |na hīdṛśamanāyuṣyaṃ triṣu lokeṣu vidyate || 40||

मात्रा स्वस्रा दुहित्रावा नैकशय्यासनो भवेत् ।बलवानिन्द्रियग्रामो विद्रांसमपि कर्षति ॥ ४१॥

mātrā svasrā duhitrāvā naikaśayyāsano bhavet |balavānindriyagrāmo vidrāṃsamapi karṣati || 41||

उत्तमा आत्मना ख्याताः पितुः ख्याताश्च मध्यमाः ।अधमा मातुलात् ख्याताः श्वशुराच्चाधमाधमाः ॥ ४२॥

uttamā ātmanā khyātāḥ pituḥ khyātāśca madhyamāḥ |adhamā mātulāt khyātāḥ śvaśurāccādhamādhamāḥ || 42||

कुभोज्येन दिनं नष्टं कुमार्गेण च जीवनम् ।कुशिष्येण मठो नष्टस्तन्नष्टं यन्न दीयते ॥ ४३॥

kubhojyena dinaṃ naṣṭaṃ kumārgeṇa ca jīvanam |kuśiṣyeṇa maṭho naṣṭastannaṣṭaṃ yanna dīyate || 43||

अप्युन्नतपदारूढः पूज्यान्नैवापमानयेत् ।नहुषः शक्रतां प्राप्य च्युतोऽगस्त्यावमाननात् ॥ ४४॥

apyunnatapadārūḍhaḥ pūjyānnaivāpamānayet |nahuṣaḥ śakratāṃ prāpya cyuto'gastyāvamānanāt || 44||

हितोपदेशं शृणुयात्कुर्वीत च यथोदितम् ।विदुरोक्तमकृत्वाभूत्कौरवः शोकशल्यभाक् ॥ ४५॥

hitopadeśaṃ śṛṇuyātkurvīta ca yathoditam |viduroktamakṛtvābhūtkauravaḥ śokaśalyabhāk || 45||

व्याकुलोऽपि विपत्पातैः स्मरेद्रामं सदा हृदि ।शरतल्पगतो भीष्मः सस्मार गरुडध्वजम् ॥ ४६॥

vyākulo'pi vipatpātaiḥ smaredrāmaṃ sadā hṛdi |śaratalpagato bhīṣmaḥ sasmāra garuḍadhvajam || 46||

मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च ।द्विषतां सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ ४७॥

mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |dviṣatāṃ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 47||

गुरूणां स गुरुः श्रेष्ठो यस्य शिष्यस्तु पण्डितः ।शिष्याणां स वरः शिष्यो येन विश्रूयते गुरुः ॥ ४८॥

gurūṇāṃ sa guruḥ śreṣṭho yasya śiṣyastu paṇḍitaḥ |śiṣyāṇāṃ sa varaḥ śiṣyo yena viśrūyate guruḥ || 48||

अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्यानान्तु विडम्बना ।त्रीणि तत्र प्रवर्तन्ते दुर्भिक्षं मरणं भयम् ॥ ४९॥

apūjyā yatra pūjyante pūjyānāntu viḍambanā |trīṇi tatra pravartante durbhikṣaṃ maraṇaṃ bhayam || 49||

धनानि जीवितश्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् ।सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ ५०॥

dhanāni jīvitaścaiva parārthe prājña utsṛjet |sannimitte varaṃ tyāgo vināśe niyate sati || 50||

अनुकूले हरौ देयं यतः पूरयिता हरिः ।प्रतिकूले हरौ देयं यतः सर्वं हरिष्यति ॥ ५१॥

anukūle harau deyaṃ yataḥ pūrayitā hariḥ |pratikūle harau deyaṃ yataḥ sarvaṃ hariṣyati || 51||

स्वाचार्यजन्मतिथ्यां च यः करोति न पूजनम् ।प्राचार्यस्य मनुष्येषु स चाधमाधमःश्रुतः ॥ ५२॥

svācāryajanmatithyāṃ ca yaḥ karoti na pūjanam |prācāryasya manuṣyeṣu sa cādhamādhamaḥśrutaḥ || 52||

प्राचार्यपूजनं नित्यं कुर्वन्ति वैष्णवा बुधाः ।न हि कुर्वन्ति पूजां च धूर्ताः पाखण्डिनस्तथा ॥ ५३॥

prācāryapūjanaṃ nityaṃ kurvanti vaiṣṇavā budhāḥ |na hi kurvanti pūjāṃ ca dhūrtāḥ pākhaṇḍinastathā || 53||

पूर्वोक्तेन प्रकारेण भविष्यति परम्परा ।रूपदास! वचः सत्यं ममानुयायिनामिदम् ॥ ५४॥

pūrvoktena prakāreṇa bhaviṣyati paramparā |rūpadāsa! vacaḥ satyaṃ mamānuyāyināmidam || 54||

इति श्रीमङ्गलाचार्यमहामुनीन्द्रप्रणीतः वैष्णवधर्मोपदेशः सम्पूर्णः ।

iti śrīmaṅgalācāryamahāmunīndrapraṇītaḥ vaiṣṇavadharmopadeśaḥ sampūrṇaḥ |