भगवद्विचारललितार्याः Bhagavadvicharalalitaryah

निगमागमप्रबोधं विबुधनुतं वासुदेवपदवाच्यम् ।देवं गुरुं च वन्दे श्रीहरिसर्वोत्तमत्वचिदवाप्त्यै ॥ १॥

nigamāgamaprabodhaṃ vibudhanutaṃ vāsudevapadavācyam |devaṃ guruṃ ca vande śrīharisarvottamatvacidavāptyai || 1||

ब्रह्माद्यमरसमूहान् नारदमुख्यान् समस्तदेवर्षीन् ।ब्रह्मर्षीनपि वन्दे वर्णोचितकर्मरतिकृते मनसः ॥ २॥

brahmādyamarasamūhān nāradamukhyān samastadevarṣīn |brahmarṣīnapi vande varṇocitakarmaratikṛte manasaḥ || 2||

पितरं रङ्गाचार्यं वेदपुराणेतिहासतत्त्वज्ञम् ।वन्दे भवापनुत्त्यै साध्वीविनुतां सरस्वतीं जननीम् ॥ ३॥

pitaraṃ raṅgācāryaṃ vedapurāṇetihāsatattvajñam |vande bhavāpanuttyai sādhvīvinutāṃ sarasvatīṃ jananīm || 3||

निर्दोषः परमात्मा विभुः स्वतन्त्रः स सच्चिदानन्दः ।श्रुतमिति सक्लृद्गुरुमुखादथ कर्तव्यं यतोऽस्य किल मननम् ॥ ४॥

nirdoṣaḥ paramātmā vibhuḥ svatantraḥ sa saccidānandaḥ |śrutamiti saklṛdgurumukhādatha kartavyaṃ yato'sya kila mananam || 4||

परवासुदेवमूर्ते मद्गतमध्वार्यहृत्सरोजस्थ ।पृच्छामि संशये त्वां सामीप्याच्छिन्धि तं मननसमये ॥ ५॥

paravāsudevamūrte madgatamadhvāryahṛtsarojastha |pṛcchāmi saṃśaye tvāṃ sāmīpyācchindhi taṃ mananasamaye || 5||

चेतश्चाञ्चल्यान्न स्थिरभक्तिर्नामकीर्तनं न ततः ।कर्तुं कर्म न शक्तस्त्वदनुग्रहमन्तरेण शर्म कुतः ॥ ६॥

cetaścāñcalyānna sthirabhaktirnāmakīrtanaṃ na tataḥ |kartuṃ karma na śaktastvadanugrahamantareṇa śarma kutaḥ || 6||

मुक्त्वामृतफलभोक्तॄन् मुक्तिवने त्वं नरर्षभान् वत्सम् ।बध्नासि मोहरज्ज्वाफलभवविपिने कुतोऽज मामीश ॥ ७॥

muktvāmṛtaphalabhoktṝn muktivane tvaṃ nararṣabhān vatsam |badhnāsi moharajjvāphalabhavavipine kuto'ja māmīśa || 7||

परपुरुष इति भवन्तं भजति नियुक्तापि न स्मृतिचलाक्षी ।क्लेशयसि संसृतौ मामिदमनुचितमिति तवेश को ब्रूयात् ॥ ८॥

parapuruṣa iti bhavantaṃ bhajati niyuktāpi na smṛticalākṣī |kleśayasi saṃsṛtau māmidamanucitamiti taveśa ko brūyāt || 8||

न धृता त्वद्भक्तिसती विवृतं न त्वद्रहस्यमपि तत् किम् ।संयम्य प्रकृतिगुणैः संसृतिजलधौ क्षिपस्युचितमीश ॥ ९॥

na dhṛtā tvadbhaktisatī vivṛtaṃ na tvadrahasyamapi tat kim |saṃyamya prakṛtiguṇaiḥ saṃsṛtijaladhau kṣipasyucitamīśa || 9||

त्वां परिचरितुमचिन्त्याद्भुतशक्तिं मम न कौशलं मां त्वम् ।अपिधाय ज्ञानदृशं विसृजसि भवकानने किमिदमुचितम् ॥ १०॥

tvāṃ paricaritumacintyādbhutaśaktiṃ mama na kauśalaṃ māṃ tvam |apidhāya jñānadṛśaṃ visṛjasi bhavakānane kimidamucitam || 10||

यन्तृकरस्थितरश्मिप्रचोदिताश्वानुयायिरथिक इव ।मत्सङ्कल्पविधिज्ञ प्रकृतिवशोऽहं त्वयैव किमु दण्ड्यः ॥ ११॥

yantṛkarasthitaraśmipracoditāśvānuyāyirathika iva |matsaṅkalpavidhijña prakṛtivaśo'haṃ tvayaiva kimu daṇḍyaḥ || 11||

प्रकृतिवशतास्तु वा मम सा त्वदधीना किलात्र न वितर्कः ।आद्यप्रकृतिवशं मां कुर्वन्नुचितकृत् ततोऽपि यदि दण्ड्यः ॥ १२॥

prakṛtivaśatāstu vā mama sā tvadadhīnā kilātra na vitarkaḥ |ādyaprakṛtivaśaṃ māṃ kurvannucitakṛt tato'pi yadi daṇḍyaḥ || 12||

प्राक्कृतकर्मानुगुणां भजति प्रकृतिं किलात्र देहीति ।चेत् तत् कारयिता कः सर्वव्यापिन् परेश भवदन्यः ॥ १३॥

prākkṛtakarmānuguṇāṃ bhajati prakṛtiṃ kilātra dehīti |cet tat kārayitā kaḥ sarvavyāpin pareśa bhavadanyaḥ || 13||

देही स्वभावसिद्धं कर्म हि कुरुते न कारयति कश्चित् ।इति चेत् स्वतन्त्रतास्य स्यात् तद्युक्तं न चोभयोः साम्यम् ॥ १४॥

dehī svabhāvasiddhaṃ karma hi kurute na kārayati kaścit |iti cet svatantratāsya syāt tadyuktaṃ na cobhayoḥ sāmyam || 14||

आस्तामिति चेत् स्वाम्यं तुल्यं जगदीश देहिनो भवता ।दण्डोऽस्य शास्त्रसिद्धः स च न घटेतास्य धारयितुरभावात् ॥ १५॥

āstāmiti cet svāmyaṃ tulyaṃ jagadīśa dehino bhavatā |daṇḍo'sya śāstrasiddhaḥ sa ca na ghaṭetāsya dhārayiturabhāvāt || 15||

कर्मानुगुणो दण्डः क्लृप्तो देहिनि पतत्यसाविति चेत् ।तत्कल्पकेन भाव्यं दण्ड्यः परतन्त्र इति तु जनसिद्धम् ॥ १६॥

karmānuguṇo daṇḍaḥ klṛpto dehini patatyasāviti cet |tatkalpakena bhāvyaṃ daṇḍyaḥ paratantra iti tu janasiddham || 16||

राज्ञः पुरुष इवास्ति स्वातन्त्र्यं तदुदितान्यथाकरणे ।उक्तकरणे दण्डो देहिन इति किं जगत्पते न्याय्यम् ॥ १७॥

rājñaḥ puruṣa ivāsti svātantryaṃ taduditānyathākaraṇe |uktakaraṇe daṇḍo dehina iti kiṃ jagatpate nyāyyam || 17||

न्यायः किल सर्वसमः शूद्रासङ्गिन्यजामिले दण्डम् ।अनिपात्य चोद्धृतः कथमीश तवेच्छात्र कारणं नूनम् ॥ १८॥

nyāyaḥ kila sarvasamaḥ śūdrāsaṅginyajāmile daṇḍam |anipātya coddhṛtaḥ kathamīśa tavecchātra kāraṇaṃ nūnam || 18||

नारायणेति तेनोद्गीतं तन्नाम मरणसमय इति ।चेत् स्वामिंस्तत् प्रथितं तेनाहूतः सुतोऽतिवात्सल्यात् ॥ १९॥

nārāyaṇeti tenodgītaṃ tannāma maraṇasamaya iti |cet svāmiṃstat prathitaṃ tenāhūtaḥ suto'tivātsalyāt || 19||

अथ चेद् यथाकथञ्चित् तव शुभनामाक्षरक्रमोच्चारः ।आमरणरचितदुरितध्वंसाय नृणामलं च मोक्षाय ॥ २०॥

atha ced yathākathañcit tava śubhanāmākṣarakramoccāraḥ |āmaraṇaracitaduritadhvaṃsāya nṛṇāmalaṃ ca mokṣāya || 20||

गजरक्षक नरकान्तक सुरवर नारायणेति कीर्तनतः ।मुक्तिश्चेदीश कुतो ब्रह्मविचारः कुतस्तपःकर्म ॥ २१॥

gajarakṣaka narakāntaka suravara nārāyaṇeti kīrtanataḥ |muktiścedīśa kuto brahmavicāraḥ kutastapaḥkarma || 21||

प्राग्जन्मनि सज्ज्ञानी लवदुरितवशाद् द्विजस्तथावृत्तः ।भोगाद् दुरितविपाके नामोच्चारात् स तारितः सहसा ॥ २२॥

prāgjanmani sajjñānī lavaduritavaśād dvijastathāvṛttaḥ |bhogād duritavipāke nāmoccārāt sa tāritaḥ sahasā || 22||

जीर्णोऽनुभवाद् रोगो नश्यति सकृदपि यथौषधग्रहणात् ।आयुष्मान् भवति सुखी नाम्ना दुरितक्षये तथा ज्ञानी ॥ २३॥

jīrṇo'nubhavād rogo naśyati sakṛdapi yathauṣadhagrahaṇāt |āyuṣmān bhavati sukhī nāmnā duritakṣaye tathā jñānī || 23||

यदजामिलेन नारायणेति चान्त्ये कथञ्चिदाकलितम् ।तेन स दुर्वृत्तोऽपि ज्ञानी विप्रः पुरेति वा ज्ञेयम् ॥ २४॥

yadajāmilena nārāyaṇeti cāntye kathañcidākalitam |tena sa durvṛtto'pi jñānī vipraḥ pureti vā jñeyam || 24||

आस्तां स प्राग् ज्ञानी नामोच्चारात् कथं च समयेऽन्त्ये ।मुक्तो नामग्रहणादेवेत्यत्रास्ति संशयो बलवान् ॥ २५॥

āstāṃ sa prāg jñānī nāmoccārāt kathaṃ ca samaye'ntye |mukto nāmagrahaṇādevetyatrāsti saṃśayo balavān || 25||

काश्यां सुतनिकटे वा मुक्तिर्मरणादिति स्मृतिः प्रथिता ।सुतसामीप्ये सिद्धेऽप्यजामिले त्वत्स्मृतिः कुतः साध्या ॥ २६॥

kāśyāṃ sutanikaṭe vā muktirmaraṇāditi smṛtiḥ prathitā |sutasāmīpye siddhe'pyajāmile tvatsmṛtiḥ kutaḥ sādhyā || 26||

असदृशमार्योत्पन्नः पुत्रो न मृतिर्न केवलं मुक्तिः ।किन्त्विह नष्टे दुरिते ज्ञानान्मोक्ष इति किमसि निर्दोषः ॥ २७॥

asadṛśamāryotpannaḥ putro na mṛtirna kevalaṃ muktiḥ |kintviha naṣṭe durite jñānānmokṣa iti kimasi nirdoṣaḥ || 27||

भक्त्या त्वज्ज्ञानाप्तिः सा किल दास्यार्चनादिरूपा हि ।त्वमगोचरश्च मनसः संशयमेतं निवार्य मां पाहि ॥ २८॥

bhaktyā tvajjñānāptiḥ sā kila dāsyārcanādirūpā hi |tvamagocaraśca manasaḥ saṃśayametaṃ nivārya māṃ pāhi || 28||

ब्रह्माण्डाद् बहिरस्यण्वन्तस्त्वमिति श्रुतिस्तदनुमेयम् ।उपगन्तुं वा द्रष्टुं ज्ञातुं शक्यं कथं न्वपरिमेयम् ॥ २९॥

brahmāṇḍād bahirasyaṇvantastvamiti śrutistadanumeyam |upagantuṃ vā draṣṭuṃ jñātuṃ śakyaṃ kathaṃ nvaparimeyam || 29||

लोका विशन्ति भवति प्रलये श्रुतिराह चेत्थमविकलये ।तत् कथमपि नित्यं त्वामपरिच्छिन्नं दिवि च भुवि कलये ॥ ३०॥

lokā viśanti bhavati pralaye śrutirāha cetthamavikalaye |tat kathamapi nityaṃ tvāmaparicchinnaṃ divi ca bhuvi kalaye || 30||

नाण्वन्तर्व्रजति महद् दृष्टं न च न श्रुतं श्रुतिर्वदति ।तं खलु गुरूपदेशं लघु चेतो न सहते हिं धूर्वदति ॥ ३१॥

nāṇvantarvrajati mahad dṛṣṭaṃ na ca na śrutaṃ śrutirvadati |taṃ khalu gurūpadeśaṃ laghu ceto na sahate hiṃ dhūrvadati || 31||

द्युतिरस्त्यन्तर्बहिरपि पृथौ पृथुतरे लघौ च हीरमणौ ।महति च महत्तरे त्वं तद्वच्छ्रुतिवेद्य ननु किमणौ ॥ ३२॥

dyutirastyantarbahirapi pṛthau pṛthutare laghau ca hīramaṇau |mahati ca mahattare tvaṃ tadvacchrutivedya nanu kimaṇau || 32||

नह्यविकाराभासं योगाद्वा जगति तनु महद् भवति ।घटते चैकत्वं कथमविकारे सङ्गवर्जिते भवति ॥ ३३॥

nahyavikārābhāsaṃ yogādvā jagati tanu mahad bhavati |ghaṭate caikatvaṃ kathamavikāre saṅgavarjite bhavati || 33||

प्राग् यो हि घटाकाशः स महाकाशस्तु भवति घटविलये ।महदाकाशः स गते सङ्गविकारौ न खस्य खलु निलये ॥ ३४॥

prāg yo hi ghaṭākāśaḥ sa mahākāśastu bhavati ghaṭavilaye |mahadākāśaḥ sa gate saṅgavikārau na khasya khalu nilaye || 34||

संज्ञा तथान्तरात्मा परमात्मेति त्वयीश सामनुते ।इति किं त्वदचिन्त्याद्भुतशक्तिं ज्ञातुं श्रुतिर्हि सा मनुते ॥ ३५॥

saṃjñā tathāntarātmā paramātmeti tvayīśa sāmanute |iti kiṃ tvadacintyādbhutaśaktiṃ jñātuṃ śrutirhi sā manute || 35||

स्वच्छन्दचारिंणी वाग् योषेव ह्यविनयेन सामान्या ।योज्या कथं तत्र नुतौ चिद्धनयुक्ता तथैनस मान्या ॥ ३६॥

svacchandacāriṃṇī vāg yoṣeva hyavinayena sāmānyā |yojyā kathaṃ tatra nutau ciddhanayuktā tathainasa mānyā || 36||

कामाद्यरिगणवञ्चितहृद्वशगं विषयलोलमनवरतम् ।विनिवेशयामि कथमहमक्षगणं त्वयि च विबुधजनवर तम् ॥ ३७॥

kāmādyarigaṇavañcitahṛdvaśagaṃ viṣayalolamanavaratam |viniveśayāmi kathamahamakṣagaṇaṃ tvayi ca vibudhajanavara tam || 37||

श्रीब्रह्मामरपरिवृढमुखसुरमुक्त्येकहेतुपदकमलम् ।कृपया न दर्शयसि यदि शरणं यामि त्रयीड्य वद कमलम् ॥ ३८॥

śrībrahmāmaraparivṛḍhamukhasuramuktyekahetupadakamalam |kṛpayā na darśayasi yadi śaraṇaṃ yāmi trayīḍya vada kamalam || 38||

तृषितं मरीचिकायां मृगयूथ सलिलशङ्कि मरुगमितम् ।तद्वद्विषयेऽत्रान्तः प्राप्यस्यां विमलशङ्किमरुगमितम् ॥ ३९॥

tṛṣitaṃ marīcikāyāṃ mṛgayūtha salilaśaṅki marugamitam |tadvadviṣaye'trāntaḥ prāpyasyāṃ vimalaśaṅkimarugamitam || 39||

नश्वरविषयापणिकश्चिद्धनहृद्यस्य बत सखानु भवः ।भवशमन त्वदवाप्तिं विनेश तस्य तु कथं सुखानुभवः ॥ ४०॥

naśvaraviṣayāpaṇikaściddhanahṛdyasya bata sakhānu bhavaḥ |bhavaśamana tvadavāptiṃ vineśa tasya tu kathaṃ sukhānubhavaḥ || 40||

भवरोगिणाविचाराद् विषयापथ्यं हि सेवितं विपदि ।तन्मां सदोषमव भवरुग्वैद्याकलय चिदञ्जनं सपदि ॥ ४१॥

bhavarogiṇāvicārād viṣayāpathyaṃ hi sevitaṃ vipadi |tanmāṃ sadoṣamava bhavarugvaidyākalaya cidañjanaṃ sapadi || 41||

त्वय्यस्त्यखिलविशेषस्तल्पीभवति नु न चेत् कथं शेषः ।स्थितिलयसृष्टिकृदेष स्तौतिं त्वामिति हि सुरगणोऽशेषः ॥ ४२॥

tvayyastyakhilaviśeṣastalpībhavati nu na cet kathaṃ śeṣaḥ |sthitilayasṛṣṭikṛdeṣa stautiṃ tvāmiti hi suragaṇo'śeṣaḥ || 42||

दत्तस्त्वयावकाशः कुक्षौ जगतां न तेऽस्ति नीकाशः ।त्वत्तो जगत्प्रकाशस्त्वन्नाभेरजनि यदयमाकाशः ॥ ४३॥

dattastvayāvakāśaḥ kukṣau jagatāṃ na te'sti nīkāśaḥ |tvatto jagatprakāśastvannābherajani yadayamākāśaḥ || 43||

नकुले सोऽस्युरगे यस्ततो हि समभूस्त्वमसुरसुरगेयः ।त्वां भक्तवशं कलये न दिशसि तद्धृदि यतः पदं कलये ॥ ४४॥

nakule so'syurage yastato hi samabhūstvamasurasurageyaḥ |tvāṃ bhaktavaśaṃ kalaye na diśasi taddhṛdi yataḥ padaṃ kalaye || 44||

विलसति ते दासमता ह्याब्रह्मस्तम्बमपि सदा समता ।अघनुत् त्वत्पदकमलं भजति श्रीस्तत्सदैव पदकमलम् ॥ ४५॥

vilasati te dāsamatā hyābrahmastambamapi sadā samatā |aghanut tvatpadakamalaṃ bhajati śrīstatsadaiva padakamalam || 45||

अण्वन्तर्ब्रह्माण्डाद् बहिरपि विलसति यतस्तु तव सत्त्वम् ।भूताधुनिकभविष्यत्कालनियन्तेति चोच्यसे स त्वम् ॥ ४६॥

aṇvantarbrahmāṇḍād bahirapi vilasati yatastu tava sattvam |bhūtādhunikabhaviṣyatkālaniyanteti cocyase sa tvam || 46||

ध्यायन्ति ये तव पदं भजन्ति ते वाञ्छितं तदेव पदम् ।ज्ञानमयं ते सकलं वपुरित्युक्तं रमानिवासकलम् ॥ ४७॥

dhyāyanti ye tava padaṃ bhajanti te vāñchitaṃ tadeva padam |jñānamayaṃ te sakalaṃ vapurityuktaṃ ramānivāsakalam || 47||

त्वां कृष्टकेशमवनौ भजमानाश्चाप्नुवन्नवदकेशम् ।आनन्दमयं तव वपुरिति वोद्गीतं तदा प्रपदकेशम् ॥ ४८॥

tvāṃ kṛṣṭakeśamavanau bhajamānāścāpnuvannavadakeśam |ānandamayaṃ tava vapuriti vodgītaṃ tadā prapadakeśam || 48||

त्वं निखिलदोषरहितो व्याप्तश्च सकलजगदीशः ।कालत्रयनिरपायः सर्वज्ञो विजयसे सदात्मरतिः ॥ ४९॥

tvaṃ nikhiladoṣarahito vyāptaśca sakalajagadīśaḥ |kālatrayanirapāyaḥ sarvajño vijayase sadātmaratiḥ || 49||

गोविन्दाचार्येण श्रीकौलगिवासुदेवगुरुकृपया ।प्रीत्यर्थमेव हि हरेर्ग्रथिता भगवद्विचारललितार्याः ॥ ५०॥

govindācāryeṇa śrīkaulagivāsudevagurukṛpayā |prītyarthameva hi harergrathitā bhagavadvicāralalitāryāḥ || 50||

रचिता वसता स्वार्याः चेरकेरलदेशयोः ।भगवद्विचारललिताः कलिमाने शुभेधवे (४९४५) ॥ ५१॥

racitā vasatā svāryāḥ cerakeraladeśayoḥ |bhagavadvicāralalitāḥ kalimāne śubhedhave (4945) || 51||

इति गोविन्दाचार्यविरचिताः श्रीभगवद्विचारललितार्याः समाप्ताः ।स्तोत्रसमुच्चयः २ (६६)उटके फ़मिल्य्। ःए मेन्तिओन्स् हिस् ग़ुरु’स् नमे अस्

iti govindācāryaviracitāḥ śrībhagavadvicāralalitāryāḥ samāptāḥ |stotrasamuccayaḥ 2 (66)uṭake फ़mily| ḥe mentions his ग़uru’s name as