भस्मतत्त्वोपदेशम् Skandaproktam Bhasmatattvopadesham

(शिवरहस्यान्तर्गते ईश्वराख्ये)स्कन्दजैगीषव्यसंवादेस्कन्द उवाचश्रीभाललोचनेनैव बृहज्जाबालसम्भवम् ।भस्मोक्तं विमुक्तेर्हि जन्म जन्मवतां मुने ॥ १॥

(śivarahasyāntargate īśvarākhye)skandajaigīṣavyasaṃvādeskanda uvācaśrībhālalocanenaiva bṛhajjābālasambhavam |bhasmoktaṃ vimukterhi janma janmavatāṃ mune || 1||

शृणुष्व सावधानेन त्वमेकाग्रेण चेतसा ।सद्योजातोद्भवात् वक्त्रात् पृथिवी समजायत ॥ २॥

śṛṇuṣva sāvadhānena tvamekāgreṇa cetasā |sadyojātodbhavāt vaktrāt pṛthivī samajāyata || 2||

पृथिवीरूपिणी या सा गौर्जज्ञे कपिलाख्यया ।नन्दा सा नामतो विप्र तस्यां भूतिर्बभूव ह ॥ ३॥

pṛthivīrūpiṇī yā sā gaurjajñe kapilākhyayā |nandā sā nāmato vipra tasyāṃ bhūtirbabhūva ha || 3||

वामदेवमुखाच्छम्भोर्वार्यग्रे समजायत ।कृष्णवर्णा ततो भद्रा तस्यां वै भसितं सितम् ॥ ४॥

vāmadevamukhācchambhorvāryagre samajāyata |kṛṣṇavarṇā tato bhadrā tasyāṃ vai bhasitaṃ sitam || 4||

प्रख्यातं मुनिशार्दूल शूलपाणिप्रसादकृत् ।अघोरवक्त्रादभवत् लेलिहाननोज्ज्वलत्प्रभः ॥ ५॥

prakhyātaṃ muniśārdūla śūlapāṇiprasādakṛt |aghoravaktrādabhavat lelihānanojjvalatprabhaḥ || 5||

वह्निरह्नाय जगतां मध्याह्नार्कशतोपमः ।रक्ता च वै श्वेतवर्णा सुरभिः समजायत ॥ ६॥

vahnirahnāya jagatāṃ madhyāhnārkaśatopamaḥ |raktā ca vai śvetavarṇā surabhiḥ samajāyata || 6||

तस्यां हि भस्म सञ्जातं भासनं पावनं परम् ।तत्पूरुषमुखाद्वायुः सर्वायुः कारणो महान् ॥ ७॥

tasyāṃ hi bhasma sañjātaṃ bhāsanaṃ pāvanaṃ param |tatpūruṣamukhādvāyuḥ sarvāyuḥ kāraṇo mahān || 7||

तस्माच्छ्वेताऽभवद्वर्णा सुशीला गौः पयस्विनी ।तस्मात्क्षारं समुत्पन्नं क्षरस्तप्तकुलं मुने ॥ ८॥

tasmācchvetā'bhavadvarṇā suśīlā gauḥ payasvinī |tasmātkṣāraṃ samutpannaṃ kṣarastaptakulaṃ mune || 8||

ईशानवक्त्रादाकाशो व्योमकेशाद्वभूव ह ।तस्माच्च चित्रवर्णाभूत् सुमना सा पयस्विनी ॥ ९॥

īśānavaktrādākāśo vyomakeśādvabhūva ha |tasmācca citravarṇābhūt sumanā sā payasvinī || 9||

तद्गोमयोत्था रक्षाऽभूत् साक्षात् त्र्यक्षप्रसादकृत् ।विद्या शान्तिः प्रतिष्ठा च शान्त्यतीता मनोन्मनी ॥ १०॥

tadgomayotthā rakṣā'bhūt sākṣāt tryakṣaprasādakṛt |vidyā śāntiḥ pratiṣṭhā ca śāntyatītā manonmanī || 10||

कलाः पञ्चसमुत्पन्नाः क्रमोऽयं शङ्कराज्ञया ।विभूतिर्भसितं भस्म क्षारं रक्षेति वै मुने ॥ ११॥

kalāḥ pañcasamutpannāḥ kramo'yaṃ śaṅkarājñayā |vibhūtirbhasitaṃ bhasma kṣāraṃ rakṣeti vai mune || 11||

भवन्ति पञ्चनामानि पञ्चवक्त्रोद्भवानि हि ।ऐश्वर्यकारणा भूतिर्भस्म सर्वाघभक्षणात् ॥ १२॥

bhavanti pañcanāmāni pañcavaktrodbhavāni hi |aiśvaryakāraṇā bhūtirbhasma sarvāghabhakṣaṇāt || 12||

भासनाद्भसितं प्रोक्तं क्षारणात्क्षारमापदाम् ।संसारभयभीतानां रक्षा संरक्षणान्मुने ॥ १३॥

bhāsanādbhasitaṃ proktaṃ kṣāraṇātkṣāramāpadām |saṃsārabhayabhītānāṃ rakṣā saṃrakṣaṇānmune || 13||

अग्नीषोमात्मकं भस्म सम्प्रोक्तं मुनिसत्तम ।एको वह्निर्यथा यज्ञे समिन्धेताध्वरे तदा ॥ १४॥

agnīṣomātmakaṃ bhasma samproktaṃ munisattama |eko vahniryathā yajñe samindhetādhvare tadā || 14||

बहुरूपो मुनिश्रेष्ठ तथेदं भस्म पावनम् ।अतनोर्देवदेवस्य अष्टमूर्तेः पिनाकिनः ॥ १५॥

bahurūpo muniśreṣṭha tathedaṃ bhasma pāvanam |atanordevadevasya aṣṭamūrteḥ pinākinaḥ || 15||

अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः ।सोमः शक्याऽमृतमयः शान्तिः कीर्तिकरी तनुः ॥ १६॥

agnirityucyate raudrī ghorā yā taijasī tanuḥ |somaḥ śakyā'mṛtamayaḥ śāntiḥ kīrtikarī tanuḥ || 16||

अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजोविद्याकला स्वयम् ।स्थूलसूक्ष्मेषु भूतेषु ते एव रसतेजसी ॥ १७॥

amṛtaṃ yatpratiṣṭhā sā tejovidyākalā svayam |sthūlasūkṣmeṣu bhūteṣu te eva rasatejasī || 17||

द्विविधा तेजसो वृत्तिः सूर्यात्मा चानलात्मिका ।वैद्युतादिमयं तेजो मधुरादिमयो रसः ॥ १८॥

dvividhā tejaso vṛttiḥ sūryātmā cānalātmikā |vaidyutādimayaṃ tejo madhurādimayo rasaḥ || 18||

तेजोरसविभेदेन जगद्व्याप्तं चराचरम् ।अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरिष्यते ॥ १९॥

tejorasavibhedena jagadvyāptaṃ carācaram |agneramṛtaniṣpattiramṛtenāgniriṣyate || 19||

अत एव हविः क्लृप्तं मुने सर्वमुखेषु च ।हविषा सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये ॥ २०॥

ata eva haviḥ klṛptaṃ mune sarvamukheṣu ca |haviṣā sasyasampattirvṛṣṭiḥ sasyābhivṛddhaye || 20||

विस्तृप्ताः सुराः सर्वे अग्नीषोमात्मकं जगत् ।ऊर्ध्वशक्तिमयः सोमो ह्यधः शिवमयोऽनलः ॥ २१॥

vistṛptāḥ surāḥ sarve agnīṣomātmakaṃ jagat |ūrdhvaśaktimayaḥ somo hyadhaḥ śivamayo'nalaḥ || 21||

आभ्यां सम्पुटितं यस्माच्छश्वद्विश्वमिदं जगत् ।अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परावृतम् ॥ २२॥

ābhyāṃ sampuṭitaṃ yasmācchaśvadviśvamidaṃ jagat |agnirūrdhvaṃ jvalatyeṣa yāvatsaumyaṃ parāvṛtam || 22||

यावदस्यास्पदं सौम्यममृतं विसृजत्यधः ।अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वगा ॥ २३॥

yāvadasyāspadaṃ saumyamamṛtaṃ visṛjatyadhaḥ |ata eva hi kālāgniradhastācchaktirūrdhvagā || 23||

यावता दहनश्चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत् ।आधारशक्तिविधृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः ॥ २४॥

yāvatā dahanaścordhvamadhaścāplāvanaṃ bhavet |ādhāraśaktividhṛtaḥ kālāgnirayamūrdhvagaḥ || 24||

तथैव निम्नगः सोमः शिवशक्तिपदास्पदः ।शिवश्चोर्ध्वमयः शक्तिरूर्ध्वशक्तिरधः शिवः ॥ २५॥

tathaiva nimnagaḥ somaḥ śivaśaktipadāspadaḥ |śivaścordhvamayaḥ śaktirūrdhvaśaktiradhaḥ śivaḥ || 25||

तदित्थं शिवशक्तिभ्यां (विना) न व्याप्तमिह किञ्चन ।असकृच्चाग्निना दग्धं जगत्तद्भस्मसात्कृतम् ॥ २६॥

taditthaṃ śivaśaktibhyāṃ (vinā) na vyāptamiha kiñcana |asakṛccāgninā dagdhaṃ jagattadbhasmasātkṛtam || 26||

अग्नेर्वीर्यमिदं प्राहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः ।यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा हि स्नाति भस्मना ॥ २७॥

agnervīryamidaṃ prāhustadvīryaṃ bhasma yattataḥ |yaścetthaṃ bhasmasadbhāvaṃ jñātvā hi snāti bhasmanā || 27||

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्दग्धपाशः स उच्यते ।अग्नेर्वीर्यं तु तद्भस्म सोमेनाप्लावितं पुनः ॥ २८॥

agnirityādibhirmantrairdagdhapāśaḥ sa ucyate |agnervīryaṃ tu tadbhasma somenāplāvitaṃ punaḥ || 28||

अयोगयुक्ता प्रकृतिरधिकाराय कल्पते ।योगयुक्तं तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः ॥ २९॥

ayogayuktā prakṛtiradhikārāya kalpate |yogayuktaṃ tu tadbhasma plāvyamānaṃ samantataḥ || 29||

शाक्तेनामृतवर्षेण स्वाधिकारान्निवर्तयेत् ।अतो मृत्युञ्जयायेत्थममृतप्लावनं सताम् ॥ ३०॥

śāktenāmṛtavarṣeṇa svādhikārānnivartayet |ato mṛtyuñjayāyetthamamṛtaplāvanaṃ satām || 30||

शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्ध एव कुतो मृतिः ।यो वेद गहनं युद्धं प्लावनं च तथोदितम् ॥ ३१॥

śivaśaktyamṛtasparśe labdha eva kuto mṛtiḥ |yo veda gahanaṃ yuddhaṃ plāvanaṃ ca tathoditam || 31||

अग्नीषोममयं जगत्स्थिरचरं सम्भावितं शङ्करात्सारासारविचारसागरमहापारीणधुर्या मुने ।जानन्त्येव गतागतेषु नितरामुत्कृष्टभावाभवेभावा एव भवेऽपि भावपरमा भस्मैकभावासदः ॥ ३४॥

agnīṣomamayaṃ jagatsthiracaraṃ sambhāvitaṃ śaṅkarātsārāsāravicārasāgaramahāpārīṇadhuryā mune |jānantyeva gatāgateṣu nitarāmutkṛṣṭabhāvābhavebhāvā eva bhave'pi bhāvaparamā bhasmaikabhāvāsadaḥ || 34||

अग्निष्टोमपुटोद्भवेन भसिता लोका व भूषाङ्गकाःशाङ्गा एव भवन्ति भाग्यपरमाः पापौघभङ्गाशयाः ।दग्धानङ्गमहाङ्गसङ्गभुजगाभोगाङ्गलिङ्गार्चकाःपुण्यापारपतङ्ग भावभवनास्ते पावना भूतले ॥ ३५॥

agniṣṭomapuṭodbhavena bhasitā lokā va bhūṣāṅgakāḥśāṅgā eva bhavanti bhāgyaparamāḥ pāpaughabhaṅgāśayāḥ |dagdhānaṅgamahāṅgasaṅgabhujagābhogāṅgaliṅgārcakāḥpuṇyāpārapataṅga bhāvabhavanāste pāvanā bhūtale || 35||

यो वा कोवा विभूत्या भवति हि कलितो दिव्यदेहस्त्रिपुण्ड्रैःसर्वेषामपि पावनो हि सभवेत्स्वालोकसङ्गेन हि ।तत्सङ्गेन च खण्डिताघनिचयो भूयो भवेद्वै जनोजानन्ति श्रुतियुक्तिसूक्तिवचनैस्तद्भस्मनोऽम्ब प्रभो ॥ ३६॥

yo vā kovā vibhūtyā bhavati hi kalito divyadehastripuṇḍraiḥsarveṣāmapi pāvano hi sabhavetsvālokasaṅgena hi |tatsaṅgena ca khaṇḍitāghanicayo bhūyo bhavedvai janojānanti śrutiyuktisūktivacanaistadbhasmano'mba prabho || 36||

आर्यावर्तस्थितार्याः श्रुतिगदितमहापूतभस्मादिभिर्येपुण्ड्रं भालतले निधाय विमलं सर्वाघसङ्घोज्झिताः ।शर्वस्यैव समर्चनप्रियतरा गर्वादिवर्गोज्झिताः ।ते वीर्यैरधिकास्तरन्ति भुवनं ह्याचार्यवृत्तिस्थिताः ॥ ३७॥

āryāvartasthitāryāḥ śrutigaditamahāpūtabhasmādibhiryepuṇḍraṃ bhālatale nidhāya vimalaṃ sarvāghasaṅghojjhitāḥ |śarvasyaiva samarcanapriyatarā garvādivargojjhitāḥ |te vīryairadhikāstaranti bhuvanaṃ hyācāryavṛttisthitāḥ || 37||

भस्मेदं स्मरहन्तृभालफलकालङ्कारभूतं सदापापौघातुलघस्मरं स्मृतिकृतां बुध्यादिबोधप्रदम् ।ज्ञानं चापि दिशेत्युमे विधिघृतं तिर्यक्त्रिकालेष्वपिसर्वेषामविशेषतो द्विजगणेषूक्तं विशेषेण हि ॥ ३८॥

bhasmedaṃ smarahantṛbhālaphalakālaṅkārabhūtaṃ sadāpāpaughātulaghasmaraṃ smṛtikṛtāṃ budhyādibodhapradam |jñānaṃ cāpi diśetyume vidhighṛtaṃ tiryaktrikāleṣvapisarveṣāmaviśeṣato dvijagaṇeṣūktaṃ viśeṣeṇa hi || 38||

समाम्नाताम्नाय प्रबलवचनेनालमितरप्रमाणानां सङ्घैः श्रुतिगदितसीमानुसारणम् ।प्रमादो नो भूत्यै भवति सुख कीतिर्नविनशच्छिवोत्कर्षज्ञानं भवति च विमुक्तः परतरम् ॥ ३९॥

samāmnātāmnāya prabalavacanenālamitarapramāṇānāṃ saṅghaiḥ śrutigaditasīmānusāraṇam |pramādo no bhūtyai bhavati sukha kītirnavinaśacchivotkarṣajñānaṃ bhavati ca vimuktaḥ parataram || 39||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते स्कन्दप्रोक्तं भस्मतत्त्वोपदेशं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । ईश्वराख्यः दशमांशः । अध्यायः ५ । १३९॥

|| iti śivarahasyāntargate skandaproktaṃ bhasmatattvopadeśaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | īśvarākhyaḥ daśamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 5 | 139||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।ईश्वराख्यः दशमांशः ।अध्यायः ५ ।१-३९॥

– || śrīśivarahasyam |īśvarākhyaḥ daśamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 5 | 1-39||