शिवनाममहिमानुवर्णनम् Shri Shankaravishnuproktam Shivanamamahimanuvarnanam

श्रीशङ्करःशिवनामसुधापाने प्रीतिः स्यात् कस्यचिद्भुवि ।अपारपुण्यपुञ्जस्य सा नान्यस्येति निश्चयः ॥ ७०॥

śrīśaṅkaraḥśivanāmasudhāpāne prītiḥ syāt kasyacidbhuvi |apārapuṇyapuñjasya sā nānyasyeti niścayaḥ || 70||

मनुष्यदेहमासाद्याप्यास्वाद्य मुहुरादरात् ।शिवनामसुधां धन्यः प्रयाति शिवमेव सः ॥ ७१॥

manuṣyadehamāsādyāpyāsvādya muhurādarāt |śivanāmasudhāṃ dhanyaḥ prayāti śivameva saḥ || 71||

स्वाधीना रसना शिवामृतरसं पातुं प्रवृत्ता कथंनासीदेव दुरात्मना कथमिदं भाग्यं महाघान्वये ।को वा जीवति तत्सुधाशनमहोरात्रं क्षणं वा सकृत्यस्य स्यादघकोटिनाशकतया ख्यातं स वन्द्यः सुरैः ॥ ७२॥

svādhīnā rasanā śivāmṛtarasaṃ pātuṃ pravṛttā kathaṃnāsīdeva durātmanā kathamidaṃ bhāgyaṃ mahāghānvaye |ko vā jīvati tatsudhāśanamahorātraṃ kṣaṇaṃ vā sakṛtyasya syādaghakoṭināśakatayā khyātaṃ sa vandyaḥ suraiḥ || 72||

अघकोटिविनाशनाय दक्षं शिवनाम श्रुतमेकमेव वेदैः ।अनुवारमिदं जनाः कथं वा न वदन्ति स्मृतिमात्रतोऽपि मुक्तेः ॥ ७३॥

aghakoṭivināśanāya dakṣaṃ śivanāma śrutamekameva vedaiḥ |anuvāramidaṃ janāḥ kathaṃ vā na vadanti smṛtimātrato'pi mukteḥ || 73||

मुक्ताफलामलमिदं शिवनाम लोकेसृष्टं शिवेन सकलार्तिविनाशनाय ।तत्कोऽपि पुण्यपुरुषः श्रवणे निधायनृत्यत्युमापतिपदाम्बुजदर्शनाय ॥ ७४॥

muktāphalāmalamidaṃ śivanāma lokesṛṣṭaṃ śivena sakalārtivināśanāya |tatko'pi puṇyapuruṣaḥ śravaṇe nidhāyanṛtyatyumāpatipadāmbujadarśanāya || 74||

नामानि सन्ति बहुधा गिरिशस्य तानितुल्यानि नैव शिववर्णयुगेन तत्र ।प्रीतिः शिवस्य शिवरूपमिति प्रसिद्धंनामापि तद्रुचिकरं खलु शङ्करस्य ॥ ७५॥

nāmāni santi bahudhā giriśasya tānitulyāni naiva śivavarṇayugena tatra |prītiḥ śivasya śivarūpamiti prasiddhaṃnāmāpi tadrucikaraṃ khalu śaṅkarasya || 75||

शिवा वाणी लोके शिवपदसमेता शिवपदंददात्युक्ता तावत् स्मरणपथमाप्तापि शिवदा ।अतो धन्यैर्नित्यं शिव शिव शिवेति प्रजननेनयन्त्यायुः प्रायः शिवपदसरोजार्चनबलात् ॥ ७६॥

śivā vāṇī loke śivapadasametā śivapadaṃdadātyuktā tāvat smaraṇapathamāptāpi śivadā |ato dhanyairnityaṃ śiva śiva śiveti prajananenayantyāyuḥ prāyaḥ śivapadasarojārcanabalāt || 76||

यो वक्तुं यतते शिवाक्षरयुगं सायं प्रगे वा मुदामध्याह्नेऽपि समर्चयन्ति विबुधाः सर्वे मुनीन्द्रा अपि ।तस्मादभ्यधिको न कोऽपि भुवनेष्वालोडितं भूतलंब्रह्माण्डान्यखिलानि तावदसकृन्नालोडितान्येव किम् ॥ ७७॥

yo vaktuṃ yatate śivākṣarayugaṃ sāyaṃ prage vā mudāmadhyāhne'pi samarcayanti vibudhāḥ sarve munīndrā api |tasmādabhyadhiko na ko'pi bhuvaneṣvāloḍitaṃ bhūtalaṃbrahmāṇḍānyakhilāni tāvadasakṛnnāloḍitānyeva kim || 77||

जम्बूद्वीपे जन्म सम्प्राप्य को वा जारादन्यो जारजादप्यपारः ।शैवं वक्तुं नाम वै चाद्य तस्य पापिष्ठानां तत्र तावन्न भक्तिः ॥ ७८॥

jambūdvīpe janma samprāpya ko vā jārādanyo jārajādapyapāraḥ |śaivaṃ vaktuṃ nāma vai cādya tasya pāpiṣṭhānāṃ tatra tāvanna bhaktiḥ || 78||

आकण्ठं शिवनामधेयसुसुधां पीत्वातिपीनो मुदायो वा नृत्यति शङ्गलिङ्गनिलये तत्पादपद्मं सुराः ।दृष्ट्रवैव प्रणताः स्तुवन्ति बहुधा तत्पादुकाराधनेराधामाधवयोर्विधेरपि मनस्तावत्प्रवृत्तं मुहुः ॥ ७९॥

ākaṇṭhaṃ śivanāmadheyasusudhāṃ pītvātipīno mudāyo vā nṛtyati śaṅgaliṅganilaye tatpādapadmaṃ surāḥ |dṛṣṭravaiva praṇatāḥ stuvanti bahudhā tatpādukārādhanerādhāmādhavayorvidherapi manastāvatpravṛttaṃ muhuḥ || 79||

तञ्जन्मैव मनोहरं च सुकरं चानन्ददं सर्वदायस्य स्याद्रसना शिवाक्षरसुधापानप्रवृत्ता मुहुः ।तन्माता सुभगा पिता च सुभगस्तस्यैव तत्पादुकेलोकानामुपकारिके स्मृतिपदं प्राप्ते विमुक्तिप्रदे ॥ ८०॥

tañjanmaiva manoharaṃ ca sukaraṃ cānandadaṃ sarvadāyasya syādrasanā śivākṣarasudhāpānapravṛttā muhuḥ |tanmātā subhagā pitā ca subhagastasyaiva tatpādukelokānāmupakārike smṛtipadaṃ prāpte vimuktiprade || 80||

अघकोटियुतोऽपि दैवयोगात् शिवनामस्मरणेन पूत एव ।स पुनाति जगत्त्रयं सकृद्वा श्रुत एव स्मृत एव वा विशेषात् ॥ ८१॥

aghakoṭiyuto'pi daivayogāt śivanāmasmaraṇena pūta eva |sa punāti jagattrayaṃ sakṛdvā śruta eva smṛta eva vā viśeṣāt || 81||

शिवनामसमानमस्ति किं वा भुवनेषु प्रथितेषु भूतलेषु ।गिरिसुन्दरकन्दरेषु भूयोऽप्यटनेनापि न लभ्यते समानम् ॥ ८२॥

śivanāmasamānamasti kiṃ vā bhuvaneṣu prathiteṣu bhūtaleṣu |girisundarakandareṣu bhūyo'pyaṭanenāpi na labhyate samānam || 82||

शिवाभिधानामृतपानपीनानदीनमानानभिमानगानान् ।पश्यत्यवश्यान् शमनोऽपि नत्वा नारायणस्तान् कमलासनोऽपि ॥ ८५॥

śivābhidhānāmṛtapānapīnānadīnamānānabhimānagānān |paśyatyavaśyān śamano'pi natvā nārāyaṇastān kamalāsano'pi || 85||

शिवपदं पदमीप्सितसम्पदां पदमिदं पदमात्मसुखस्य च ।अपदमेतदहो सकलापदां पदमनुत्तममुक्तिपदं पदम् ॥ ८६॥

śivapadaṃ padamīpsitasampadāṃ padamidaṃ padamātmasukhasya ca |apadametadaho sakalāpadāṃ padamanuttamamuktipadaṃ padam || 86||

सुधाधाराकारा शिवपदसरूपाऽपि भुवनेतया जन्मापायो न भवति जनिः किं शिवपदे ।श्रुते जन्मापायो भवति न जरा नापि मरणं स्मृतेमुक्तिस्तेनेत्यपि वदति वेदोऽपि सततम् ॥सुधाराशिः कोऽयं विजयति(?)शिवाख्यात्मकतयामहानन्दाकारान् जनयति सुधांशूनगणितान् ।पुनस्तैरप्यन्थेऽप्यमृतकिरणा एव जनिताःसमाहारस्तेषां शिवचरणपङ्केरुहगतः ॥ ८८॥

sudhādhārākārā śivapadasarūpā'pi bhuvanetayā janmāpāyo na bhavati janiḥ kiṃ śivapade |śrute janmāpāyo bhavati na jarā nāpi maraṇaṃ smṛtemuktistenetyapi vadati vedo'pi satatam ||sudhārāśiḥ ko'yaṃ vijayati(?)śivākhyātmakatayāmahānandākārān janayati sudhāṃśūnagaṇitān |punastairapyanthe'pyamṛtakiraṇā eva janitāḥsamāhārasteṣāṃ śivacaraṇapaṅkeruhagataḥ || 88||

न विज्ञातं सिद्धैः परममृतरूपं शिवपदंन वा देवैः कैरप्यपरमुनिसङ्घैरपि गणैः ।न वा वेदैर्ज्ञातं शिवपदमिदं वेद स शिवोमहानन्दाकारो निरुपमशिवज्ञानमहिमा ॥ ८९॥

na vijñātaṃ siddhaiḥ paramamṛtarūpaṃ śivapadaṃna vā devaiḥ kairapyaparamunisaṅghairapi gaṇaiḥ |na vā vedairjñātaṃ śivapadamidaṃ veda sa śivomahānandākāro nirupamaśivajñānamahimā || 89||

इदं तावद्रूपं शिवपदमिदं तावदमृतं परंनातः किञ्चित् जगति सकलाघक्षयकरम् ।अनेनैवानन्दो भवति शिवपादाम्बुजरजःप्रसादात् केषाञ्चित् गिरिशचरणाम्भोजभजनात् ॥ ९०॥

idaṃ tāvadrūpaṃ śivapadamidaṃ tāvadamṛtaṃ paraṃnātaḥ kiñcit jagati sakalāghakṣayakaram |anenaivānando bhavati śivapādāmbujarajaḥprasādāt keṣāñcit giriśacaraṇāmbhojabhajanāt || 90||

न जानीमस्तत्वं शिवपदमहिम्नः परमिदंपरां मुक्तिं दास्यत्यनुपदमविज्ञातविभवम् ।कृतं वा केनापि श्रुतमपि किमेतादृशमिदंपुरा सृष्टं दिव्यं जनिमरणनाशार्थमनिशम् ॥ ९१॥

na jānīmastatvaṃ śivapadamahimnaḥ paramidaṃparāṃ muktiṃ dāsyatyanupadamavijñātavibhavam |kṛtaṃ vā kenāpi śrutamapi kimetādṛśamidaṃpurā sṛṣṭaṃ divyaṃ janimaraṇanāśārthamaniśam || 91||

अहो कल्पान्ते वा न भवति कथञ्चिद्विवरणंमहाकुम्भीपाकप्रभृतिषु महाक्लेशविरतिः ।अकस्मादेतस्मात् जननमरणापायजनकोमहारोगापायो भवति शिवशब्दस्मरणतः ॥ ९२॥

aho kalpānte vā na bhavati kathañcidvivaraṇaṃmahākumbhīpākaprabhṛtiṣu mahākleśaviratiḥ |akasmādetasmāt jananamaraṇāpāyajanakomahārogāpāyo bhavati śivaśabdasmaraṇataḥ || 92||

यद्गोपनीयं बहुभिः प्रयत्नैः तन्नामरत्नं तदिदं शिवस्य ।कण्ठे सदा तिष्ठति यस्य तस्य पादाम्बुजाराधनतोऽपि मुक्तिः ॥ ९३॥

yadgopanīyaṃ bahubhiḥ prayatnaiḥ tannāmaratnaṃ tadidaṃ śivasya |kaṇṭhe sadā tiṣṭhati yasya tasya pādāmbujārādhanato'pi muktiḥ || 93||

न ज्ञायते शङ्करनामशक्तिः केनापि तद्वस्तुनिभं न वस्तु ।इतः समस्तामयनाश एव स्यादित्यवश्यं भजनीयमार्यैः ॥ ९४॥

na jñāyate śaṅkaranāmaśaktiḥ kenāpi tadvastunibhaṃ na vastu |itaḥ samastāmayanāśa eva syādityavaśyaṃ bhajanīyamāryaiḥ || 94||

स एव तावद्भुवि पावनश्च यः शङ्करं नाम मुहुर्मनःस्थम् ।कृत्वा स्मरत्यन्वहमादरेण स एव तावत् परमोऽस्ति कश्चित् ॥ ९५॥

sa eva tāvadbhuvi pāvanaśca yaḥ śaṅkaraṃ nāma muhurmanaḥstham |kṛtvā smaratyanvahamādareṇa sa eva tāvat paramo'sti kaścit || 95||

शिवशब्दसमानशब्दमस्मिन् भुवने वेदगणेऽपि नैव विद्मः ।अमुमेव महौषधं विदित्वा भुवि धन्याः प्रचरन्ति रोगहीनाः ॥ ९६॥

śivaśabdasamānaśabdamasmin bhuvane vedagaṇe'pi naiva vidmaḥ |amumeva mahauṣadhaṃ viditvā bhuvi dhanyāḥ pracaranti rogahīnāḥ || 96||

मन्ये रोगविनाशनं शिवपदं धन्यैकभाव्यं सदाधन्यानामपि धन्यता शिवपदं धन्येषु धन्यं परम् ।मन्ये तं शिवशब्द एवं सततं धन्यं करोति स्मृतःसद्यः पावयतीति तत्पदमहो दिव्यौषधं सौख्यदम् ॥ ९७॥

manye rogavināśanaṃ śivapadaṃ dhanyaikabhāvyaṃ sadādhanyānāmapi dhanyatā śivapadaṃ dhanyeṣu dhanyaṃ param |manye taṃ śivaśabda evaṃ satataṃ dhanyaṃ karoti smṛtaḥsadyaḥ pāvayatīti tatpadamaho divyauṣadhaṃ saukhyadam || 97||

किमौषधाभासविचारणेन दिव्यौषधे शङ्करनामरूपे ।तिष्ठत्यपारामयनाशकेऽस्मिन् अन्यं न वाञ्छा विषयीकरोति ॥ ९८॥

kimauṣadhābhāsavicāraṇena divyauṣadhe śaṅkaranāmarūpe |tiṣṭhatyapārāmayanāśake'smin anyaṃ na vāñchā viṣayīkaroti || 98||

करोतु पापान्यमितानि किं तैः अपारसंसारमहामयेऽस्मिन् ।किं तद्यतः शङ्करनामरूपं दिव्यौषधं तिष्ठति कण्ठभागे ॥ ९९॥

karotu pāpānyamitāni kiṃ taiḥ apārasaṃsāramahāmaye'smin |kiṃ tadyataḥ śaṅkaranāmarūpaṃ divyauṣadhaṃ tiṣṭhati kaṇṭhabhāge || 99||

संसाररोगहरणाय शिवाभिधानं दिव्यौषधं तन्मुहुरादरेण ।संसेवनीयं सकलाघशान्तिः तेनैव संसारभयापहारः ॥ १००॥

saṃsārarogaharaṇāya śivābhidhānaṃ divyauṣadhaṃ tanmuhurādareṇa |saṃsevanīyaṃ sakalāghaśāntiḥ tenaiva saṃsārabhayāpahāraḥ || 100||

संसाररोगमपहर्तुमशक्त एव यः कोऽपि शङ्करपदस्मरणानुरक्तः ।तं तारयत्यनुदिनं पदमेकमेव तन्नान्यदिच्छति तदीयभयापनुत्त्यै ॥ १०१॥

saṃsārarogamapahartumaśakta eva yaḥ ko'pi śaṅkarapadasmaraṇānuraktaḥ |taṃ tārayatyanudinaṃ padamekameva tannānyadicchati tadīyabhayāpanuttyai || 101||

अहो केऽपि संसाररोगापहारप्रयासप्रवृत्ताः प्रमत्ताः परं ते ।अनायाससिद्धेऽपि विश्वेशनाम्नि प्रकृष्टाघनाशाय के वा प्रवृत्ताः ॥ १०२॥

aho ke'pi saṃsārarogāpahāraprayāsapravṛttāḥ pramattāḥ paraṃ te |anāyāsasiddhe'pi viśveśanāmni prakṛṣṭāghanāśāya ke vā pravṛttāḥ || 102||

संसाररोगविनिवारकमेकमेव दिव्यौषधं शिवपदाभिधमामनन्ति ।तेनैव तस्य विलयो भवतीति सिद्धं सिद्धान्त एव मम तावदसंशयोऽत्र ॥ १०३॥

saṃsārarogavinivārakamekameva divyauṣadhaṃ śivapadābhidhamāmananti |tenaiva tasya vilayo bhavatīti siddhaṃ siddhānta eva mama tāvadasaṃśayo'tra || 103||

विष्णुःशिवाख्या श्रुता तेन तस्पापराशिः महासर्परूपेण दग्धः प्रयाति ।अतः पुण्यवानेव सोऽयं महात्मा मया पूज्य एव त्वयाऽप्यत्र काल ॥ १४२॥

viṣṇuḥśivākhyā śrutā tena taspāparāśiḥ mahāsarparūpeṇa dagdhaḥ prayāti |ataḥ puṇyavāneva so'yaṃ mahātmā mayā pūjya eva tvayā'pyatra kāla || 142||

अनेनान्तकाले श्रुतं नाम शैवं तदेवाघकोटिप्रणाशाय शक्तम् ।न तत्कृत्यमेतावदेवेति मन्ये शिवाग्रेऽपि नृत्यं करिष्यत्ययं हि ॥ १४३॥

anenāntakāle śrutaṃ nāma śaivaṃ tadevāghakoṭipraṇāśāya śaktam |na tatkṛtyametāvadeveti manye śivāgre'pi nṛtyaṃ kariṣyatyayaṃ hi || 143||

अयं पुण्यवानस्य पुण्यस्य नान्तो यतो नाम दिव्यं श्रुतं शाम्भवं हि ।कथं वा न धन्योऽपि पूज्यश्च देवैर्महद्भाग्यमेतस्य सौभाग्यमेवम् ॥ १४४॥

ayaṃ puṇyavānasya puṇyasya nānto yato nāma divyaṃ śrutaṃ śāmbhavaṃ hi |kathaṃ vā na dhanyo'pi pūjyaśca devairmahadbhāgyametasya saubhāgyamevam || 144||

पुण्यानि सन्ति विविधानि तथापि किं तैरन्ते कृतान्त जनिदुःखकराणि तानि ।पुण्यप्रणाशमुपयान्ति पुनश्च गर्भे वासो भवत्यपि पुनर्मरणं जनिश्च ॥ १४५॥

puṇyāni santi vividhāni tathāpi kiṃ tairante kṛtānta janiduḥkhakarāṇi tāni |puṇyapraṇāśamupayānti punaśca garbhe vāso bhavatyapi punarmaraṇaṃ janiśca || 145||

एकं शङ्करनामरूपमनघं दिव्यास्त्रमत्यद्भुतंतद्येन श्रुतमन्ततः स्मृतमपि ध्यातं च दैवात् स तु ।तेर्नैवाशु विनाशयत्यघकुलाकारान् रिपून् कोटिशःसंसारार्णवलक्षणं रिपुमपि स्वच्छन्दवृत्तिः स्वतः ॥ १४६॥

ekaṃ śaṅkaranāmarūpamanaghaṃ divyāstramatyadbhutaṃtadyena śrutamantataḥ smṛtamapi dhyātaṃ ca daivāt sa tu |ternaivāśu vināśayatyaghakulākārān ripūn koṭiśaḥsaṃsārārṇavalakṣaṇaṃ ripumapi svacchandavṛttiḥ svataḥ || 146||

ध्यातं पुण्यमहाम्बुधिं जनयति ज्ञातं स्मृतं वा श्रुतंनामेदं यम शाम्भवं महदिदं शस्त्रं रिपूणां क्षये ।संसारामयशत्रुरूपविलयोपायः परं तत्पदंमुक्तिं दातुमपि प्रवृत्तमसकृद् यद्वा सकृद्वा स्मृतम् ॥ १४७॥

dhyātaṃ puṇyamahāmbudhiṃ janayati jñātaṃ smṛtaṃ vā śrutaṃnāmedaṃ yama śāmbhavaṃ mahadidaṃ śastraṃ ripūṇāṃ kṣaye |saṃsārāmayaśatrurūpavilayopāyaḥ paraṃ tatpadaṃmuktiṃ dātumapi pravṛttamasakṛd yadvā sakṛdvā smṛtam || 147||

दत्तं शङ्करनामरूपममृतं सेव्यं सुरैः सर्वदापुण्यैः सर्वसमाश्रयैर्मुनिवरैः सिद्धैः फणीन्द्रादिभिः ।गन्धर्वैरपि किन्नरैर्नरवरैः संसारभूरिव्यथाव्यर्थायासकदर्थनाय बहुधा तत्तुल्यमन्यत्तु न ॥ १४८॥

dattaṃ śaṅkaranāmarūpamamṛtaṃ sevyaṃ suraiḥ sarvadāpuṇyaiḥ sarvasamāśrayairmunivaraiḥ siddhaiḥ phaṇīndrādibhiḥ |gandharvairapi kinnarairnaravaraiḥ saṃsārabhūrivyathāvyarthāyāsakadarthanāya bahudhā tattulyamanyattu na || 148||

मुक्तिश्चेत् समवेक्षिता शिवपदध्याने रताः सन्ततंसन्तः सन्तु सहस्रशोऽपि निगमप्रोक्ताश्च धर्माः परम् ।किन्तैर्मुक्तिरवाप्यते यदि भवेत् स्वर्गः परं तैर्भवेत्अन्ते जन्म जरा च मृत्युरपि तैर्मुक्तिः कथं वा भवेत् ॥ १४९॥

muktiścet samavekṣitā śivapadadhyāne ratāḥ santataṃsantaḥ santu sahasraśo'pi nigamaproktāśca dharmāḥ param |kintairmuktiravāpyate yadi bhavet svargaḥ paraṃ tairbhavetante janma jarā ca mṛtyurapi tairmuktiḥ kathaṃ vā bhavet || 149||

शिवस्मरणलालसं यदि भवेत् तदा मानसं पुनर्न जनिसाध्वसं मरणसाध्वसं वा यम ।ततस्तदमृतामृतं मृतजनस्य सञ्जीवनं जरामरणजन्मनामपि विनाशने साधनम् ॥ १५७॥

śivasmaraṇalālasaṃ yadi bhavet tadā mānasaṃ punarna janisādhvasaṃ maraṇasādhvasaṃ vā yama |tatastadamṛtāmṛtaṃ mṛtajanasya sañjīvanaṃ jarāmaraṇajanmanāmapi vināśane sādhanam || 157||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते श्रीशङ्करविष्णूप्रोक्तं शिवनाममहिमानुवर्णनं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । हराख्यः तृतीयांशः । उत्तरार्धम् । अध्यायः २०। वावृत्तश्लोकाः ॥– ॥ श्रीशिवरहस्यम् । हराख्यः तृतीयांशः । उत्तरार्धम् । अध्यायः २०। वावृत्तश्लोकाः ॥

|| iti śivarahasyāntargate śrīśaṅkaraviṣṇūproktaṃ śivanāmamahimānuvarṇanaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | harākhyaḥ tṛtīyāṃśaḥ | uttarārdham | adhyāyaḥ 20| vāvṛttaślokāḥ ||– || śrīśivarahasyam | harākhyaḥ tṛtīyāṃśaḥ | uttarārdham | adhyāyaḥ 20| vāvṛttaślokāḥ ||