रुद्रार्थविवरणम् Rudrarthavivaranam

(शिवरहस्यान्तर्गते ईशाख्ये)(स्कन्दप्रोक्तम्)अथ रुद्रार्थविवरणम् ।पूर्णानन्दचिदात्मकोऽप्यपहतः स्वाविद्यया हृद्ययातल्लीलादिविलासमोहितमना विस्मृत्य रूपं निजम् ।जीवत्वं समुपेत्य नित्यमनया वृत्या तया प्रेरितःयः शश्वन्नृवदश्ववच्च गजवद्गोवच्च नानाविधान् ॥ १॥

(śivarahasyāntargate īśākhye)(skandaproktam)atha rudrārthavivaraṇam |pūrṇānandacidātmako'pyapahataḥ svāvidyayā hṛdyayātallīlādivilāsamohitamanā vismṛtya rūpaṃ nijam |jīvatvaṃ samupetya nityamanayā vṛtyā tayā preritaḥyaḥ śaśvannṛvadaśvavacca gajavadgovacca nānāvidhān || 1||

वेषानाकलयन् विधाय बहुधा कर्माणि तत्साधनान्यत्यन्तोन्नतनीचमार्गगमनश्रान्तः पुरेष्वावसन् ।कामिन्या कमनीययातिकमनः स्वाविद्यया संसरन्पुण्यापुण्यवशाच्चिरेण परमां विद्यां प्रियामाप्य च ॥ २॥

veṣānākalayan vidhāya bahudhā karmāṇi tatsādhanānyatyantonnatanīcamārgagamanaśrāntaḥ pureṣvāvasan |kāminyā kamanīyayātikamanaḥ svāvidyayā saṃsaranpuṇyāpuṇyavaśāccireṇa paramāṃ vidyāṃ priyāmāpya ca || 2||

श्रीरुद्राय नमः समस्तजगदुत्पत्तिस्थितिध्वंसितक्रीडेच्छासमुपात्तदिव्यवपुषे धातुर्विधात्रे हरेः ।रक्षित्रे नितरां हरस्य च पराहन्ताकृतेःसाकृतेभर्त्रे भक्तजनस्य वञ्छितसमस्ताभीष्टदात्रे सदा ॥ ३॥

śrīrudrāya namaḥ samastajagadutpattisthitidhvaṃsitakrīḍecchāsamupāttadivyavapuṣe dhāturvidhātre hareḥ |rakṣitre nitarāṃ harasya ca parāhantākṛteḥsākṛtebhartre bhaktajanasya vañchitasamastābhīṣṭadātre sadā || 3||

एकः सन्नपि कार्यकारणचिदाकारैस्त्रिभिर्योऽष्टधात्रेधाकेवलमेकधा च निखिलं विश्वं चरं चाचरम् ।स्वातन्त्र्येण बिभर्ति तस्य कुरुते जन्मादि तं भासयन्नन्तर्व्याप्य बहिश्च देव भवते साम्बाय तुभ्यं नमः ॥ ४॥

ekaḥ sannapi kāryakāraṇacidākāraistribhiryo'ṣṭadhātredhākevalamekadhā ca nikhilaṃ viśvaṃ caraṃ cācaram |svātantryeṇa bibharti tasya kurute janmādi taṃ bhāsayannantarvyāpya bahiśca deva bhavate sāmbāya tubhyaṃ namaḥ || 4||

दुर्विज्ञेयनरश्चतुर्मुखमुखानामप्यनेकाकृतिःसर्वेश स्वयमेवमादिचरितैर्यः सर्वतः सर्वदा ।सर्वं विश्वमवन् शिवः स्फुटतपाः सर्वात्मना दृश्यतेव्यक्ताव्यक्तततराय ते भव नमस्तस्मै च विश्वात्मने ॥ ५॥

durvijñeyanaraścaturmukhamukhānāmapyanekākṛtiḥsarveśa svayamevamādicaritairyaḥ sarvataḥ sarvadā |sarvaṃ viśvamavan śivaḥ sphuṭatapāḥ sarvātmanā dṛśyatevyaktāvyaktatatarāya te bhava namastasmai ca viśvātmane || 5||

उग्र त्वां नमसा प्रसाद्य जगतां ते निग्रहानुग्रहव्यग्रस्योग्रतमाः तथा शिवतमा घोरा अघोरातनूः ।देवस्तौमि नमस्करोम्यभयमप्यद्यैव याचे विभोत्वत्तः कः शरणार्थिनां शरणदः श्रीरुद्र शम्भो विभो ॥ ६॥

ugra tvāṃ namasā prasādya jagatāṃ te nigrahānugrahavyagrasyogratamāḥ tathā śivatamā ghorā aghorātanūḥ |devastaumi namaskaromyabhayamapyadyaiva yāce vibhotvattaḥ kaḥ śaraṇārthināṃ śaraṇadaḥ śrīrudra śambho vibho || 6||

वागादि स्वयमेव बोधयति यः सर्वं च वाग्रूपयाप्रीत्या साधुजनं च वेदयति यः श्रुत्या च धर्मादिकम् ।भक्तानां किल योगिनां नयति यो मन्त्रेण तारात्मनायोऽसौ द्रावयति स्वयं द्रवति वा नादान्त एव प्रभुः ॥ ७॥

vāgādi svayameva bodhayati yaḥ sarvaṃ ca vāgrūpayāprītyā sādhujanaṃ ca vedayati yaḥ śrutyā ca dharmādikam |bhaktānāṃ kila yogināṃ nayati yo mantreṇa tārātmanāyo'sau drāvayati svayaṃ dravati vā nādānta eva prabhuḥ || 7||

कल्पान्ते भुवनानि रोदयति यः सर्वारुतं यस्य तांसर्वान् द्रावयति स्वयं द्रवति च रोरूयमाणो नरान् ।शब्दब्रह्ममयीं करोति च रुतिं यः सर्ववेदान्तिकांधात्रे यश्च रुतिं ददाति भगवान् रुद्रप्रभो तस्य ते ॥ ८॥

kalpānte bhuvanāni rodayati yaḥ sarvārutaṃ yasya tāṃsarvān drāvayati svayaṃ dravati ca rorūyamāṇo narān |śabdabrahmamayīṃ karoti ca rutiṃ yaḥ sarvavedāntikāṃdhātre yaśca rutiṃ dadāti bhagavān rudraprabho tasya te || 8||

मन्युः कोप इति प्रपञ्चहरणे शक्तिः प्रसिद्धास्ति यातस्यै वेद नमोऽस्तु तां प्रशमयन् त्रायस्व नः सन्नतान् ।सोमं शल्यमनीकमग्निरभवद्विष्णुः स्वयं तेजनंपर्णान्यप्पतिरास यस्य निगमाः ख्यातस्य तस्मै नमः ॥ ९॥

manyuḥ kopa iti prapañcaharaṇe śaktiḥ prasiddhāsti yātasyai veda namo'stu tāṃ praśamayan trāyasva naḥ sannatān |somaṃ śalyamanīkamagnirabhavadviṣṇuḥ svayaṃ tejanaṃparṇānyappatirāsa yasya nigamāḥ khyātasya tasmai namaḥ || 9||

ते देवैः सुमहेषवेऽपि च फणीन्द्रज्यं सुमेर्वात्मकंयद्धन्व प्रणवात्मकं त्रिपदया सज्यं मदं यद्धनुः ।तस्मै चास्तु नमस्तवापि च धनुर्बाणोद्यतास्तां नमोबाहुभ्यामथवाऽखिलेभ्य उतते बाहुभ्यां एते नमः ॥ १०॥

te devaiḥ sumaheṣave'pi ca phaṇīndrajyaṃ sumervātmakaṃyaddhanva praṇavātmakaṃ tripadayā sajyaṃ madaṃ yaddhanuḥ |tasmai cāstu namastavāpi ca dhanurbāṇodyatāstāṃ namobāhubhyāmathavā'khilebhya utate bāhubhyāṃ ete namaḥ || 10||

भक्तानां सुगमं महाघहरणं लोकाधिपत्यप्रदंराज्ञां चानमतां प्रसादसुमुखं श्रीकाश्यपाराधितम् ।योधाकारमुमासहायमचिरात् आकर्णकृष्टे शरंचापे भास्वति सन्दधानमनिशं रुद्रं युवानं भजे ॥ ११॥

bhaktānāṃ sugamaṃ mahāghaharaṇaṃ lokādhipatyapradaṃrājñāṃ cānamatāṃ prasādasumukhaṃ śrīkāśyapārādhitam |yodhākāramumāsahāyamacirāt ākarṇakṛṣṭe śaraṃcāpe bhāsvati sandadhānamaniśaṃ rudraṃ yuvānaṃ bhaje || 11||

भक्तानां सुखदायिनी भवति या ख्याता तवेषुस्तयायच्चातीव शिवङ्करं तव धनुस्तेनापि याचे सदा ।चक्राद्यायुधसंहतिस्तव सदा दिव्येषुधिर्वा तयाचास्मान् देव दयावशेन सुखय श्रीरुद्र शम्भो प्रभो ॥ १२॥

bhaktānāṃ sukhadāyinī bhavati yā khyātā taveṣustayāyaccātīva śivaṅkaraṃ tava dhanustenāpi yāce sadā |cakrādyāyudhasaṃhatistava sadā divyeṣudhirvā tayācāsmān deva dayāvaśena sukhaya śrīrudra śambho prabho || 12||

आत्रेयर्चितमन्नदं प्रणमतां दुर्भिक्षदोषापहंशम्भुं स्यन्दनसंस्थमीशमुमया सार्धं ज्वलन्तं श्रिया ।शूराकारमतीव सस्मितमुखं संस्तूयमानं सुरैःइष्वासेन करं प्रसन्नहृदयं भक्तेष्टदं भावये ॥ १३॥

ātreyarcitamannadaṃ praṇamatāṃ durbhikṣadoṣāpahaṃśambhuṃ syandanasaṃsthamīśamumayā sārdhaṃ jvalantaṃ śriyā |śūrākāramatīva sasmitamukhaṃ saṃstūyamānaṃ suraiḥiṣvāsena karaṃ prasannahṛdayaṃ bhakteṣṭadaṃ bhāvaye || 13||

योऽसौ शं तनुते दयामयतनुः प्राणिभ्य एवं गिरैकैलासे गिरिशात्मना जलधरैः पर्जन्यरूपेण च ।वैखर्यामयि वाचि वाच्यविधये ॐकारमय्यां गिरे(रि)ध्येयत्वेन च संस्थितः स्वयमहोऽखण्डाम्बुधारानिधिः ॥ १४॥

yo'sau śaṃ tanute dayāmayatanuḥ prāṇibhya evaṃ giraikailāse giriśātmanā jaladharaiḥ parjanyarūpeṇa ca |vaikharyāmayi vāci vācyavidhaye oṃkāramayyāṃ gire(ri)dhyeyatvena ca saṃsthitaḥ svayamaho'khaṇḍāmbudhārānidhiḥ || 14||

तस्यां क्रूरतया समस्तजगतां दुःखातिविध्वंसिनीया ते रुद्र शिवातनोरिह तया चानन्दचिद्रूपया ।स्मर्तॄणामधिकं सदा मुखतया युक्तस्त्वमस्मान् मुहुःपश्यानुक्षणवीक्षणैरभिमुखं श्रीरुद्रशम्भो प्रभो ॥ १५॥

tasyāṃ krūratayā samastajagatāṃ duḥkhātividhvaṃsinīyā te rudra śivātanoriha tayā cānandacidrūpayā |smartṝṇāmadhikaṃ sadā mukhatayā yuktastvamasmān muhuḥpaśyānukṣaṇavīkṣaṇairabhimukhaṃ śrīrudraśambho prabho || 15||

एवं गोधनवर्धनं प्रणमतां श्रीकाश्यपाराधितंशम्भुं समेरमुखाम्बुजं त्रिणयनं बालेन्दुगङ्गाधरम् ।श्रीशैलेन्द्रसुतासहायममलं भस्मोरमालङ्कृतंसर्वेषामधिनाथमीशमनिशं ध्यायेत्पशूनां पतिम् ॥ १६॥

evaṃ godhanavardhanaṃ praṇamatāṃ śrīkāśyapārādhitaṃśambhuṃ sameramukhāmbujaṃ triṇayanaṃ bālendugaṅgādharam |śrīśailendrasutāsahāyamamalaṃ bhasmoramālaṅkṛtaṃsarveṣāmadhināthamīśamaniśaṃ dhyāyetpaśūnāṃ patim || 16||

देवानां शरणार्थिनां प्रणमतां सम्प्रार्थनानन्तरंहन्तव्यास्त्रिपुरासुरा प्रति युधि क्षेप्या गृहीत्वा इषुम् ।हस्ते यां गिरिशन्त सम्यगपि या हर्तुं बिभर्षि स्वयंहस्तेन त्रिपुराख्यतूलदहन क्रीडां विधाय क्षणात् ॥ १७॥

devānāṃ śaraṇārthināṃ praṇamatāṃ samprārthanānantaraṃhantavyāstripurāsurā prati yudhi kṣepyā gṛhītvā iṣum |haste yāṃ giriśanta samyagapi yā hartuṃ bibharṣi svayaṃhastena tripurākhyatūladahana krīḍāṃ vidhāya kṣaṇāt || 17||

देवत्रायक नित्यमध्वरगिरा अभ्रस्य चैवं गिरेःकैलासस्य च नाथतां कुरु भवद्भक्तान् प्रति क्षेमदाम् ।हस्ते ह्याभिमुखे च किञ्च कृपया त्रायस्व पापैश्च मांमा हिंसीः पुरुषाग्रगण्यमनिशं त्वत्पादसंसेवनात् ॥ १८॥

devatrāyaka nityamadhvaragirā abhrasya caivaṃ gireḥkailāsasya ca nāthatāṃ kuru bhavadbhaktān prati kṣemadām |haste hyābhimukhe ca kiñca kṛpayā trāyasva pāpaiśca māṃmā hiṃsīḥ puruṣāgragaṇyamaniśaṃ tvatpādasaṃsevanāt || 18||

सर्वं गोमहिषाश्वदास कुलमप्येवंविधेत्यदरान्नीरोगं निरुपद्रवं च सततं श्रीरुद्रसाम्ब प्रभो ।श्रीकैलासनिवास सर्वनिगमाधीश प्रभो सर्वतःसर्वं नः सुतदारबान्धवजनक्षेत्रादिकं स्याद्यथा ॥ १९॥

sarvaṃ gomahiṣāśvadāsa kulamapyevaṃvidhetyadarānnīrogaṃ nirupadravaṃ ca satataṃ śrīrudrasāmba prabho |śrīkailāsanivāsa sarvanigamādhīśa prabho sarvataḥsarvaṃ naḥ sutadārabāndhavajanakṣetrādikaṃ syādyathā || 19||

नीरोगं सुमनस्कमेव च तथा त्वां सर्वदुःखापहंसर्वैश्वर्यविवर्धनं प्रणमतां सर्वाधिकं सर्वदा ।सर्वैश्वर्यगुणाकरं शिवकरं कल्याणलीलामृतस्तोत्राकारतया शिवेन च सदा नित्यं स्तुमः सन्निधौ ॥ २०॥

nīrogaṃ sumanaskameva ca tathā tvāṃ sarvaduḥkhāpahaṃsarvaiśvaryavivardhanaṃ praṇamatāṃ sarvādhikaṃ sarvadā |sarvaiśvaryaguṇākaraṃ śivakaraṃ kalyāṇalīlāmṛtastotrākāratayā śivena ca sadā nityaṃ stumaḥ sannidhau || 20||

लोकानामपमृत्युदोषहरणं देवोपघातापहंरुद्रं गौतमनायकेन मुनिना गोमायुना चार्चितम् ।हासक्लिष्ट(ध्वस्त)पुरत्रयं गिरिधनुष्पाणिं रथाधिष्ठितंसङ्ग्रामोचितदिव्यवेषमनिशं ध्यायेत्पुरारिप्रभुम् ॥ २१॥

lokānāmapamṛtyudoṣaharaṇaṃ devopaghātāpahaṃrudraṃ gautamanāyakena muninā gomāyunā cārcitam |hāsakliṣṭa(dhvasta)puratrayaṃ giridhanuṣpāṇiṃ rathādhiṣṭhitaṃsaṅgrāmocitadivyaveṣamaniśaṃ dhyāyetpurāriprabhum || 21||

कार्योपाधिवशेन सन्नपि निराकारोऽपि जीवात्मकोयस्यांशः स्वयमीदृशं वपुरभेदेनानुगृह्णासि यत् ।जन्मव्याधिजरादिदुःखदमहासंसारकष्टज्वरप्लुष्टानां वितराशु दुर्लभमपि त्वद्भक्तिमात्रौषधम् ॥ २२॥

kāryopādhivaśena sannapi nirākāro'pi jīvātmakoyasyāṃśaḥ svayamīdṛśaṃ vapurabhedenānugṛhṇāsi yat |janmavyādhijarādiduḥkhadamahāsaṃsārakaṣṭajvarapluṣṭānāṃ vitarāśu durlabhamapi tvadbhaktimātrauṣadham || 22||

भीतानामभयार्थिनां अभयदेष्वग्रेसरोऽयं भिषक्सर्वेषां भिषजां किलेति निगमा यं संस्तुवन्त्यादरात् ।दुर्ज्ञेयोऽपि परात्परोऽपि जगतां त्राणाय मोहाय वादेवेष्वेकतमोऽहमस्मि इति यः प्रादुर्भवन् क्रीडति ॥ २३॥

bhītānāmabhayārthināṃ abhayadeṣvagresaro'yaṃ bhiṣaksarveṣāṃ bhiṣajāṃ kileti nigamā yaṃ saṃstuvantyādarāt |durjñeyo'pi parātparo'pi jagatāṃ trāṇāya mohāya vādeveṣvekatamo'hamasmi iti yaḥ prādurbhavan krīḍati || 23||

क्रीडायां सुखरूप एव विजिगीषायां जयात्मा स्वयंभक्त्यात्मा व्यवहारके भवति च द्युत्यात्मको द्योतते ।नित्यं स्तोत्रमयः स्तुतावपि गतौ गन्तव्यरूपोऽथवावाय्वात्मा बहुधा विभाति हि बहुष्वेतेषु चैकोऽपि यः ॥ २४॥

krīḍāyāṃ sukharūpa eva vijigīṣāyāṃ jayātmā svayaṃbhaktyātmā vyavahārake bhavati ca dyutyātmako dyotate |nityaṃ stotramayaḥ stutāvapi gatau gantavyarūpo'thavāvāyvātmā bahudhā vibhāti hi bahuṣveteṣu caiko'pi yaḥ || 24||

देवानामपि यः स्वयं मुखमभूत् ब्रह्मादिकानां प्रभुःदिव्यज्ञानवतां प्रधानपुरुषः सर्वस्य लोकस्य यः ।स्रष्टासन् निखिलं जगच्च सृजसि विष्णुर्जगत्पालनेयः सर्वाणि जगन्ति संहरति चाप्यैश्वर्ययोगान्मुहुः ॥ २५॥

devānāmapi yaḥ svayaṃ mukhamabhūt brahmādikānāṃ prabhuḥdivyajñānavatāṃ pradhānapuruṣaḥ sarvasya lokasya yaḥ |sraṣṭāsan nikhilaṃ jagacca sṛjasi viṣṇurjagatpālaneyaḥ sarvāṇi jaganti saṃharati cāpyaiśvaryayogānmuhuḥ || 25||

स्वातन्त्र्याधिकवाग्भिरेवममरानाज्ञाप्य चैवं विधान्यः स्वाभाविकशक्तिमानतितरां अर्हः समर्थः प्रभुः ।अस्मद्धिंसनतत्परानरिगणान् जातीस्तथा रक्षसांसर्वानाशु विनाशयन् मम पुरः प्रत्यक्षमाविर्भवन् ॥ २६॥

svātantryādhikavāgbhirevamamarānājñāpya caivaṃ vidhānyaḥ svābhāvikaśaktimānatitarāṃ arhaḥ samarthaḥ prabhuḥ |asmaddhiṃsanatatparānarigaṇān jātīstathā rakṣasāṃsarvānāśu vināśayan mama puraḥ pratyakṣamāvirbhavan || 26||

देवः सोऽयमधिब्रवीतु कृपया मा भैष्ट युष्मानहंभीतिभ्यस्त्वितिपालयाम्यथ भवाच्चेत्येवमस्मान् प्रभुः ।शम्भुं दुःसहगर्भरोगहरणं रक्षाकरं सर्वथारक्षोभूतभयापहं प्रणमतां दीर्घायुरर्थप्रदम् ॥ २७॥

devaḥ so'yamadhibravītu kṛpayā mā bhaiṣṭa yuṣmānahaṃbhītibhyastvitipālayāmyatha bhavāccetyevamasmān prabhuḥ |śambhuṃ duḥsahagarbharogaharaṇaṃ rakṣākaraṃ sarvathārakṣobhūtabhayāpahaṃ praṇamatāṃ dīrghāyurarthapradam || 27||

कण्वाराधितमिन्दुमौलिमनिशं व्यालोलवीतोज्ज्वलंप्रोद्यत्पावकवर्चसं त्रिणयनं कालारिमीशं भजे ।यः पूर्वाचलहेमरत्न शिखरप्रस्थोपलोपत्यकाकान्तिव्याप्तिवशाद्रसातलतमः सम्पर्कतो वान्वहम् ॥ २८॥

kaṇvārādhitamindumaulimaniśaṃ vyālolavītojjvalaṃprodyatpāvakavarcasaṃ triṇayanaṃ kālārimīśaṃ bhaje |yaḥ pūrvācalahemaratna śikharaprasthopalopatyakākāntivyāptivaśādrasātalatamaḥ samparkato vānvaham || 28||

उद्यन् कुङ्कुमपङ्कताम्र उदितः सिन्दूरपूरारुणस्तप्तस्वर्णसुकान्तिरूर्ध्वमधसंसर्पन्(?)क्रमाद्दृश्यते ।कल्याणैकनिधिः स्वयं स्वयमसावादित्यरूपः शिवोये तुल्याकृतिहेतिभूतिविभवा रुद्रेण रुद्राः परे ॥ २८॥

udyan kuṅkumapaṅkatāmra uditaḥ sindūrapūrāruṇastaptasvarṇasukāntirūrdhvamadhasaṃsarpan(?)kramāddṛśyate |kalyāṇaikanidhiḥ svayaṃ svayamasāvādityarūpaḥ śivoye tulyākṛtihetibhūtivibhavā rudreṇa rudrāḥ pare || 28||

देवस्यानुचराः समस्तजगतां कर्मानुरूपं फलंदातुं दिक्षु सहस्रशः क्षितिमिमामध्यासते चाभितः ।कृत्यस्याऽकरणात्(अकृत्यकरणात्) आलस्य तः कामतःतस्मात्पापमजस्रमार्जितमभूदस्माभिरज्ञैस्ततः ॥ २९॥

devasyānucarāḥ samastajagatāṃ karmānurūpaṃ phalaṃdātuṃ dikṣu sahasraśaḥ kṣitimimāmadhyāsate cābhitaḥ |kṛtyasyā'karaṇāt(akṛtyakaraṇāt) ālasya taḥ kāmataḥtasmātpāpamajasramārjitamabhūdasmābhirajñaistataḥ || 29||

तेषां तस्य महेश्वरस्य विभोर्योऽस्मान्विहारादरःक्रोधश्चास्ति तमीदृशस्तुतिनमस्कारैरपाकुर्महे ।क्ष्वेलश्यामलकन्धरस्फुरदुरुज्वालाग्निवर्णः शिवःतेजोमण्डलमध्यवर्तिविलसन्मार्ताण्डमध्यं वसन् ॥ ३०॥

teṣāṃ tasya maheśvarasya vibhoryo'smānvihārādaraḥkrodhaścāsti tamīdṛśastutinamaskārairapākurmahe |kṣvelaśyāmalakandharasphuradurujvālāgnivarṇaḥ śivaḥtejomaṇḍalamadhyavartivilasanmārtāṇḍamadhyaṃ vasan || 30||

सायं किञ्चिदुदञ्चिताङ्कुरतमःसामर्थ्यलीनां निशाक्रान्ते ध्वान्तमुपानयच्च परितःपङ्कप्रदेशान्तरे ।भूयिष्ठं ग्रसनक्षणं घृणिगणः कालाभ्रनीलानिलो ?बिभ्राणोऽस्तमयन् विलोहितनिभःप्रातस्तथैवोदयन् ॥ ३१॥

sāyaṃ kiñcidudañcitāṅkuratamaḥsāmarthyalīnāṃ niśākrānte dhvāntamupānayacca paritaḥpaṅkapradeśāntare |bhūyiṣṭhaṃ grasanakṣaṇaṃ ghṛṇigaṇaḥ kālābhranīlānilo ?bibhrāṇo'stamayan vilohitanibhaḥprātastathaivodayan || 31||

योऽसौतिर्यगधश्च सर्पति जगद्यात्रां सदा निर्वहन्दुर्ज्ञेयोऽपि तपः क्रियाभिरखिलैर्वेदैःश्रुते मेधया ।येनेयं भगवन्तमस्तमचिरात् यान्तं वनान्ताद्गवांग्रामप्राप्तिनिमित्तमेकमनसः पश्यन्ति गोपा अपि ॥ ३२॥

yo'sautiryagadhaśca sarpati jagadyātrāṃ sadā nirvahandurjñeyo'pi tapaḥ kriyābhirakhilairvedaiḥśrute medhayā |yeneyaṃ bhagavantamastamacirāt yāntaṃ vanāntādgavāṃgrāmaprāptinimittamekamanasaḥ paśyanti gopā api || 32||

अस्तं यास्यति भानुरन्धतमसं दृष्टिं पिधास्यत्यहोस्वामिन् चेदिह कुत्सयिष्यति मृगान्तो भर्त्सयिष्यत्यपि ।अम्भः कुम्भमिदं कदा निजगृहं नेष्याम इत्याकुलाःस्वेदाम्भः कणसिक्तकञ्चुकसमालक्ष्योच्चलच्चूचुकाः ॥ ३३॥

astaṃ yāsyati bhānurandhatamasaṃ dṛṣṭiṃ pidhāsyatyahosvāmin cediha kutsayiṣyati mṛgānto bhartsayiṣyatyapi |ambhaḥ kumbhamidaṃ kadā nijagṛhaṃ neṣyāma ityākulāḥsvedāmbhaḥ kaṇasiktakañcukasamālakṣyoccalaccūcukāḥ || 33||

भ्रश्यद्भूषणजालमाकुलकचं व्यालोलहारं तथाधावन्त्यः परिचारिकाश्च वनिता अङ्गैरपाङ्गैर्मुहुः ।सन्ध्याख्योद्धरणाग्निहोत्रसमये कर्मेक चित्ता द्विजाश्चावासाभिमुखानि पक्षिपशुकीटान्युग्रभूतान्यपि ॥ ३४॥

bhraśyadbhūṣaṇajālamākulakacaṃ vyālolahāraṃ tathādhāvantyaḥ paricārikāśca vanitā aṅgairapāṅgairmuhuḥ |sandhyākhyoddharaṇāgnihotrasamaye karmeka cittā dvijāścāvāsābhimukhāni pakṣipaśukīṭānyugrabhūtānyapi || 34||

सोऽयं नः सुखयत्वहर्निशमुपस्थानानि कालार्थिभिःदृष्टोऽस्माभिरपि प्रभुः प्रशमयन्नेनः कृपाम्भोनिधिः ।यं ध्यायन्निह वेदपारगकुले जातिस्मरो जायतेरुद्रं तं वरदं सुवृष्टिफलदं श्रीकश्यपराधितम् ॥ ३५॥

so'yaṃ naḥ sukhayatvaharniśamupasthānāni kālārthibhiḥdṛṣṭo'smābhirapi prabhuḥ praśamayannenaḥ kṛpāmbhonidhiḥ |yaṃ dhyāyanniha vedapāragakule jātismaro jāyaterudraṃ taṃ varadaṃ suvṛṣṭiphaladaṃ śrīkaśyaparādhitam || 35||

भास्वन्मण्डलगं हिरण्मयतनुं चन्द्रप्रभामण्डलंसाम्बं स्मेरमुखाम्बुजं मुनिगणैरासेव्यमानं भजे ।नीलात्युज्ज्वलकन्धराय च सहस्राख्यात्मने वृष्टिभिःपर्जन्यात्मतया भुवं च परितः सेक्त्रे तथा योनिषु ॥ ३६॥

bhāsvanmaṇḍalagaṃ hiraṇmayatanuṃ candraprabhāmaṇḍalaṃsāmbaṃ smeramukhāmbujaṃ munigaṇairāsevyamānaṃ bhaje |nīlātyujjvalakandharāya ca sahasrākhyātmane vṛṣṭibhiḥparjanyātmatayā bhuvaṃ ca paritaḥ sektre tathā yoniṣu || 36||

गर्भणां पुरुषात्मनां च विविधैर्बीजैर्विधात्रे नमोरुद्रायास्तु नमस्करोम्यथभटा येचास्य तेभ्यो नमः ।सन्तानैकफलार्थिनां प्रणमतां सन्तानरूपं प्रभुंस्वात्मानं हृदि भावयन्तमनिशं शम्भुं कृपाम्भोनिधिम् ॥ ३७॥

garbhaṇāṃ puruṣātmanāṃ ca vividhairbījairvidhātre namorudrāyāstu namaskaromyathabhaṭā yecāsya tebhyo namaḥ |santānaikaphalārthināṃ praṇamatāṃ santānarūpaṃ prabhuṃsvātmānaṃ hṛdi bhāvayantamaniśaṃ śambhuṃ kṛpāmbhonidhim || 37||

कान्तं शारदचन्द्रकान्तिसुभगं शान्तं शिवं शीतलंसाम्बं दिव्यवपुर्दधानममलं सिह्मासनस्थं भजे ।संरम्भस्त्रिपुरेषु दुःसहतरो यः पूर्वमासीद्ध्रुवंस्यादस्यापि स एव सेवकजनेष्वस्मासु दीनेष्वपि ॥ ३८॥

kāntaṃ śāradacandrakāntisubhagaṃ śāntaṃ śivaṃ śītalaṃsāmbaṃ divyavapurdadhānamamalaṃ sihmāsanasthaṃ bhaje |saṃrambhastripureṣu duḥsahataro yaḥ pūrvamāsīddhruvaṃsyādasyāpi sa eva sevakajaneṣvasmāsu dīneṣvapi || 38||

विद्यैश्वर्ययशःश्रियां च निलयस्य ज्ञानवैराग्ययोःदाक्षिण्यैकतनोर्दयामयतनोः पाल्येष्वयुक्तो हि सः ।तस्माज्ज्यामितरां प्रमुच्य धनुषः कोट्योर्द्वयोर्यौऽचिरंवद्धायाश्चतवे(?) । । । । । वस्तिष्ठन्ति ताः प्राणिनाम् ॥ ३९॥

vidyaiśvaryayaśaḥśriyāṃ ca nilayasya jñānavairāgyayoḥdākṣiṇyaikatanordayāmayatanoḥ pālyeṣvayukto hi saḥ |tasmājjyāmitarāṃ pramucya dhanuṣaḥ koṭyordvayoryau'ciraṃvaddhāyāścatave(?) | | | | | vastiṣṭhanti tāḥ prāṇinām || 39||

संहर्त्रीरुपसंहरन्नभिमुखीकुर्वन्ति नास्मान् ययातूणीरेषु तिरोहितान् कुरु तथा देवेश तुभ्यं नमः ।देवानेकशतेषुधिर्व्रज सहस्राक्षः स्वमेवं धनुःकृत्वा वीक्ष्यमिदं मुखानि निखिलानां चैवशीर्णानि ते ॥ ४०॥

saṃhartrīrupasaṃharannabhimukhīkurvanti nāsmān yayātūṇīreṣu tirohitān kuru tathā deveśa tubhyaṃ namaḥ |devānekaśateṣudhirvraja sahasrākṣaḥ svamevaṃ dhanuḥkṛtvā vīkṣyamidaṃ mukhāni nikhilānāṃ caivaśīrṇāni te || 40||

निःशेषं नितरां विधाय कृपयाऽस्माकं प्रसादार्थिनांसद्यः शान्तमनाः शिवो भव सहस्वाद्यापराधान् बहून् ।सुप्रीतस्य कपर्दिनोऽस्त्विह पिनाकाख्यं धनुः सज्यमप्यद्यास्मत्कुशलाय वीज्यमिषुधिश्चायं पुरोयत्पुरा ॥ ४०॥

niḥśeṣaṃ nitarāṃ vidhāya kṛpayā'smākaṃ prasādārthināṃsadyaḥ śāntamanāḥ śivo bhava sahasvādyāparādhān bahūn |suprītasya kapardino'stviha pinākākhyaṃ dhanuḥ sajyamapyadyāsmatkuśalāya vījyamiṣudhiścāyaṃ puroyatpurā || 40||

बाणैः पूर्णतरोऽपि वीतविशिखोभूयात्तदीयाश्च याः ।देवस्यैव वरेषवोऽप्यपहतास्ताः सन्तु लीनाः क्रमात्तीक्ष्णारोऽपि महासिरद्य भजतां भक्तेषु मन्दारतांकोशःखड्गसहायवानपि विनाभूतोऽस्तु तेनाधुना ॥ ४२॥

bāṇaiḥ pūrṇataro'pi vītaviśikhobhūyāttadīyāśca yāḥ |devasyaiva vareṣavo'pyapahatāstāḥ santu līnāḥ kramāttīkṣṇāro'pi mahāsiradya bhajatāṃ bhakteṣu mandāratāṃkośaḥkhaḍgasahāyavānapi vinābhūto'stu tenādhunā || 42||

एवं शान्तमनाः प्रशान्तविविधानेकायुधाः सन्ततंभक्तान् नः शरणागतान् करुणया पायादपायाच्छिवः ।युद्धे वैरिभयापहं प्रणमतां श्रीरुद्रमाराधितंदैवं नारदनामकेन मुनिना नानायुधालङ्कृतम् ॥ ४३॥

evaṃ śāntamanāḥ praśāntavividhānekāyudhāḥ santataṃbhaktān naḥ śaraṇāgatān karuṇayā pāyādapāyācchivaḥ |yuddhe vairibhayāpahaṃ praṇamatāṃ śrīrudramārādhitaṃdaivaṃ nāradanāmakena muninā nānāyudhālaṅkṛtam || 43||

उद्यद्भास्करकोटिदीधितितनुर्दीप्तोत्तमाङ्गोज्ज्वलत्कान्तिं भीषण भोगिभूषणमहं ध्यायेत मीढुष्टमम् ।रुद्रो हेतिधरोऽधुना । । । । । हस्ते तवास्तेऽधुना ॥ ४४॥

udyadbhāskarakoṭidīdhititanurdīptottamāṅgojjvalatkāntiṃ bhīṣaṇa bhogibhūṣaṇamahaṃ dhyāyeta mīḍhuṣṭamam |rudro hetidharo'dhunā | | | | | haste tavāste'dhunā || 44||

अस्मान् पुत्रकलत्रपुत्रसहितान् सर्वान् प्रसन्नान् सदासर्वास्माद्दुरिताच्च रक्ष भगवन् दीनान् दयाम्भोनिधे ।स्वामिन् रुद्र नमोऽस्तु देवधनुषे चानाततज्याय तेउद्युक्ताय शराय चोद्यतगदाचक्रादिसङ्घाय च ॥ ४५॥

asmān putrakalatraputrasahitān sarvān prasannān sadāsarvāsmādduritācca rakṣa bhagavan dīnān dayāmbhonidhe |svāmin rudra namo'stu devadhanuṣe cānātatajyāya teudyuktāya śarāya codyatagadācakrādisaṅghāya ca || 45||

दुष्टान् धर्षयते दृढाय विविधायैवंविघायायुधस्तोमायाद्य नमोऽस्तु तेऽद्य भगवन् याभ्यां रिपून् विध्यसि ।बाहुभ्यां बिभिमो वयं तव धनुर्बाणोद्यताभ्यां ततस्वस्वन्येषु महाभुजेष्वपि मुहुस्ताभ्यामुमाभ्यां नमः ॥ ४६॥

duṣṭān dharṣayate dṛḍhāya vividhāyaivaṃvighāyāyudhastomāyādya namo'stu te'dya bhagavan yābhyāṃ ripūn vidhyasi |bāhubhyāṃ bibhimo vayaṃ tava dhanurbāṇodyatābhyāṃ tatasvasvanyeṣu mahābhujeṣvapi muhustābhyāmumābhyāṃ namaḥ || 46||

यद्वा दक्षिणवामबाहुनिवहाभ्यां ते नमः कृत्स्नशःतस्मैचोत्तमसायकाय धनुषे तस्मै नमः कुर्महे ।स्वामिन्नद्य वयं पुनः पुनरिदं चाशास्यमाशास्महेयः पार्श्वेऽस्ति तवेषुधिस्त इषवो यास्ताश्च दूरे पुनः ॥ ४७॥

yadvā dakṣiṇavāmabāhunivahābhyāṃ te namaḥ kṛtsnaśaḥtasmaicottamasāyakāya dhanuṣe tasmai namaḥ kurmahe |svāminnadya vayaṃ punaḥ punaridaṃ cāśāsyamāśāsmaheyaḥ pārśve'sti taveṣudhista iṣavo yāstāśca dūre punaḥ || 47||

व्यूहैर्वैरिजनस्य पातय तथा हिंस्रोऽपि धन्वनस्तत्रैवास्त्विह पुत्रपौत्रसहितान् पुष्णातु नः सर्वतः ।तुभ्यं देव सदा नमोऽस्तु भगवन् विश्वेश्वरायस्फुरद्वह्नयर्केन्दुदृशे पुरत्रयभिदे कालाग्निरुद्राय च ॥ ४८॥

vyūhairvairijanasya pātaya tathā hiṃsro'pi dhanvanastatraivāstviha putrapautrasahitān puṣṇātu naḥ sarvataḥ |tubhyaṃ deva sadā namo'stu bhagavan viśveśvarāyasphuradvahnayarkendudṛśe puratrayabhide kālāgnirudrāya ca || 48||

क्ष्वेलश्यामलकन्धराय महतां(ते)देवाय सर्वेश्वरायेशायास्तु सदाशिवाय महते देवाय शश्वन्नमः ।स्वात्मानं हृदि भावयन्तमनिशं रुद्रं मुहुर्ध्यायतांयुद्धे सर्वरिपुप्रणाशनमरिस्थानैकविध्वंसिनम् ॥ ४९॥

kṣvelaśyāmalakandharāya mahatāṃ(te)devāya sarveśvarāyeśāyāstu sadāśivāya mahate devāya śaśvannamaḥ |svātmānaṃ hṛdi bhāvayantamaniśaṃ rudraṃ muhurdhyāyatāṃyuddhe sarvaripupraṇāśanamaristhānaikavidhvaṃsinam || 49||