प्रणवविधानम् Pranava Vidhanam

(भगवान् आत्मनाथो भगवती योगनायिका च गुरुस्वरूपौ,प्रणवस्वरूपौ, दक्षिणामूर्तिस्वरूपौ च श्रीमाणिक्यवाचकभाग्यपरिपाकेन जनैः कृतां सपर्यां स्वीकुरुतः । तयोः स्वरूपं इदमीदृक्इति नावगन्तुं पार्यते । दक्षिणामूर्तिरेव तथा आत्मानं दर्शयामासेतिवृद्धाः । बाह्यपूजायां लब्धावकाशा एता नामावल्यः । ध्यानयोगेनप्रणवात्मना परात्मना भावनं योगिमात्रसुकरम् । स ध्यानयोगश्चक्रोडपत्रोपलब्धः इह प्रकाश्यते । गुरुवृद्धसम्पदायानुसार्येष गुरुमुखादेवावगन्तव्यः । पत्रलब्धं न नष्टं भवेदिति धिया अत्र सङ्गृह्यते ।

(bhagavān ātmanātho bhagavatī yoganāyikā ca gurusvarūpau,praṇavasvarūpau, dakṣiṇāmūrtisvarūpau ca śrīmāṇikyavācakabhāgyaparipākena janaiḥ kṛtāṃ saparyāṃ svīkurutaḥ | tayoḥ svarūpaṃ idamīdṛkiti nāvagantuṃ pāryate | dakṣiṇāmūrtireva tathā ātmānaṃ darśayāmāsetivṛddhāḥ | bāhyapūjāyāṃ labdhāvakāśā etā nāmāvalyaḥ | dhyānayogenapraṇavātmanā parātmanā bhāvanaṃ yogimātrasukaram | sa dhyānayogaścakroḍapatropalabdhaḥ iha prakāśyate | guruvṛddhasampadāyānusāryeṣa gurumukhādevāvagantavyaḥ | patralabdhaṃ na naṣṭaṃ bhavediti dhiyā atra saṅgṛhyate |

प्रणवजपभावनाक्रमःअस्य श्रीप्रणवमहामन्त्रस्य, प्रजापतिः ऋषिः । देवीगायत्रीछन्दः । परमात्मा देवता । अं बीजं, उं शक्तिः । मं कीलकम् ।अथ हृदयादि न्यासः ।अं ॐ आं हृदयाय नमः ।

praṇavajapabhāvanākramaḥasya śrīpraṇavamahāmantrasya, prajāpatiḥ ṛṣiḥ | devīgāyatrīchandaḥ | paramātmā devatā | aṃ bījaṃ, uṃ śaktiḥ | maṃ kīlakam |atha hṛdayādi nyāsaḥ |aṃ oṃ āṃ hṛdayāya namaḥ |

इं ॐ ईं शिरसे स्वाहा ।उं ॐ ऊं शिखायै वषट् ।एं ॐ ऐं कवचाय हुम् ।ओं ॐ औं नेत्रत्रयाय वौषट् ।अं ॐ अः अस्त्राय फट् ।(अथवा)ॐ भूः हृदयाय नमः ।

iṃ oṃ īṃ śirase svāhā |uṃ oṃ ūṃ śikhāyai vaṣaṭ |eṃ oṃ aiṃ kavacāya hum |oṃ oṃ auṃ netratrayāya vauṣaṭ |aṃ oṃ aḥ astrāya phaṭ |(athavā)oṃ bhūḥ hṛdayāya namaḥ |

ॐ भुवः शिरसे स्वाहा ।ॐ सुवः शिखायै वषट् ।ॐ महः कवचाय हुम् ।ॐ जनः नेत्रत्रयाय वौषट् ।ॐ तपः अस्त्राय फट् ।१\। अं ॐ नमः ब्रह्माणं भावयामि । (नाभौ)उं ॐ नमः विष्णुं भावयामि । (हृदये)मं ॐ नमः रुद्रं भावयामि । (भ्रूमध्ये) ।ॐ ॐ नमः ईश्वरं भावयामि । (मूर्धनि) ।२\। पृथक् पृथक् एषांलमित्यादिमानसपूजामानसपञ्चोपचारपूजनम्१ ॐ लं पृथिव्यात्मने गन्धं परिकल्पयामि ।२ ॐ हं आकाशात्मने पुष्पं परिकल्पयामि ।३ ॐ यं वाय्वात्मने धूपं परिकल्पयामि ।४ ॐ रं वह्न्यात्मने दीपं परिकल्पयामि ।५ ॐ वं अमृतात्मने नैवेद्यं परिकल्पयामि ।

oṃ bhuvaḥ śirase svāhā |oṃ suvaḥ śikhāyai vaṣaṭ |oṃ mahaḥ kavacāya hum |oṃ janaḥ netratrayāya vauṣaṭ |oṃ tapaḥ astrāya phaṭ | 1\| aṃ oṃ namaḥ brahmāṇaṃ bhāvayāmi | (nābhau)uṃ oṃ namaḥ viṣṇuṃ bhāvayāmi | (hṛdaye)maṃ oṃ namaḥ rudraṃ bhāvayāmi | (bhrūmadhye) |oṃ oṃ namaḥ īśvaraṃ bhāvayāmi | (mūrdhani) | 2\| pṛthak pṛthak eṣāṃlamityādimānasapūjāmānasapañcopacārapūjanam1 oṃ laṃ pṛthivyātmane gandhaṃ parikalpayāmi | 2 oṃ haṃ ākāśātmane puṣpaṃ parikalpayāmi | 3 oṃ yaṃ vāyvātmane dhūpaṃ parikalpayāmi | 4 oṃ raṃ vahnyātmane dīpaṃ parikalpayāmi | 5 oṃ vaṃ amṛtātmane naivedyaṃ parikalpayāmi |

तेजोरूपान् विभाव्य, प्रणवोच्चारणेन तानेकीकृत्य षोडशान्तस्थामृतेन योजयेत् ।पुनरेवंअं नमः इति प्रणवप्रणवावयवेन ब्रह्माणं चतुर्षु स्थानेषुपूर्ववत्सम्पूज्य प्रणवेन तेजोरूपं कृत्वा अमृतेन योजयेत् ।एवं उं नमः, मं नमः इति द्वाभ्यां विष्णुरुद्रौ तथैवामृतेन योजयेत् ।३\। पुनः एवमेव प्रणवावयवैः त्रिभिरपि ब्रह्मविष्णु रुद्रान्नाभेर्दक्षिणतो वामतो नाभौ च, हृदयस्य दक्षिणतो वामतो मध्येच भ्रूमध्यस्य दक्षिणतो वामतो मध्यतश्च यथायोगं भावयित्वासम्पूज्य तेजोरूपान् षोडशान्तामृतेन योजयेत् ।पुनः प्रणवेन एवमेव चतुर्षु स्थानेषु भावयित्वा सम्पूज्यतेजोरूपं ईश्वरं अमृतेन योजयेत् ।४\। मातृकास्थानेषु न्यासस्त्वेवम्अं अं नमः शिरसिउं आं नमः मुखवृत्तेमं इं नमः दक्षनेत्रेअं ईं नमः वामनेत्रेउं उं नमः दक्षकर्णेमं ऊं नमः वामकर्णेअं ऋं नमः दक्षनासायांउं ॠं नमः वामनासायांमं ऌं नमः दक्षकपोलेअं ॡं नमः वामकपोलेउं एं नमः ऊर्ध्वोष्ठेमं ऐं नमः अधरोष्ठेअं ओं नमः ऊर्ध्वदन्तेषुउं औं नमः अधोदन्तेषुमं अं नमः जिह्वाग्रेअं अः नमः कण्ठेउं कं नमः दक्षबाहुमूलेमं खं नमः दक्षकूर्परेअं गं नमः दक्षमणिबन्धेउं घं नमः दक्षकराङ्गुलिमूलेमं ङं नमः दक्षकराङ्गुल्यग्रेअं चं नमः वामबाहुमूलेउं छं नमः वामकूर्परेमं जं नमः वाममणिबन्धेअं झं नमः वामकराङ्गुलिमूलेउं ञं नमः वामकराङ्गुल्यग्रेमं टं नमः दक्षोरुमूलेअं ठं नमः दक्षजानुनिउं डं नमः दक्षगुल्फेमं ढं नमः दक्षपादाङ्गुलिमूलेअं णं नमः दक्षपादाङ्गुल्यग्रेउं तं नमः वामोरुमूलेमं थं नमः वामजानुनिअं दं नमः वामगुल्फेउं धं नमः वामपादाङ्गुलिमूलेमं नं नमः वामपादाङ्गुल्यग्रेअं पं नमः दक्षपार्श्वेउं फं नमः वामपृष्ठेमं बं नमः वामपार्श्वेअं भं नमः नाभौउं मं नमः जठरेमं यं नमः हृदयेअं रं नमः दक्षकक्षेउं लं नमः गलपृष्ठेमं वं नमः वामकक्षेअं शं नमः हृदयादि दक्षकराङ्गुल्यन्तंउं षं नमः हृदयादिवामकराङ्गुल्यन्तंमं सं नमः हृदयादि दक्षपादाङ्गुल्यन्तंअं हं नमः हृदयादि वामपादाङ्गुल्यन्तंउं ळं नमः कट्यादि दक्षिणपादाङ्गुल्यन्तंमं क्षं नमः कट्यादिवामपादाङ्गुल्यन्तं५\। पुनः ॐ अं ॐ नमः । ॐ आं ॐ नमः इत्येवंप्रणवपुटितवर्णान् मातृकास्थानेषु न्यसेत् ।

tejorūpān vibhāvya, praṇavoccāraṇena tānekīkṛtya ṣoḍaśāntasthāmṛtena yojayet |punarevaṃaṃ namaḥ iti praṇavapraṇavāvayavena brahmāṇaṃ caturṣu sthāneṣupūrvavatsampūjya praṇavena tejorūpaṃ kṛtvā amṛtena yojayet |evaṃ uṃ namaḥ, maṃ namaḥ iti dvābhyāṃ viṣṇurudrau tathaivāmṛtena yojayet | 3\| punaḥ evameva praṇavāvayavaiḥ tribhirapi brahmaviṣṇu rudrānnābherdakṣiṇato vāmato nābhau ca, hṛdayasya dakṣiṇato vāmato madhyeca bhrūmadhyasya dakṣiṇato vāmato madhyataśca yathāyogaṃ bhāvayitvāsampūjya tejorūpān ṣoḍaśāntāmṛtena yojayet |punaḥ praṇavena evameva caturṣu sthāneṣu bhāvayitvā sampūjyatejorūpaṃ īśvaraṃ amṛtena yojayet | 4\| mātṛkāsthāneṣu nyāsastvevamaṃ aṃ namaḥ śirasiuṃ āṃ namaḥ mukhavṛttemaṃ iṃ namaḥ dakṣanetreaṃ īṃ namaḥ vāmanetreuṃ uṃ namaḥ dakṣakarṇemaṃ ūṃ namaḥ vāmakarṇeaṃ ṛṃ namaḥ dakṣanāsāyāṃuṃ ṝṃ namaḥ vāmanāsāyāṃmaṃ ḷṃ namaḥ dakṣakapoleaṃ ḹṃ namaḥ vāmakapoleuṃ eṃ namaḥ ūrdhvoṣṭhemaṃ aiṃ namaḥ adharoṣṭheaṃ oṃ namaḥ ūrdhvadanteṣuuṃ auṃ namaḥ adhodanteṣumaṃ aṃ namaḥ jihvāgreaṃ aḥ namaḥ kaṇṭheuṃ kaṃ namaḥ dakṣabāhumūlemaṃ khaṃ namaḥ dakṣakūrpareaṃ gaṃ namaḥ dakṣamaṇibandheuṃ ghaṃ namaḥ dakṣakarāṅgulimūlemaṃ ṅaṃ namaḥ dakṣakarāṅgulyagreaṃ caṃ namaḥ vāmabāhumūleuṃ chaṃ namaḥ vāmakūrparemaṃ jaṃ namaḥ vāmamaṇibandheaṃ jhaṃ namaḥ vāmakarāṅgulimūleuṃ ñaṃ namaḥ vāmakarāṅgulyagremaṃ ṭaṃ namaḥ dakṣorumūleaṃ ṭhaṃ namaḥ dakṣajānuniuṃ ḍaṃ namaḥ dakṣagulphemaṃ ḍhaṃ namaḥ dakṣapādāṅgulimūleaṃ ṇaṃ namaḥ dakṣapādāṅgulyagreuṃ taṃ namaḥ vāmorumūlemaṃ thaṃ namaḥ vāmajānuniaṃ daṃ namaḥ vāmagulpheuṃ dhaṃ namaḥ vāmapādāṅgulimūlemaṃ naṃ namaḥ vāmapādāṅgulyagreaṃ paṃ namaḥ dakṣapārśveuṃ phaṃ namaḥ vāmapṛṣṭhemaṃ baṃ namaḥ vāmapārśveaṃ bhaṃ namaḥ nābhauuṃ maṃ namaḥ jaṭharemaṃ yaṃ namaḥ hṛdayeaṃ raṃ namaḥ dakṣakakṣeuṃ laṃ namaḥ galapṛṣṭhemaṃ vaṃ namaḥ vāmakakṣeaṃ śaṃ namaḥ hṛdayādi dakṣakarāṅgulyantaṃuṃ ṣaṃ namaḥ hṛdayādivāmakarāṅgulyantaṃmaṃ saṃ namaḥ hṛdayādi dakṣapādāṅgulyantaṃaṃ haṃ namaḥ hṛdayādi vāmapādāṅgulyantaṃuṃ ḷaṃ namaḥ kaṭyādi dakṣiṇapādāṅgulyantaṃmaṃ kṣaṃ namaḥ kaṭyādivāmapādāṅgulyantaṃ5\| punaḥ oṃ aṃ oṃ namaḥ | oṃ āṃ oṃ namaḥ ityevaṃpraṇavapuṭitavarṇān mātṛkāsthāneṣu nyaset |

६\। पुनः ॐ अं ब्रह्मणे नमः । ॐ आं विष्णवे । इं रुद्राय ।ईं ओङ्काराय । उं प्रणवाय । ऊं सर्वव्यापिने । ऋं अनन्ताय ।ॠं ताराय । ऌं सूक्ष्माय । ॡं शुक्लाय । एं वैद्युताय ।ऐं पराय । ॐ ब्रह्मणे । औं एकाय । अं एकरुद्राय । अः ईशानाय ।कं भगवते । खं महेश्वराय । गं महादेवाय । घं सदाशिवाय ।ङं सर्वरक्षित्रे । चं सर्वगताय । छं सर्वप्रियतमाय ।जं नित्यतृप्ताय ।झं सर्वापगमाय । ञं सर्वकान्ताय । टं सर्वप्रतिष्ठाय ।ठं सर्वश्रोत्रे । डं सर्वस्वामिने । ढं सर्वसमृद्धाय ।णं सर्वचक्राय । तं सर्वक्रियाय । थं सर्वेच्छाय ।दं सर्वदीप्ताय । धं सर्वावाप्ताय । नं सर्वालिङ्गिताय ।पं सर्वहिंसकाय । फं सर्वदाहकाय । बं सर्वभावाय ।भं सर्ववृद्धाय । मं गुणबीजाय । यं स्रुवाय । रं वेदादये ।लं आदये । वं मध्यमाय । शं पराय । षं त्रिमात्राय । सं योनये ।हं सर्वदेहाश्रयाय । ळं संवादकाय । क्षं सर्वात्मने ।इति प्रणवादीन् नमोऽन्तान्मातृकाक्षरस्थानेषु न्यसेत् ।

6\| punaḥ oṃ aṃ brahmaṇe namaḥ | oṃ āṃ viṣṇave | iṃ rudrāya |īṃ oṅkārāya | uṃ praṇavāya | ūṃ sarvavyāpine | ṛṃ anantāya |ṝṃ tārāya | ḷṃ sūkṣmāya | ḹṃ śuklāya | eṃ vaidyutāya |aiṃ parāya | oṃ brahmaṇe | auṃ ekāya | aṃ ekarudrāya | aḥ īśānāya |kaṃ bhagavate | khaṃ maheśvarāya | gaṃ mahādevāya | ghaṃ sadāśivāya |ṅaṃ sarvarakṣitre | caṃ sarvagatāya | chaṃ sarvapriyatamāya |jaṃ nityatṛptāya |jhaṃ sarvāpagamāya | ñaṃ sarvakāntāya | ṭaṃ sarvapratiṣṭhāya |ṭhaṃ sarvaśrotre | ḍaṃ sarvasvāmine | ḍhaṃ sarvasamṛddhāya |ṇaṃ sarvacakrāya | taṃ sarvakriyāya | thaṃ sarvecchāya |daṃ sarvadīptāya | dhaṃ sarvāvāptāya | naṃ sarvāliṅgitāya |paṃ sarvahiṃsakāya | phaṃ sarvadāhakāya | baṃ sarvabhāvāya |bhaṃ sarvavṛddhāya | maṃ guṇabījāya | yaṃ sruvāya | raṃ vedādaye |laṃ ādaye | vaṃ madhyamāya | śaṃ parāya | ṣaṃ trimātrāya | saṃ yonaye |haṃ sarvadehāśrayāya | ḷaṃ saṃvādakāya | kṣaṃ sarvātmane |iti praṇavādīn namo'ntānmātṛkākṣarasthāneṣu nyaset |

ध्यानक्रमःषट्कुक्षिं पीठसंस्थं तदुपरि विलसत्सोमसूत्रं सबिन्दुंतन्मध्ये नादसंज्ञं प्रणवमभिवृतं बिन्दुनादौ पुनश्च ।इत्थं सञ्चिन्त्य योगी विविधमनुदिनं तारगं व्योमसंस्थंसर्वाधारं महेशं सकृदपि मनसा संस्मरेद्यः स मुक्तः ॥

dhyānakramaḥṣaṭkukṣiṃ pīṭhasaṃsthaṃ tadupari vilasatsomasūtraṃ sabinduṃtanmadhye nādasaṃjñaṃ praṇavamabhivṛtaṃ bindunādau punaśca |itthaṃ sañcintya yogī vividhamanudinaṃ tāragaṃ vyomasaṃsthaṃsarvādhāraṃ maheśaṃ sakṛdapi manasā saṃsmaredyaḥ sa muktaḥ ||

इति प्रणवविधानं सम्पूर्णम् ।

iti praṇavavidhānaṃ sampūrṇam |