कठरुद्रोपनिषत् Katharudra Upanishad

परिव्रज्याधर्मपूगालङ्कारा यत्पदं ययुः ।तदहं कठविद्यार्थं रामचन्द्रपदं भजे ॥ॐ सहनाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ ॥ देवा ह वै भगवन्तमब्रुवन्नधीहि भगवन्ब्रह्मविद्याम् ।स प्रजापतिरब्रवीत्सशिखान्केशान्निष्कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतंनिष्कृत्य पुत्रं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मा त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वंप्रतिष्ठाऽसीति वदेत् । अथ पुत्रो वदत्यहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहंवषट्कारोऽहमोङ्कारोऽहं स्वाहाहं स्वधाहं धाताहंविधाताहं त्वष्टाहं प्रतिष्ठास्मीति ।तान्येतान्यनुव्रजन्नाश्रुमापातयेत् ।यदश्रुमापातयेत्प्रजां विच्छिन्द्यात् ।प्रदक्षिणमावृत्त्यैतच्चैतच्चानवेक्षमाणाः प्रत्यायन्ति ।स स्वर्ग्यो भवति ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदोक्ताचरितब्रह्मचर्योदारानाहृत्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुपादिभिर्वितत्येष्ट्वा चशक्तितो यज्ञैः । तस्य संन्यासो गुरुभिरनुज्ञातस्य बान्धवैश्च ।सोऽरण्यं परेत्य द्वादशरात्रं पयसाग्निहोत्रं जुहुयात् ।द्वादशरात्रं पयोभक्षा स्यात् । द्वादशरात्रस्यान्तेअग्नये वैश्वानराय प्रजापतये च प्राजापत्यं चरुंवैष्णवं त्रिकपालमग्निं संस्थितानि पूर्वाणि दारुपात्राण्याग्नौजुहुयात् । मृण्मयान्यप्सु जुहुयात् । तैजसानि गुरवे दद्यात् ।मा त्वं मामपहाय परागाः । नाहं त्वामपहाय परागामिति ।गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयेष्वरणिदेशाद्भस्ममुष्टिंपिबेदित्येके । सशिखान्केशान्निष्कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतंभूःस्वाहेत्यप्सु जुहुयात् । अत ऊर्ध्वमनशनमपां प्रवेशमग्निप्रवेशं वीराध्वानं महाप्रस्थानं वृद्धाश्रमं वागच्छेत् । पयसा यं प्राश्नीयात्सोऽस्य सायंहोमः । यत्प्रातःसोऽयं प्रातः । यद्दर्शे तद्दर्शनम् । यत्पौर्णमास्ये तत्पौर्णमास्यम् ।यद्वसन्ते केशश्मश्रुलोमनखानि वापयेत्सोऽस्याग्निष्टोमः ।संन्यस्याग्निं न पुनरावर्तयेन्मृत्युर्जयमावहमित्यध्यात्ममन्त्रान्पठेत् । स्वस्ति सर्वजीवेभ्य इत्युक्त्वात्मानमनन्यं ध्यायन् तदूर्ध्वबाहुर्विमुक्तमार्गो भवेत् ।अनिकेतश्चरेत् । भिक्षाशी यत्किञ्चिन्नाद्यात् । लवैकं न धावयेज्जन्तुसंरक्षणार्थं वर्षवर्जमिति । तदपि श्लोका भवन्ति ।कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टमुपानहौ ।शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ॥ १॥

parivrajyādharmapūgālaṅkārā yatpadaṃ yayuḥ |tadahaṃ kaṭhavidyārthaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ||oṃ sahanāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai ||tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||hariḥ oṃ || devā ha vai bhagavantamabruvannadhīhi bhagavanbrahmavidyām |sa prajāpatirabravītsaśikhānkeśānniṣkṛtya visṛjya yajñopavītaṃniṣkṛtya putraṃ dṛṣṭvā tvaṃ brahmā tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkārastvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ dhātā tvaṃ vidhātā tvaṃpratiṣṭhā'sīti vadet | atha putro vadatyahaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃvaṣaṭkāro'hamoṅkāro'haṃ svāhāhaṃ svadhāhaṃ dhātāhaṃvidhātāhaṃ tvaṣṭāhaṃ pratiṣṭhāsmīti |tānyetānyanuvrajannāśrumāpātayet |yadaśrumāpātayetprajāṃ vicchindyāt |pradakṣiṇamāvṛttyaitaccaitaccānavekṣamāṇāḥ pratyāyanti |sa svargyo bhavati brahmacārī vedamadhītya vedoktācaritabrahmacaryodārānāhṛtya putrānutpādya tānanupādibhirvitatyeṣṭvā caśaktito yajñaiḥ | tasya saṃnyāso gurubhiranujñātasya bāndhavaiśca |so'raṇyaṃ paretya dvādaśarātraṃ payasāgnihotraṃ juhuyāt |dvādaśarātraṃ payobhakṣā syāt | dvādaśarātrasyānteagnaye vaiśvānarāya prajāpataye ca prājāpatyaṃ caruṃvaiṣṇavaṃ trikapālamagniṃ saṃsthitāni pūrvāṇi dārupātrāṇyāgnaujuhuyāt | mṛṇmayānyapsu juhuyāt | taijasāni gurave dadyāt |mā tvaṃ māmapahāya parāgāḥ | nāhaṃ tvāmapahāya parāgāmiti |gārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyeṣvaraṇideśādbhasmamuṣṭiṃpibedityeke | saśikhānkeśānniṣkṛtya visṛjya yajñopavītaṃbhūḥsvāhetyapsu juhuyāt | ata ūrdhvamanaśanamapāṃ praveśamagnipraveśaṃ vīrādhvānaṃ mahāprasthānaṃ vṛddhāśramaṃ vāgacchet | payasā yaṃ prāśnīyātso'sya sāyaṃhomaḥ | yatprātaḥso'yaṃ prātaḥ | yaddarśe taddarśanam | yatpaurṇamāsye tatpaurṇamāsyam |yadvasante keśaśmaśrulomanakhāni vāpayetso'syāgniṣṭomaḥ |saṃnyasyāgniṃ na punarāvartayenmṛtyurjayamāvahamityadhyātmamantrānpaṭhet | svasti sarvajīvebhya ityuktvātmānamananyaṃ dhyāyan tadūrdhvabāhurvimuktamārgo bhavet |aniketaścaret | bhikṣāśī yatkiñcinnādyāt | lavaikaṃ na dhāvayejjantusaṃrakṣaṇārthaṃ varṣavarjamiti | tadapi ślokā bhavanti |kuṇḍikāṃ camasaṃ śikyaṃ triviṣṭamupānahau |śītopaghātinīṃ kanthāṃ kaupīnācchādanaṃ tathā || 1||

पवित्रं ज्ञानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च ।यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ २॥

pavitraṃ jñānaśāṭīṃ ca uttarāsaṅgameva ca |yajñopavītaṃ vedāṃśca sarvaṃ tadvarjayedyatiḥ || 2||

स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचरेत् ।नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु वा स्वपेत् ॥ ३॥

snānaṃ pānaṃ tathā śaucamadbhiḥ pūtābhirācaret |nadīpulinaśāyī syāddevāgāreṣu vā svapet || 3||

नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतायेत् ।स्तूयमानो न तुषेत निन्दितो न शपेत्परान् ॥ ४॥

nātyarthaṃ sukhaduḥkhābhyāṃ śarīramupatāyet |stūyamāno na tuṣeta nindito na śapetparān || 4||

ब्रह्मचर्येण सन्तिष्ठेदप्रमादेन मस्करी ।दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभाषणम् ॥ ५॥

brahmacaryeṇa santiṣṭhedapramādena maskarī |darśanaṃ sparśanaṃ keliḥ kīrtanaṃ guhyabhāṣaṇam || 5||

सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियान्निर्वृत्तिरेव च ।एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ६॥

saṅkalpo'dhyavasāyaśca kriyānnirvṛttireva ca |etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 6||

विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुमुक्षुभिः ।यज्जगद्भासकं भानं नित्यं भाति स्वतः स्फुरत् ॥ ७॥

viparītaṃ brahmacaryamanuṣṭheyaṃ mumukṣubhiḥ |yajjagadbhāsakaṃ bhānaṃ nityaṃ bhāti svataḥ sphurat || 7||

स एव जगतः साक्षी सर्वात्मा विमलाकृतिः । (एष)प्रतिष्ठा सर्वभूतानां प्रज्ञानघनलक्षणः ॥ ८॥

sa eva jagataḥ sākṣī sarvātmā vimalākṛtiḥ | (eṣa)pratiṣṭhā sarvabhūtānāṃ prajñānaghanalakṣaṇaḥ || 8||

न कर्मणा न प्रजया न चान्येनापि केचित् ।ब्रह्मवेदनमात्रेण ब्रह्माप्नोत्येव मानवः ॥ ९॥

na karmaṇā na prajayā na cānyenāpi kecit |brahmavedanamātreṇa brahmāpnotyeva mānavaḥ || 9||

तद्विद्या विषयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयम् ।संसारे च गुहावाच्ये मायाज्ञानादिसंज्ञके ॥ १०॥

tadvidyā viṣayaṃ brahma satyajñānasukhādvayam |saṃsāre ca guhāvācye māyājñānādisaṃjñake || 10||

निहितं ब्रह्म यो वेद परमे व्योम्नि संज्ञिते ।सोऽश्नुते सकलान्कामान्क्रमेणैव द्विजोत्तमः ॥ ११॥

nihitaṃ brahma yo veda parame vyomni saṃjñite |so'śnute sakalānkāmānkrameṇaiva dvijottamaḥ || 11||

प्रत्यगात्मानमज्ञानमायाशक्तेश्च साक्षिणम् ।एकं ब्रह्माहमस्मीति ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ १२॥

pratyagātmānamajñānamāyāśakteśca sākṣiṇam |ekaṃ brahmāhamasmīti brahmaiva bhavati svayam || 12||

ब्रह्मभूतात्मनस्तस्मादेतस्माच्छ्क्तिमिश्रितात् ।अपञ्चीकृत आकाशसंभूतो रज्जुसर्पवत् ॥ १३॥

brahmabhūtātmanastasmādetasmācchktimiśritāt |apañcīkṛta ākāśasaṃbhūto rajjusarpavat || 13||

आकाशाद्वायुसंज्ञस्तु स्पर्शोऽपञ्चीकृतः पुनः ।वायोरग्निस्तथा चाग्नेराप अद्भ्यो वसुन्धरा ॥ १४॥

ākāśādvāyusaṃjñastu sparśo'pañcīkṛtaḥ punaḥ |vāyoragnistathā cāgnerāpa adbhyo vasundharā || 14||

तानि भूतानि सूक्ष्माणि पञ्चीकृत्येश्वरस्तदा ।तेभ्य एव विसृष्टं तद्ब्रह्माण्डादि शिवेन ह ॥ १५॥

tāni bhūtāni sūkṣmāṇi pañcīkṛtyeśvarastadā |tebhya eva visṛṣṭaṃ tadbrahmāṇḍādi śivena ha || 15||

ब्रह्माण्डस्योदरे देवा दानवा यक्षकिन्नराः ।मनुष्याः पशुपक्ष्याद्यास्तत्तत्कर्मानुसारतः ॥ १६॥

brahmāṇḍasyodare devā dānavā yakṣakinnarāḥ |manuṣyāḥ paśupakṣyādyāstattatkarmānusārataḥ || 16||

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् ।योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ १७॥

asthisnāyvādirūpo'yaṃ śarīraṃ bhāti dehinām |yo'yamannamayo hyātmā bhāti sarvaśarīriṇaḥ || 17||

ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः ।(ततो मनोमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः ।)ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ १८॥

tataḥ prāṇamayo hyātmā vibhinnaścāntaraḥ sthitaḥ |(tato manomayo hyātmā vibhinnaścāntaraḥ sthitaḥ |)tato vijñāna ātmā tu tato'nyaścāntaraḥ svataḥ || 18||

आनन्दमय आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरस्थितः ।योऽयमन्नमयः सोऽयं पूर्णः प्राणमयेन तु ॥ १९॥

ānandamaya ātmā tu tato'nyaścāntarasthitaḥ |yo'yamannamayaḥ so'yaṃ pūrṇaḥ prāṇamayena tu || 19||

मनोमयेन प्राणोऽपि तथा पूर्णः स्वभावतः ।तथा मनोमयो ह्यात्मा पूर्णो ज्ञानमयेन तु ॥ २०॥

manomayena prāṇo'pi tathā pūrṇaḥ svabhāvataḥ |tathā manomayo hyātmā pūrṇo jñānamayena tu || 20||

आनन्देन सदा पूर्णः सदा ज्ञानमयः सुखम् ।तथानन्दमयश्चापि ब्रह्मणोऽन्येन साक्षिणा ॥ २१॥

ānandena sadā pūrṇaḥ sadā jñānamayaḥ sukham |tathānandamayaścāpi brahmaṇo'nyena sākṣiṇā || 21||

सर्वान्तरेण पूर्णश्च ब्रह्म नान्येन केनचित् ।यदिदं ब्रह्मपुच्छाख्यं सत्यज्ञानद्वयात्मकम् ॥ २२॥

sarvāntareṇa pūrṇaśca brahma nānyena kenacit |yadidaṃ brahmapucchākhyaṃ satyajñānadvayātmakam || 22||

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् ।सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ २३॥

sārameva rasaṃ labdhvā sākṣāddehī sanātanam |sukhī bhavati sarvatra anyathā sukhatā kutaḥ || 23||

असत्यस्मिन्परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् ।

asatyasminparānande svātmabhūte'khilātmanām |

तस्मात्सर्वात्मना चित्ते भासमानो ह्यसौ नरः ।आनन्दयति दुःखाढ्यं जीवात्मानं सदा जनः ॥ २५॥

tasmātsarvātmanā citte bhāsamāno hyasau naraḥ |ānandayati duḥkhāḍhyaṃ jīvātmānaṃ sadā janaḥ || 25||

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्यत्वादिलक्षणे ।निर्भेदं परमाद्वैतं विन्दते च महायतिः ॥ २६॥

yadā hyevaiṣa etasminnadṛśyatvādilakṣaṇe |nirbhedaṃ paramādvaitaṃ vindate ca mahāyatiḥ || 26||

तदेवाभयमत्यन्तकल्याणं परमामृतम् ।सद्रूपं परमं ब्रह्म त्रिपरिच्छेदवर्जितम् ॥ २७॥

tadevābhayamatyantakalyāṇaṃ paramāmṛtam |sadrūpaṃ paramaṃ brahma triparicchedavarjitam || 27||

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नल्पमप्यन्तरं नरः ।विजानाति तदा तस्य भयं स्यान्नात्र संशयः ॥ २८॥

yadā hyevaiṣa etasminnalpamapyantaraṃ naraḥ |vijānāti tadā tasya bhayaṃ syānnātra saṃśayaḥ || 28||

अस्यैवानन्दकोशेन स्तम्बान्ता विष्णुपूर्वकाः ।भवन्ति सुखिनो नित्यं तारतम्यक्रमेण तु ॥ २९॥

asyaivānandakośena stambāntā viṣṇupūrvakāḥ |bhavanti sukhino nityaṃ tāratamyakrameṇa tu || 29||

तत्तत्पदविरक्तस्य श्रोत्रियस्य प्रसादिनः ।स्वरूपभूत आनन्दः स्वयं भाति परे यथा ॥ ३०॥

tattatpadaviraktasya śrotriyasya prasādinaḥ |svarūpabhūta ānandaḥ svayaṃ bhāti pare yathā || 30||

निमित्तं किञ्चिदाश्रित्य खलु शब्दः प्रवर्तते ।यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभवतः ॥ ३१॥

nimittaṃ kiñcidāśritya khalu śabdaḥ pravartate |yato vāco nivartante nimittānāmabhavataḥ || 31||

निर्विशेषे परानन्दे कथं शब्दः प्रवर्तते । (निर्विशेषपरानन्दे)तस्मादेतन्मनः सूक्ष्मं व्यावृतं सर्वगोचरम् ॥ ३२॥ (व्यावृत्तं)

nirviśeṣe parānande kathaṃ śabdaḥ pravartate | (nirviśeṣaparānande)tasmādetanmanaḥ sūkṣmaṃ vyāvṛtaṃ sarvagocaram || 32|| (vyāvṛttaṃ)

यस्माच्छ्रोत्रत्वगक्ष्यादिखादिकर्मेन्द्रियाणि च ।व्यावृत्तानि परं प्राप्तुं न समर्थानि तानि तु ॥ ३३॥

yasmācchrotratvagakṣyādikhādikarmendriyāṇi ca |vyāvṛttāni paraṃ prāptuṃ na samarthāni tāni tu || 33||

तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् ।विदित्वा स्वात्मरूपेण न बिभेति कुतश्चन ॥ ३४॥

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam |viditvā svātmarūpeṇa na bibheti kutaścana || 34||

एवं यस्तु विजानाति स्वगुरोरुपदेशतः ।स साध्वासाधुकर्मभ्यां सदा न तपति प्रभुः ॥ ३५॥

evaṃ yastu vijānāti svagurorupadeśataḥ |sa sādhvāsādhukarmabhyāṃ sadā na tapati prabhuḥ || 35||

ताप्यतापकरूपेण विभातमखिलं जगत् ।प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ ३६॥

tāpyatāpakarūpeṇa vibhātamakhilaṃ jagat |pratyagātmatayā bhāti jñānādvedāntavākyajāt || 36||

शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च ।प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ ३७॥

śuddhamīśvaracaitanyaṃ jīvacaitanyameva ca |pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ ca phalaṃ tathā || 37||

इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः ।मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधीयते ॥ ३८॥

iti saptavidhaṃ proktaṃ bhidyate vyavahārataḥ |māyopādhivinirmuktaṃ śuddhamityabhidhīyate || 38||

मायासंबन्धतश्चेशो जीवोऽविद्यावशस्तथा ।अन्तःकरणसंबन्धात्प्रमातेत्यभिधीयते ॥ ३९॥

māyāsaṃbandhataśceśo jīvo'vidyāvaśastathā |antaḥkaraṇasaṃbandhātpramātetyabhidhīyate || 39||

तथा तद्वृत्तिसंबन्धात्प्रमाणमिति कथ्यते ।अज्ञातमपि चैतन्यं प्रमेयमिति कथ्यते ॥ ४०॥

tathā tadvṛttisaṃbandhātpramāṇamiti kathyate |ajñātamapi caitanyaṃ prameyamiti kathyate || 40||

तथा ज्ञातं च चैतन्यं फलमित्यभिधीयते ।सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं स्वात्मानं भावयेत्सुधीः ॥ ४१॥

tathā jñātaṃ ca caitanyaṃ phalamityabhidhīyate |sarvopādhivinirmuktaṃ svātmānaṃ bhāvayetsudhīḥ || 41||

एवं यो वेद तत्त्वेन ब्रह्मभूयाय कल्पते ।सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारं वच्मि यथार्थतः ॥ ४२॥

evaṃ yo veda tattvena brahmabhūyāya kalpate |sarvavedāntasiddhāntasāraṃ vacmi yathārthataḥ || 42||

स्वयं मृत्वा स्वयं भूत्वा स्वयमेवावशिष्यते ॥ इत्युपनिषत् ॥ॐ सहनाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥इति कठरुद्रोपनिषत्समाप्ता ॥

svayaṃ mṛtvā svayaṃ bhūtvā svayamevāvaśiṣyate || ityupaniṣat ||oṃ sahanāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai ||tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || hariḥ oṃ tatsat ||iti kaṭharudropaniṣatsamāptā ||