upaniShat Shri Sarasvatirahasya Upanishad

प्रतियोगिविनिर्मुक्तब्रह्मविद्यैकगोचरम् ।अखण्डनिर्विकल्पं तद्रामचन्द्रपदं भजे ॥ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मेप्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ऋतं वदिष्यामिसत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ ॥ ऋषयो ह वै भगवन्तमाश्वलायनं सम्पूज्यपप्रच्छुः केनोपायेन तज्ज्ञानं तत्पदार्थावभासकम् ।यदुपासनया तत्त्वं जानासि भगवन्वद ॥ १॥

pratiyogivinirmuktabrahmavidyaikagocaram |akhaṇḍanirvikalpaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje ||oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi || vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ meprahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmi ṛtaṃ vadiṣyāmisatyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||hariḥ oṃ || ṛṣayo ha vai bhagavantamāśvalāyanaṃ sampūjyapapracchuḥ kenopāyena tajjñānaṃ tatpadārthāvabhāsakam |yadupāsanayā tattvaṃ jānāsi bhagavanvada || 1||

सरस्वती दशश्लोक्या सऋचा बीजमिश्रया ।स्तुत्वा जप्त्वा परां सिद्धिमलभं मुनिपुङ्गवाः ॥ २॥ ऋषय ऊचुः ।

sarasvatī daśaślokyā saṛcā bījamiśrayā |stutvā japtvā parāṃ siddhimalabhaṃ munipuṅgavāḥ || 2|| ṛṣaya ūcuḥ |

कथं सारस्वतप्राप्तिः केन ध्यानेन सुव्रत ।महासरस्वती येन तुष्टा भगवती वद ॥ ३॥

kathaṃ sārasvataprāptiḥ kena dhyānena suvrata |mahāsarasvatī yena tuṣṭā bhagavatī vada || 3||

स होवाचाश्वलायनः । अस्य श्रीसरस्वतीदशश्लोकीमहामन्त्रस्य ।अहमाश्वलायन ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्री वागीश्वरी देवता ।यद्वागिति बीजम् । देवीं वाचमिति शक्तिः । प्रणो देवीति कीलकम् ।विनियोगस्तत्प्रीत्यर्थे । श्रद्धा मेधा प्रज्ञा धारणा वाग्देवतामहासरस्वतीत्येतैरङ्गन्यासः ॥ नीहारहारघनसारसुधाकराभांकल्याणदां कनकचम्पकदामभूषाम् । उत्तुङ्गपीनकुचकुम्भमनोहराङ्गीं वाणीं नमामि मनसा वचसा विभूत्यै ॥ १॥

sa hovācāśvalāyanaḥ | asya śrīsarasvatīdaśaślokīmahāmantrasya |ahamāśvalāyana ṛṣiḥ | anuṣṭup chandaḥ | śrī vāgīśvarī devatā |yadvāgiti bījam | devīṃ vācamiti śaktiḥ | praṇo devīti kīlakam |viniyogastatprītyarthe | śraddhā medhā prajñā dhāraṇā vāgdevatāmahāsarasvatītyetairaṅganyāsaḥ || nīhārahāraghanasārasudhākarābhāṃkalyāṇadāṃ kanakacampakadāmabhūṣām | uttuṅgapīnakucakumbhamanoharāṅgīṃ vāṇīṃ namāmi manasā vacasā vibhūtyai || 1||

ॐ प्रणोदेवीत्यस्य मन्त्रस्य भरद्वाज ऋषिः । गायत्री छन्दः ।श्रीसरस्वती देवता । प्रणवेन बीजशक्तिः कीलकम् । इष्टार्थे विनियोगः ।मन्त्रेण न्यासः ॥ या वेदान्तार्थतत्त्वैकस्वरूपा परमार्थतः ।नामरूपात्मना व्यक्ता सा मां पातु सरस्वती ॥ ॐ प्रणो देवी सरस्वतीवाजेभिर्वाजिनीवती ॥ धीनामवित्र्यवतु ॥ १॥

oṃ praṇodevītyasya mantrasya bharadvāja ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ |śrīsarasvatī devatā | praṇavena bījaśaktiḥ kīlakam | iṣṭārthe viniyogaḥ |mantreṇa nyāsaḥ || yā vedāntārthatattvaikasvarūpā paramārthataḥ |nāmarūpātmanā vyaktā sā māṃ pātu sarasvatī || oṃ praṇo devī sarasvatīvājebhirvājinīvatī || dhīnāmavitryavatu || 1||

आ नो दिव इति मन्त्रस्य अत्रिरृषिः । त्रिष्टुप् छन्दः ।सरस्वती देवता । ह्रीमिति बीजशक्तिः कीलकम् । इष्टार्थेविनियोगः । मन्त्रेण न्यासः ॥ या साङ्गोपाङ्गवेदेषुचतुर्ष्वेकैव गीयते । अद्वैता ब्रह्मणः शक्तिः सा मांपातु सरस्वती ॥ ह्रीं आ नो दिवो बृहतः पर्वतादा सरस्वतीयजतागं तु यज्ञम् । हवं देवी जुजुषाणा घृताचीशग्मां नो वाचमुशती श्रुणोतु ॥ २॥

ā no diva iti mantrasya atrirṛṣiḥ | triṣṭup chandaḥ |sarasvatī devatā | hrīmiti bījaśaktiḥ kīlakam | iṣṭārtheviniyogaḥ | mantreṇa nyāsaḥ || yā sāṅgopāṅgavedeṣucaturṣvekaiva gīyate | advaitā brahmaṇaḥ śaktiḥ sā māṃpātu sarasvatī || hrīṃ ā no divo bṛhataḥ parvatādā sarasvatīyajatāgaṃ tu yajñam | havaṃ devī jujuṣāṇā ghṛtācīśagmāṃ no vācamuśatī śruṇotu || 2||

पावका न इति मन्त्रस्य । मधुच्छन्द ऋषिः । गायत्रीछन्दः । सरस्वती देवता । श्रीमिति बीजशक्तिः कीलकम् ।इष्टार्थे विनियोगः । मन्त्रेण न्यासः ॥ या वर्णपदवाक्यार्थस्वरूपेणैव वर्तते । अनादिनिधनानन्ता सा मां पातुसरस्वती ॥ श्रीं पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । यज्ञंवष्टु धिया वसुः ॥ ३॥

pāvakā na iti mantrasya | madhucchanda ṛṣiḥ | gāyatrīchandaḥ | sarasvatī devatā | śrīmiti bījaśaktiḥ kīlakam |iṣṭārthe viniyogaḥ | mantreṇa nyāsaḥ || yā varṇapadavākyārthasvarūpeṇaiva vartate | anādinidhanānantā sā māṃ pātusarasvatī || śrīṃ pāvakā naḥ sarasvatī vājebhirvājinīvatī | yajñaṃvaṣṭu dhiyā vasuḥ || 3||

चोदयित्रीति मन्त्रस्य मधुच्छन्द ऋषिः । गायत्री छन्दः ।सरस्वती देवता । ब्लूमिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ॥अध्यात्ममधिदैवं च देवानां सम्यगीश्वरी । प्रत्यगास्तेवदन्ती या सा मां पातु सरस्वती ॥ ब्लूं चोदयित्री सूनृतानांचेतन्ती सुमतीनाम् । यज्ञं दधे सरस्वती ॥ ४॥

codayitrīti mantrasya madhucchanda ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ |sarasvatī devatā | blūmiti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ ||adhyātmamadhidaivaṃ ca devānāṃ samyagīśvarī | pratyagāstevadantī yā sā māṃ pātu sarasvatī || blūṃ codayitrī sūnṛtānāṃcetantī sumatīnām | yajñaṃ dadhe sarasvatī || 4||

महो अर्ण इति मन्त्रस्य । मधुच्छन्द ऋषिः । गायत्री छन्दः ।सरस्वती देवता । सौरिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ।अन्तर्याम्यात्मना विश्वं त्रैलोक्यं या नियच्छति ।रुद्रादित्यारूपस्था यस्यामावेश्य तां पुनः । ध्यायन्तिसर्वरूपैका सा मां पातु सरस्वती । सौः महो अर्णःसरस्वती प्रचेतयति केतुना । धियो विश्वा विराजति ॥ ५॥

maho arṇa iti mantrasya | madhucchanda ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ |sarasvatī devatā | sauriti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ |antaryāmyātmanā viśvaṃ trailokyaṃ yā niyacchati |rudrādityārūpasthā yasyāmāveśya tāṃ punaḥ | dhyāyantisarvarūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī | sauḥ maho arṇaḥsarasvatī pracetayati ketunā | dhiyo viśvā virājati || 5||

चत्वारि वागिति मन्त्रस्य उचथ्यपुत्र ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः ।सरस्वती देवता । ऐमिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ।या प्रत्यग्दृष्टिभिर्जीवैर्व्यज्यमानानुभूयते । व्यापिनीज़्`नप्तिरूपैका सा मां पातु सरस्वती ॥ ऐं चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणिनिहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ ६॥

catvāri vāgiti mantrasya ucathyaputra ṛṣiḥ | triṣṭup chandaḥ |sarasvatī devatā | aimiti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ |yā pratyagdṛṣṭibhirjīvairvyajyamānānubhūyate | vyāpinīज़`naptirūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī || aiṃ catvāri vākparimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ | guhā trīṇinihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti || 6||

यद्राग्वदन्तीति मन्त्रस्य भार्गव ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः ।सरस्वती देवता । क्लीमिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ।नामजात्यादिभिर्भेदैरष्टधा या विकल्पिता । निर्विकल्पात्मनाव्यक्ता सा मां पातु सरस्वती ॥ क्लीं यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानिराष्ट्री देवानां निषसाद मन्द्रा । चतस्र ऊर्जं दुदुहेपयांसि क्व स्विदस्याः परमं जगाम ॥ ७॥

yadrāgvadantīti mantrasya bhārgava ṛṣiḥ | triṣṭup chandaḥ |sarasvatī devatā | klīmiti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ |nāmajātyādibhirbhedairaṣṭadhā yā vikalpitā | nirvikalpātmanāvyaktā sā māṃ pātu sarasvatī || klīṃ yadvāgvadantyavicetanānirāṣṭrī devānāṃ niṣasāda mandrā | catasra ūrjaṃ duduhepayāṃsi kva svidasyāḥ paramaṃ jagāma || 7||

देवीं वाचमिति मन्त्रस्य भार्गव ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः ।सरस्वती देवता । सौरिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ।व्यक्ताव्यक्तगिरः सर्वे वेदाद्या व्याहरन्ति याम् । सर्वकामदुधाधेनुः सा मां पातु सरस्वती ॥ सौः देवीं वाचमजनयन्तदेवास्ता विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्जंदुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु ॥ ८॥

devīṃ vācamiti mantrasya bhārgava ṛṣiḥ | triṣṭup chandaḥ |sarasvatī devatā | sauriti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ |vyaktāvyaktagiraḥ sarve vedādyā vyāharanti yām | sarvakāmadudhādhenuḥ sā māṃ pātu sarasvatī || sauḥ devīṃ vācamajanayantadevāstā viśvarūpāḥ paśavo vadanti | sā no mandreṣamūrjaṃduhānā dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu || 8||

उत त्व इति मन्त्रस्य बृहस्पतिरृषिः । त्रिष्टुप् छन्दः ।सरस्वती देवता । समिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ।यां विदित्वाखिलं बन्धं निर्मथ्याखिलवर्त्मना । योगी यातिपरं स्थानं सा मां पातु सरस्वती ॥ सं उत त्वः पश्यन्नददर्श वाचमुत त्वः श्रुण्वन्न श्रुणोत्येनाम् । उतो त्वस्मैतन्वं १ विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥ ९॥

uta tva iti mantrasya bṛhaspatirṛṣiḥ | triṣṭup chandaḥ |sarasvatī devatā | samiti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ |yāṃ viditvākhilaṃ bandhaṃ nirmathyākhilavartmanā | yogī yātiparaṃ sthānaṃ sā māṃ pātu sarasvatī || saṃ uta tvaḥ paśyannadadarśa vācamuta tvaḥ śruṇvanna śruṇotyenām | uto tvasmaitanvaṃ 1 visasre jāyeva patya uśatī suvāsāḥ || 9||

अम्बितम इति मन्त्रस्य गृत्समद ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः ।सरस्वती देवता । ऐमिति बीजशक्तिः कीलकम् । मन्त्रेण न्यासः ।नामरूपात्मकं सर्वं यस्यामावेश्य तां पुनः ।ध्यायन्ति ब्रह्मरूपैका सा मां पातु सरस्वती ॥ ऐं अम्बितमेनदीतमे देवितमे सरस्वती । अप्रशस्ता इव स्मसि प्रशस्तिमम्बनस्कृधि ॥ १०॥

ambitama iti mantrasya gṛtsamada ṛṣiḥ | anuṣṭup chandaḥ |sarasvatī devatā | aimiti bījaśaktiḥ kīlakam | mantreṇa nyāsaḥ |nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ yasyāmāveśya tāṃ punaḥ |dhyāyanti brahmarūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī || aiṃ ambitamenadītame devitame sarasvatī | apraśastā iva smasi praśastimambanaskṛdhi || 10||

चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम ।मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ १॥

caturmukhamukhāmbhojavanahaṃsavadhūrmama |mānase ramatāṃ nityaṃ sarvaśuklā sarasvatī || 1||

नमस्ते शारदे देवि काश्मीरपुरवासिनि ।त्वामहं प्रार्थये नित्यं विद्यादानं च देहि मे ॥ २॥

namaste śārade devi kāśmīrapuravāsini |tvāmahaṃ prārthaye nityaṃ vidyādānaṃ ca dehi me || 2||

अक्षसूत्राङ्कुशधरा पाशपुस्तकधारिणी ।मुक्ताहारसमायुक्ता वाचि तिष्ठतु मे सदा ॥ ३॥

akṣasūtrāṅkuśadharā pāśapustakadhāriṇī |muktāhārasamāyuktā vāci tiṣṭhatu me sadā || 3||

कम्बुकण्ठी सुताम्रोष्ठी सर्वाभरणभूषिता ।महासरस्वती देवी जिह्वाग्रे संनिविश्यताम् ॥ ४॥

kambukaṇṭhī sutāmroṣṭhī sarvābharaṇabhūṣitā |mahāsarasvatī devī jihvāgre saṃniviśyatām || 4||

या श्रद्धा धारणा मेधा वाग्देवी विधिवल्लभा ।भक्तजिह्वाग्रसदना शमादिगुणदायिनी ॥ ५॥

yā śraddhā dhāraṇā medhā vāgdevī vidhivallabhā |bhaktajihvāgrasadanā śamādiguṇadāyinī || 5||

नमामि यामिनीनाथलेखालङ्कृतकुन्तलाम् ।भवानीं भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥ ६॥

namāmi yāminīnāthalekhālaṅkṛtakuntalām |bhavānīṃ bhavasantāpanirvāpaṇasudhānadīm || 6||

यः कवित्वं निरातङ्कं भुक्तिमुक्ती च वाञ्छति ।सोऽभैर्च्यैनां दशश्लोक्या नित्यं स्तौति सरस्वतीम् ॥ ७॥

yaḥ kavitvaṃ nirātaṅkaṃ bhuktimuktī ca vāñchati |so'bhaircyaināṃ daśaślokyā nityaṃ stauti sarasvatīm || 7||

तस्यैवं स्तुवतो नित्यं समभ्यर्च्य सरस्वतीम् ।भक्तिश्रद्धाभियुक्तस्य षण्मासात्प्रत्ययो भवेत् ॥ ८॥

tasyaivaṃ stuvato nityaṃ samabhyarcya sarasvatīm |bhaktiśraddhābhiyuktasya ṣaṇmāsātpratyayo bhavet || 8||

ततः प्रवर्तते वाणी स्वेच्छया ललिताक्षरा ।गद्यपद्यात्मकैः शब्दैरप्रमेयैर्विवक्षितैः ॥ ९॥

tataḥ pravartate vāṇī svecchayā lalitākṣarā |gadyapadyātmakaiḥ śabdairaprameyairvivakṣitaiḥ || 9||

अश्रुतो बुध्यते ग्रन्थः प्रायः सारस्वतः कविः ।इत्येवं निश्चयं विप्राः सा होवाच सरस्वती ॥ १०॥

aśruto budhyate granthaḥ prāyaḥ sārasvataḥ kaviḥ |ityevaṃ niścayaṃ viprāḥ sā hovāca sarasvatī || 10||

आत्मविद्या मया लब्ध्वा ब्रह्मणैव सनातनी ।ब्रह्मत्वं मे सदा नित्यं सच्चिदानन्दरूपतः ॥ ११॥

ātmavidyā mayā labdhvā brahmaṇaiva sanātanī |brahmatvaṃ me sadā nityaṃ saccidānandarūpataḥ || 11||

प्रकृतित्वं ततः सृष्टं सत्त्वादिगुणसाम्यतः ।सत्यमाभाति चिच्छाया दर्पणे प्रतिबिम्बवत् ॥ १२॥

prakṛtitvaṃ tataḥ sṛṣṭaṃ sattvādiguṇasāmyataḥ |satyamābhāti cicchāyā darpaṇe pratibimbavat || 12||

तेन चित्प्रतिबिम्बेन त्रिविधा भाति सा पुनः ।प्रकृत्यवच्छिन्नतया पुरुषत्वं पुनश्च ते ॥ १३॥

tena citpratibimbena trividhā bhāti sā punaḥ |prakṛtyavacchinnatayā puruṣatvaṃ punaśca te || 13||

शुद्धसत्त्वप्रधानायां मायायां बिम्बितो ह्यजः ।सत्त्वप्रधाना प्रकृतिर्मायेति प्रतिपाद्यते ॥ १४॥

śuddhasattvapradhānāyāṃ māyāyāṃ bimbito hyajaḥ |sattvapradhānā prakṛtirmāyeti pratipādyate || 14||

सा माया स्ववशोपाधिः सर्वज्ञस्येश्वरस्य हि ।वश्यमायत्वमेकत्वं सर्वज्ञत्वं च तस्य तु ॥ १५॥

sā māyā svavaśopādhiḥ sarvajñasyeśvarasya hi |vaśyamāyatvamekatvaṃ sarvajñatvaṃ ca tasya tu || 15||

सात्विकत्वात्समष्टित्वात्साक्षित्वाज्जगतामपि ।जगत्कर्तुमकर्तुं वा चान्यथा कर्तुमीशते ॥ १६॥

sātvikatvātsamaṣṭitvātsākṣitvājjagatāmapi |jagatkartumakartuṃ vā cānyathā kartumīśate || 16||

यः स ईश्वर इत्युक्तः सर्वज्ञत्वादिभिर्गुणैः ।शक्तिद्वयं हि मायाया विक्षेपावृतिरूपकम् ॥ १७॥

yaḥ sa īśvara ityuktaḥ sarvajñatvādibhirguṇaiḥ |śaktidvayaṃ hi māyāyā vikṣepāvṛtirūpakam || 17||

विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादिब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत् ।अन्तर्दृग्दृश्ययोर्भेदं बहिश्च ब्रह्मसर्गयोः ॥ १८॥

vikṣepaśaktirliṅgādibrahmāṇḍāntaṃ jagatsṛjet |antardṛgdṛśyayorbhedaṃ bahiśca brahmasargayoḥ || 18||

आवृणोत्यपरा शक्तिः सा संसारस्य कारणम् ।साक्षिणः पुरतो भातं लिङ्गदेहेन संयुतम् ॥ १९॥

āvṛṇotyaparā śaktiḥ sā saṃsārasya kāraṇam |sākṣiṇaḥ purato bhātaṃ liṅgadehena saṃyutam || 19||

चितिच्छायासमावेशाज्जीवः स्याद्व्यावहारिकः ।अस्य जीवत्वमारोपात्साक्षिण्यप्यवभासते ॥ २०॥

citicchāyāsamāveśājjīvaḥ syādvyāvahārikaḥ |asya jīvatvamāropātsākṣiṇyapyavabhāsate || 20||

आवृतौ तु विनष्टायां भेदे भातेऽपयाति तत् ।तथा सर्गब्रह्मणोश्च भेदमावृत्य तिष्ठति ॥ २१॥

āvṛtau tu vinaṣṭāyāṃ bhede bhāte'payāti tat |tathā sargabrahmaṇośca bhedamāvṛtya tiṣṭhati || 21||

या शक्तिस्त्वद्वशाद्ब्रह्म विकृतत्वेन भासते ।अत्राप्यावृतिनाशेन विभाति ब्रह्मसर्गयोः ॥ २२॥

yā śaktistvadvaśādbrahma vikṛtatvena bhāsate |atrāpyāvṛtināśena vibhāti brahmasargayoḥ || 22||

भेदस्तयोर्विकारः स्यात्सर्गे न ब्रह्मणि क्वचित् ।अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् ॥ २३॥

bhedastayorvikāraḥ syātsarge na brahmaṇi kvacit |asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam || 23||

आद्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ।अपेक्ष्य नामरूपद्वे सच्चिदानन्दतत्परः ॥ २४॥

ādyatrayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tato dvayam |apekṣya nāmarūpadve saccidānandatatparaḥ || 24||

समाधिं सर्वदा कुर्याधृदये वाथ वा बहिः ।सविकल्पो निर्विकल्पः समाधिर्द्विविधो हृदि ॥ २५॥

samādhiṃ sarvadā kuryādhṛdaye vātha vā bahiḥ |savikalpo nirvikalpaḥ samādhirdvividho hṛdi || 25||

दृश्यशब्दानुभेदेन स विकल्पः पुनर्द्विधा ।कामाद्याश्चित्तगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनम् ॥ २६॥

dṛśyaśabdānubhedena sa vikalpaḥ punardvidhā |kāmādyāścittagā dṛśyāstatsākṣitvena cetanam || 26||

ध्यायद्दृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः ।स्वानुभूतिरसावेशाद्दृश्यशब्दाद्यपेक्षितुः ॥ २८॥

dhyāyaddṛśyānuviddho'yaṃ samādhiḥ savikalpakaḥ |svānubhūtirasāveśāddṛśyaśabdādyapekṣituḥ || 28||

निर्विकल्पः समाधिः स्यान्निवान्तस्थितदीपवत् ।हृदीव बाह्यदेशेऽपि यस्मिन्कस्मिंश्च वस्तुनि ॥ २९॥

nirvikalpaḥ samādhiḥ syānnivāntasthitadīpavat |hṛdīva bāhyadeśe'pi yasminkasmiṃśca vastuni || 29||

समाधिराद्यसन्मात्रान्नामरूपपृथक्कृतिः ।स्तब्धीभावो रसास्वादात्तृतीयः पूर्ववन्मतः ॥ ३०॥

samādhirādyasanmātrānnāmarūpapṛthakkṛtiḥ |stabdhībhāvo rasāsvādāttṛtīyaḥ pūrvavanmataḥ || 30||

एतैः समाधिभिः षड्भिर्नयेत्कालं निरन्तरम् ।देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि ।यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र परामृतम् ॥ ३१॥

etaiḥ samādhibhiḥ ṣaḍbhirnayetkālaṃ nirantaram |dehābhimāne galite vijñāte paramātmani |yatra yatra mano yāti tatra tatra parāmṛtam || 31||

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ३२॥

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ |kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare || 32||

मयि जीवत्वमीशत्वं कल्पितं वस्तुतो नहि ।इति यस्तु विजानाति स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ३३॥

mayi jīvatvamīśatvaṃ kalpitaṃ vastuto nahi |iti yastu vijānāti sa mukto nātra saṃśayaḥ || 33||

इत्युपनिषत् ॥ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे माप्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ऋतं वदिष्यामिसत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतुवक्तारमवतु वक्तारम् ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इति सरस्वतीरहस्योपनिषत्समाप्ता ॥

ityupaniṣat ||oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi || vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me māprahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmi ṛtaṃ vadiṣyāmisatyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu tadvaktāramavatvavatu māmavatuvaktāramavatu vaktāram ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||iti sarasvatīrahasyopaniṣatsamāptā ||