अध्यात्मरामायणे १ बालकाण्डम् Adhyatma Ramayana Balakandam

॥ राम हृदयम् ॥यः पृथिवीभरवारणाय दिविजैः सम्प्रार्थितश्चिन्मयःसञ्जातः पृथिवीतले रविकुले मायामनुष्योऽव्ययः ।निश्चक्रं हतराक्षसः पुनरगाद् ब्रह्मत्वमाद्यं स्थिरांकीर्तिं पापहरां विधाय जगतां तं जानकीशं भजे ॥ १॥

|| rāma hṛdayam ||yaḥ pṛthivībharavāraṇāya divijaiḥ samprārthitaścinmayaḥsañjātaḥ pṛthivītale ravikule māyāmanuṣyo'vyayaḥ |niścakraṃ hatarākṣasaḥ punaragād brahmatvamādyaṃ sthirāṃkīrtiṃ pāpaharāṃ vidhāya jagatāṃ taṃ jānakīśaṃ bhaje || 1||

विश्वोद्भवस्थितिलयादिषु हेतुमेकंमायाश्रयं विगतमायमचिन्त्यमूर्तिम् ।आनन्दसान्द्रममलं निजबोधरूपंसीतापतिं विदिततत्त्वमहं नमामि ॥ २॥

viśvodbhavasthitilayādiṣu hetumekaṃmāyāśrayaṃ vigatamāyamacintyamūrtim |ānandasāndramamalaṃ nijabodharūpaṃsītāpatiṃ viditatattvamahaṃ namāmi || 2||

पठन्ति ये नित्यमनन्यचेतसःशृण्वन्ति चाध्यात्मिकसञ्ज्ञितं शुभम् ।रामायणं सर्वपुराणसंमतंनिर्धूतपापा हरिमेव यान्ति ते ॥ ३॥

paṭhanti ye nityamananyacetasaḥśṛṇvanti cādhyātmikasañjñitaṃ śubham |rāmāyaṇaṃ sarvapurāṇasaṃmataṃnirdhūtapāpā harimeva yānti te || 3||

अध्यात्मरामायणमेव नित्यंपठेद्यदीच्छेद्भवबन्धमुक्तिम् ।गवां सहस्रायुतकोटिदानात्फलं लभेद्यः शृणुयात्स नित्यम् ॥ ४॥

adhyātmarāmāyaṇameva nityaṃpaṭhedyadīcchedbhavabandhamuktim |gavāṃ sahasrāyutakoṭidānātphalaṃ labhedyaḥ śṛṇuyātsa nityam || 4||

पुरारिगिरिसम्भूता श्रीरामार्णवसङ्गता ।अध्यात्मरामगङ्गेयं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ५॥

purārigirisambhūtā śrīrāmārṇavasaṅgatā |adhyātmarāmagaṅgeyaṃ punāti bhuvanatrayam || 5||

कैलासाग्रे कदाचिद्रविशतविमले मन्दिरे रत्नपीठेसंविष्टं ध्याननिष्ठं त्रिनयनमभयं सेवितं सिद्धसन्घैः ।देवी वामाङ्कसंस्था गिरिवरतनया पार्वती भक्तिनम्राप्राहेदं देवमीशं सकलमलहरं वाक्यमानन्दकन्दम् ॥ ६॥

kailāsāgre kadācidraviśatavimale mandire ratnapīṭhesaṃviṣṭaṃ dhyānaniṣṭhaṃ trinayanamabhayaṃ sevitaṃ siddhasanghaiḥ |devī vāmāṅkasaṃsthā girivaratanayā pārvatī bhaktinamrāprāhedaṃ devamīśaṃ sakalamalaharaṃ vākyamānandakandam || 6||

पार्वत्युवाचनमोऽस्तु ते देव जगन्निवाससर्वात्मदृक् त्वं परमेश्वरोऽसि ।पृच्छामि तत्त्वं पुरुषोत्तमस्यसनातनं त्वं च सनातनोऽसि ॥ ७॥

pārvatyuvācanamo'stu te deva jagannivāsasarvātmadṛk tvaṃ parameśvaro'si |pṛcchāmi tattvaṃ puruṣottamasyasanātanaṃ tvaṃ ca sanātano'si || 7||

गोप्यं यदत्यन्तमनन्यवाच्यंवदन्ति भक्तेषु महानुभावाः ।तदप्यहोऽहं तव देव भक्ताप्रियोऽसि मे त्वं वद यत्तु पृष्टम् ॥ ८॥

gopyaṃ yadatyantamananyavācyaṃvadanti bhakteṣu mahānubhāvāḥ |tadapyaho'haṃ tava deva bhaktāpriyo'si me tvaṃ vada yattu pṛṣṭam || 8||

ज्ञानं सविज्ञानमथानुभक्तिवैराग्ययुक्तंच मितं विभास्वत् ।जानाम्यहं योषिदपि त्वदुक्तंयथा तथा ब्रूहि तरन्ति येन ॥ ९॥

jñānaṃ savijñānamathānubhaktivairāgyayuktaṃca mitaṃ vibhāsvat |jānāmyahaṃ yoṣidapi tvaduktaṃyathā tathā brūhi taranti yena || 9||

पृच्छामि चान्यच्च परं रहस्यंतदेव चाग्रे वद वारिजाक्ष ।श्रीरामचन्द्रेऽखिललोकसारेभक्तिर्दृढा नौर्भवति प्रसिद्धा ॥ १०॥

pṛcchāmi cānyacca paraṃ rahasyaṃtadeva cāgre vada vārijākṣa |śrīrāmacandre'khilalokasārebhaktirdṛḍhā naurbhavati prasiddhā || 10||

भक्तिः प्रसिद्धा भवमोक्षणायनान्यत्ततः साधनमस्ति किञ्चित् ।तथापि हृत्संशयबन्धनं मेविभेत्तुमर्हस्यमलोक्तिभिस्त्वम् ॥ ११॥

bhaktiḥ prasiddhā bhavamokṣaṇāyanānyattataḥ sādhanamasti kiñcit |tathāpi hṛtsaṃśayabandhanaṃ mevibhettumarhasyamaloktibhistvam || 11||

वदन्ति रामं परमेकमाद्यंनिरस्तमायागुणसम्प्रवाहम् ।भजन्ति चाहर्निशमप्रमत्ताःपरं पदं यान्ति तथैव सिद्धाः ॥ १२॥

vadanti rāmaṃ paramekamādyaṃnirastamāyāguṇasampravāham |bhajanti cāharniśamapramattāḥparaṃ padaṃ yānti tathaiva siddhāḥ || 12||

वदन्ति केचित्परमोऽपि रामःस्वाविद्यया संवृतमात्मसञ्ज्ञम् ।जानाति नात्मानमतः परेणसम्बोधितो वेद परात्मतत्त्वम् ॥ १३॥

vadanti kecitparamo'pi rāmaḥsvāvidyayā saṃvṛtamātmasañjñam |jānāti nātmānamataḥ pareṇasambodhito veda parātmatattvam || 13||

यदि स्म जानाति कुतो विलापःसीताकृतेऽनेन कृतः परेण ।जानाति नैवं यदि केन सेव्यःसमो हि सर्वैरपि जीवजातैः ॥ १४॥

yadi sma jānāti kuto vilāpaḥsītākṛte'nena kṛtaḥ pareṇa |jānāti naivaṃ yadi kena sevyaḥsamo hi sarvairapi jīvajātaiḥ || 14||

अत्रोत्तरं किं विदितं भवद्भिःतद्ब्रूत मे संशयभेदि वाक्यम् ॥ १५॥

atrottaraṃ kiṃ viditaṃ bhavadbhiḥtadbrūta me saṃśayabhedi vākyam || 15||

श्रीमहादेव उवाचधन्यासि भक्तासि परात्मनस्त्वंयज्ज्ञातुमिच्छा तव रामतत्त्वम् ।पुरा न केनाप्यभिचोदितोऽहंवक्तुं रहस्यं परमं निगूढम् ॥ १६॥

śrīmahādeva uvācadhanyāsi bhaktāsi parātmanastvaṃyajjñātumicchā tava rāmatattvam |purā na kenāpyabhicodito'haṃvaktuṃ rahasyaṃ paramaṃ nigūḍham || 16||

त्वयाद्य भक्त्या परिनोदितोऽहंवक्ष्ये नमस्कृत्य रघूत्तमं ते ।रामः परात्मा प्रकृतेरनादिरानन्द एकः पुरुषोत्तमो हि ॥ १७॥

tvayādya bhaktyā parinodito'haṃvakṣye namaskṛtya raghūttamaṃ te |rāmaḥ parātmā prakṛteranādirānanda ekaḥ puruṣottamo hi || 17||

स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वानभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः ।सर्वान्तरस्थोऽपि निगूढ आत्मास्वमायया सृष्टमिदं विचष्टे ॥ १८॥

svamāyayā kṛtsnamidaṃ hi sṛṣṭvānabhovadantarbahirāsthito yaḥ |sarvāntarastho'pi nigūḍha ātmāsvamāyayā sṛṣṭamidaṃ vicaṣṭe || 18||

जगन्ति नित्यं परितो भ्रमन्तियत्सन्निधौ चुम्बकलोहवद्धि ।एतन्न जानन्ति विमूढचित्ताःस्वाविद्यया संवृतमानसा ये ॥ १९॥

jaganti nityaṃ parito bhramantiyatsannidhau cumbakalohavaddhi |etanna jānanti vimūḍhacittāḥsvāvidyayā saṃvṛtamānasā ye || 19||

स्वाज्ञानमप्यात्मनि शुद्धबुद्धेस्वारोपयन्तीह निरस्तमाये ।संसारमेवानुसरन्ति ते वैपुत्रादिसक्ताः पुरुकर्मयुक्ताः ॥ २०॥

svājñānamapyātmani śuddhabuddhesvāropayantīha nirastamāye |saṃsāramevānusaranti te vaiputrādisaktāḥ purukarmayuktāḥ || 20||

जानन्ति नैवं हृदये स्थितं वैचामीकरं कण्ठगतं यथाज्ञाः ।यथाऽप्रकाशो न तु विद्यते रवौज्योतिःस्वभावे परमेश्वरे तथा ।विशुद्धविज्ञानघने रघूत्तमेऽविद्याकथं स्यात्परतः परात्मनि ॥ २१॥

jānanti naivaṃ hṛdaye sthitaṃ vaicāmīkaraṃ kaṇṭhagataṃ yathājñāḥ |yathā'prakāśo na tu vidyate ravaujyotiḥsvabhāve parameśvare tathā |viśuddhavijñānaghane raghūttame'vidyākathaṃ syātparataḥ parātmani || 21||

यथा हि चाक्ष्णा भ्रमता गृहादिकंविनष्टदृष्टेर्भ्रमतीव दृश्यते ।तथैव देहेन्द्रियकर्तुरात्मनःकृते परेऽध्यस्य जनो विमुह्यति ॥ २२॥

yathā hi cākṣṇā bhramatā gṛhādikaṃvinaṣṭadṛṣṭerbhramatīva dṛśyate |tathaiva dehendriyakarturātmanaḥkṛte pare'dhyasya jano vimuhyati || 22||

नाहो न रात्रिः सवितुर्यथा भवेत्प्रकाशरूपाव्यभिचारतः क्वचित् ।ज्ञानं तथाज्ञानमिदं द्वयं हरौरामे कथं स्थास्यति शुद्धचिद्घने ॥ २३॥

nāho na rātriḥ savituryathā bhavetprakāśarūpāvyabhicārataḥ kvacit |jñānaṃ tathājñānamidaṃ dvayaṃ haraurāme kathaṃ sthāsyati śuddhacidghane || 23||

तस्मात्परानन्दमये रघूत्तमेविज्ञानरूपे हि न विद्यते तमः ।अज्ञानसाक्षिण्यरविन्दलोचनेमायाश्रयत्वान्न हि मोहकारणम् ॥ २४॥

tasmātparānandamaye raghūttamevijñānarūpe hi na vidyate tamaḥ |ajñānasākṣiṇyaravindalocanemāyāśrayatvānna hi mohakāraṇam || 24||

अत्र ते कथयिष्यामि रहस्यमपि दुर्लभम् ।सीताराममरुत्सूनुसंवादं मोक्षसाधनम् ॥ २५॥

atra te kathayiṣyāmi rahasyamapi durlabham |sītārāmamarutsūnusaṃvādaṃ mokṣasādhanam || 25||

पुरा रामायणे रामे रावणं देवकण्टकम् ।हत्वा रणे रणश्लाघी सपुत्रबलवाहनम् ॥ २६॥

purā rāmāyaṇe rāme rāvaṇaṃ devakaṇṭakam |hatvā raṇe raṇaślāghī saputrabalavāhanam || 26||

सीतया सह सुग्रीवलक्ष्मणाभ्यां समन्वितः ।अयोध्यामगमद्रामो हनूमत्प्रमुखैर्वृतः ॥ २७॥

sītayā saha sugrīvalakṣmaṇābhyāṃ samanvitaḥ |ayodhyāmagamadrāmo hanūmatpramukhairvṛtaḥ || 27||

अभिषिक्तः परिवृतो वसिष्ठाद्यैर्महात्मभिः ।सिंहासने समासीनः कोटिसूर्यसमप्रभः ॥ २८॥

abhiṣiktaḥ parivṛto vasiṣṭhādyairmahātmabhiḥ |siṃhāsane samāsīnaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ || 28||

दृष्ट्वा तदा हनूमन्तं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ।कृतकार्यं निराकाङ्क्षं ज्ञानापेक्षं महामतिम् ॥ २९॥

dṛṣṭvā tadā hanūmantaṃ prāñjaliṃ purataḥ sthitam |kṛtakāryaṃ nirākāṅkṣaṃ jñānāpekṣaṃ mahāmatim || 29||

रामः सीतामुवाचेदं ब्रूहि तत्त्वं हनूमते ।निष्कल्मषोऽयं ज्ञानस्य पात्रं नो नित्यभक्तिमान् ॥ ३०॥

rāmaḥ sītāmuvācedaṃ brūhi tattvaṃ hanūmate |niṣkalmaṣo'yaṃ jñānasya pātraṃ no nityabhaktimān || 30||

तथेति जानकी प्राह तत्त्वं रामस्य निश्चितम् ।हनूमते प्रपन्नाय सीता लोकविमोहिनी ॥ ३१॥

tatheti jānakī prāha tattvaṃ rāmasya niścitam |hanūmate prapannāya sītā lokavimohinī || 31||

सीतोवाचरामं विद्धि परं ब्रह्म सच्चिदानन्दमद्वयम् ।सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सत्तामात्रमगोचरम् ॥ ३२॥

sītovācarāmaṃ viddhi paraṃ brahma saccidānandamadvayam |sarvopādhivinirmuktaṃ sattāmātramagocaram || 32||

आनन्दं निर्मलं शान्तं निर्विकारं निरञ्जनम् ।सर्वव्यापिनमात्मानं स्वप्रकाशमकल्मषम् ॥ ३३॥

ānandaṃ nirmalaṃ śāntaṃ nirvikāraṃ nirañjanam |sarvavyāpinamātmānaṃ svaprakāśamakalmaṣam || 33||

मां विद्धि मूलप्रकृतिं सर्गस्थित्यन्तकारिणीम् ।तस्य सन्निधिमात्रेण सृजामीदमतन्द्रिता ॥ ३४॥

māṃ viddhi mūlaprakṛtiṃ sargasthityantakāriṇīm |tasya sannidhimātreṇa sṛjāmīdamatandritā || 34||

तत्सान्निध्यान्मया सृष्टं तस्मिन्नारोप्यतेऽबुधैः ।अयोध्यानगरे जन्म रघुवंशेऽतिनिर्मले ॥ ३५॥

tatsānnidhyānmayā sṛṣṭaṃ tasminnāropyate'budhaiḥ |ayodhyānagare janma raghuvaṃśe'tinirmale || 35||

विश्वामित्रसहायत्वं मखसंरक्षणं ततः ।अहल्याशापशमनं चापभङ्गो महेशितुः ॥ ३६॥

viśvāmitrasahāyatvaṃ makhasaṃrakṣaṇaṃ tataḥ |ahalyāśāpaśamanaṃ cāpabhaṅgo maheśituḥ || 36||

मत्पाणिग्रहणं पश्चाद्भार्गवस्य मदक्षयः ।अयोध्यानगरे वासो मया द्वादशवार्षिकः ॥ ३७॥

matpāṇigrahaṇaṃ paścādbhārgavasya madakṣayaḥ |ayodhyānagare vāso mayā dvādaśavārṣikaḥ || 37||

दण्डकारण्यगमनं विराधवध एव च ।मायामारीचमरणं मायासीताहृतिस्तथा ॥ ३८॥

daṇḍakāraṇyagamanaṃ virādhavadha eva ca |māyāmārīcamaraṇaṃ māyāsītāhṛtistathā || 38||

जटायुषो मोक्षलाभः कबन्धस्य तथैव च ।शबर्याः पूजनं पश्चात्सुग्रीवेण समागमः ॥ ३९॥

jaṭāyuṣo mokṣalābhaḥ kabandhasya tathaiva ca |śabaryāḥ pūjanaṃ paścātsugrīveṇa samāgamaḥ || 39||

वालिनश्च वधः पश्चात्सीतान्वेषणमेव च ।सेतुबन्धश्च जलधौ लङ्कायाश्च निरोधनम् ॥ ४०॥

vālinaśca vadhaḥ paścātsītānveṣaṇameva ca |setubandhaśca jaladhau laṅkāyāśca nirodhanam || 40||

रावणस्य वधो युद्धे सपुत्रस्य दुरात्मनः ।विभीषणे राज्यदानं पुष्पकेण मया सह ॥ ४१॥

rāvaṇasya vadho yuddhe saputrasya durātmanaḥ |vibhīṣaṇe rājyadānaṃ puṣpakeṇa mayā saha || 41||

अयोध्यागमनं पश्चाद्राज्ये रामाभिषेचनम् ।एवमादीनि कर्माणि मयैवाचरितान्यपिआरोपयन्ति रामेऽस्मिन्निर्विकारेऽखिलात्मनि ॥ ४२॥

ayodhyāgamanaṃ paścādrājye rāmābhiṣecanam |evamādīni karmāṇi mayaivācaritānyapiāropayanti rāme'sminnirvikāre'khilātmani || 42||

रामो न गच्छति न तिष्ठति नानुशोचत्याकाङ्क्षतेत्यजति नो न करोति किञ्चित् ।आनन्दमूर्तिरचलः परिणामहीनोमायागुणाननुगतो हि तथा विभाति ॥ ४३॥

rāmo na gacchati na tiṣṭhati nānuśocatyākāṅkṣatetyajati no na karoti kiñcit |ānandamūrtiracalaḥ pariṇāmahīnomāyāguṇānanugato hi tathā vibhāti || 43||

ततो रामः स्वयं प्राह हनूमन्तमुपस्थितम् ।शृणु तत्त्वं प्रवक्ष्यामि ह्यात्मानात्मपरात्मनाम् ॥ ४४॥

tato rāmaḥ svayaṃ prāha hanūmantamupasthitam |śṛṇu tattvaṃ pravakṣyāmi hyātmānātmaparātmanām || 44||

आकाशस्य यथा भेदस्त्रिविधो दृश्यते महान् ।जलाशये महाकाशस्तदवच्छिन्न एव हि ।प्रतिबिम्बाख्यमपरं दृश्यते त्रिविधं नभः ॥ ४५॥

ākāśasya yathā bhedastrividho dṛśyate mahān |jalāśaye mahākāśastadavacchinna eva hi |pratibimbākhyamaparaṃ dṛśyate trividhaṃ nabhaḥ || 45||

बुद्।ह्ध्यवच्छिन्नचैतन्यमेकं पूर्णमथापरम् ।आभासस्त्वपरं बिम्बभूतमेवं त्रिधा चितिः ॥ ४६॥

bud|hdhyavacchinnacaitanyamekaṃ pūrṇamathāparam |ābhāsastvaparaṃ bimbabhūtamevaṃ tridhā citiḥ || 46||

साभासबुद्धेः कर्तृत्वमविच्छिन्नेऽविकारिणि ।साक्षिण्यारोप्यते भ्रान्त्या जीवत्वं च तथा बुधैः ॥ ४७॥

sābhāsabuddheḥ kartṛtvamavicchinne'vikāriṇi |sākṣiṇyāropyate bhrāntyā jīvatvaṃ ca tathā budhaiḥ || 47||

आभासस्तु मृषा बुद्धिरविद्याकार्यमुच्यते ।अविच्छिन्नं तु तद्ब्रह्म विच्छेदस्तु विकल्पतः ॥ ४८॥

ābhāsastu mṛṣā buddhiravidyākāryamucyate |avicchinnaṃ tu tadbrahma vicchedastu vikalpataḥ || 48||

अविच्छिन्नस्य पूर्णेन एकत्वं प्रतिपाद्यते ।तत्त्वमस्यादिवाक्यैश्च साभासस्याहमस्तथा ॥ ४९॥

avicchinnasya pūrṇena ekatvaṃ pratipādyate |tattvamasyādivākyaiśca sābhāsasyāhamastathā || 49||

ऐक्यज्ञानं यदोत्पन्नं महावाक्येन चात्मनोः ।तदाऽविद्या स्वकार्यैश्च नश्यत्येव न संशयः ॥ ५०॥

aikyajñānaṃ yadotpannaṃ mahāvākyena cātmanoḥ |tadā'vidyā svakāryaiśca naśyatyeva na saṃśayaḥ || 50||