अध्यात्मरामायणे २ अयोध्याकाण्डम् Adhyatmaramayana Ayodhya Kandam

श्रीमहादेव उवाच । (श्रीपरमेश्वर उवाच ।)एकदा सुखमासीनं रामं स्वान्तःपुराजिरे ।सर्वाभरणसम्पन्नं रत्नसिंहासने स्थितम् ॥ १॥

śrīmahādeva uvāca | (śrīparameśvara uvāca |)ekadā sukhamāsīnaṃ rāmaṃ svāntaḥpurājire |sarvābharaṇasampannaṃ ratnasiṃhāsane sthitam || 1||

नीलोत्पलदलश्यामं कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ।सीतया रत्नदण्डेन चामरेणाथ वीजितम् ॥ २॥

nīlotpaladalaśyāmaṃ kaustubhāmuktakandharam |sītayā ratnadaṇḍena cāmareṇātha vījitam || 2||

विनोदयन्तं ताम्बूलचर्वणादिभिरादरात् ।नारदोऽवतरद्द्रष्टुमम्बराद्यत्र राघवः ॥ ३॥

vinodayantaṃ tāmbūlacarvaṇādibhirādarāt |nārado'vataraddraṣṭumambarādyatra rāghavaḥ || 3||

शुद्धस्फटिकसङ्काशः शरच्चन्द्र इवामलः ।अतर्कितमुपायातो नारदो दिव्यदर्शनः ॥ ४॥

śuddhasphaṭikasaṅkāśaḥ śaraccandra ivāmalaḥ |atarkitamupāyāto nārado divyadarśanaḥ || 4||

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय रामः प्रीत्या कृताञ्जलिः ।ननाम शिरसा भूमौ सीतया सह भक्तिमान् ॥ ५॥

taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya rāmaḥ prītyā kṛtāñjaliḥ |nanāma śirasā bhūmau sītayā saha bhaktimān || 5||

उवाच नारदं रामः प्रीत्या परमया युतः ।संसारिणां मुनिश्रेष्ठ दुर्लभं तव दर्शनम् ।अस्माकं विषयासक्तचेतसां नितरां मुने ॥ ६॥

uvāca nāradaṃ rāmaḥ prītyā paramayā yutaḥ |saṃsāriṇāṃ muniśreṣṭha durlabhaṃ tava darśanam |asmākaṃ viṣayāsaktacetasāṃ nitarāṃ mune || 6||

अवाप्तं मे पूर्वजन्मकृतपुण्यमहोदयैः ।संसारिणापि हि मुने लभ्यते सत्समागमः ॥ ७॥

avāptaṃ me pūrvajanmakṛtapuṇyamahodayaiḥ |saṃsāriṇāpi hi mune labhyate satsamāgamaḥ || 7||

अतस्त्वद्दर्शनादेव कृतार्थोऽस्मि मुनीश्वर ।किं कार्यं ते मया कार्यं ब्रूहि तत्करवाणि भोः ॥ ८॥

atastvaddarśanādeva kṛtārtho'smi munīśvara |kiṃ kāryaṃ te mayā kāryaṃ brūhi tatkaravāṇi bhoḥ || 8||

अथ तं नारदोऽप्याह राघवं भक्तवत्सलम् ।किं मोहयसि मां राम वाक्यैर्लोकानुसारिभिः ॥ ९॥

atha taṃ nārado'pyāha rāghavaṃ bhaktavatsalam |kiṃ mohayasi māṃ rāma vākyairlokānusāribhiḥ || 9||

संसार्यहमिति प्रोक्तं सत्यमेतत्त्वया विभो ।जगतामादिभूता या सा माया गृहिणी तव ॥ १०॥

saṃsāryahamiti proktaṃ satyametattvayā vibho |jagatāmādibhūtā yā sā māyā gṛhiṇī tava || 10||

त्वत्सन्निकर्षाज्जायन्ते तस्यां ब्रह्मादयः प्रजाः ।त्वदाश्रया सदा भाति माया या त्रिगुणात्मिका ॥ ११॥

tvatsannikarṣājjāyante tasyāṃ brahmādayaḥ prajāḥ |tvadāśrayā sadā bhāti māyā yā triguṇātmikā || 11||

सूतेऽजस्रं शुक्लकृष्णलोहिताः सर्वदा प्रजाः ।लोकत्रयमहागेहे गृहस्थस्त्वमुदाहृतः ॥ १२॥

sūte'jasraṃ śuklakṛṣṇalohitāḥ sarvadā prajāḥ |lokatrayamahāgehe gṛhasthastvamudāhṛtaḥ || 12||

त्वं विष्णुर्जानकी लक्ष्मीः शिवस्त्वं जानकी शिवा ।ब्रह्मा त्वं जानकी वाणी सूर्यस्त्वं जानकी प्रभा ॥ १३॥

tvaṃ viṣṇurjānakī lakṣmīḥ śivastvaṃ jānakī śivā |brahmā tvaṃ jānakī vāṇī sūryastvaṃ jānakī prabhā || 13||

भवान् शशाङ्कः सीता तु रोहिणी शुभलक्षणा ।शक्रस्त्वमेव पौलोमी सीता स्वाहानलो भवान् ॥ १४॥

bhavān śaśāṅkaḥ sītā tu rohiṇī śubhalakṣaṇā |śakrastvameva paulomī sītā svāhānalo bhavān || 14||

यमस्त्वं कालरूपश्च सीता संयमिनी प्रभो ।निरृतिस्त्वं जगन्नाथ तामसी जानकी शुभा ॥ १५॥

yamastvaṃ kālarūpaśca sītā saṃyaminī prabho |nirṛtistvaṃ jagannātha tāmasī jānakī śubhā || 15||

राम त्वमेव वरुणो भार्गवी जानकी शुभा ।वायुस्त्वं राम सीता तु सदागतिरितीरिता ॥ १६॥

rāma tvameva varuṇo bhārgavī jānakī śubhā |vāyustvaṃ rāma sītā tu sadāgatiritīritā || 16||

कुबेरस्त्वं राम सीता सर्वसम्पत्प्रकीर्तिता ।रुद्राणी जानकी प्रोक्ता रुद्रस्त्वं लोकनाशकृत् ॥ १७॥

kuberastvaṃ rāma sītā sarvasampatprakīrtitā |rudrāṇī jānakī proktā rudrastvaṃ lokanāśakṛt || 17||

लोके स्त्रीवाचकं यावत्तत्सर्वं जानकी शुभा ।पुन्नामवाचकं यावत्तत्सर्वं त्वं हि राघव ॥ १८॥

loke strīvācakaṃ yāvattatsarvaṃ jānakī śubhā |punnāmavācakaṃ yāvattatsarvaṃ tvaṃ hi rāghava || 18||

तस्माल्लोकत्रये देव युवाभ्यां नास्ति किञ्चन ॥ १९॥

tasmāllokatraye deva yuvābhyāṃ nāsti kiñcana || 19||

त्वदाभासोदिताज्ञानमव्याकृतमितीर्यते ।तस्मान्महान्स्ततः सूत्रं लिङ्गं सर्वात्मकं ततः ॥ २०॥

tvadābhāsoditājñānamavyākṛtamitīryate |tasmānmahānstataḥ sūtraṃ liṅgaṃ sarvātmakaṃ tataḥ || 20||

अहङ्कारश्च बुद्धिश्च पञ्चप्राणेन्द्रियाणि च ।लिङ्गमित्युच्यते प्राज्ञैर्जन्ममृत्युसुखादिमत् ॥ २१॥

ahaṅkāraśca buddhiśca pañcaprāṇendriyāṇi ca |liṅgamityucyate prājñairjanmamṛtyusukhādimat || 21||

स एव जीवसञ्ज्ञश्च लोके भाति जगन्मयः ।अवाच्यानाद्यविद्यैव कारणोपाधिरुच्यते ॥ २२॥

sa eva jīvasañjñaśca loke bhāti jaganmayaḥ |avācyānādyavidyaiva kāraṇopādhirucyate || 22||

स्थूलं सूक्ष्मं कारणाख्यमुपाधित्रितयं चितेः ।एतैर्विशिष्टो जीवः स्याद्वियुक्तः परमेश्वरः ॥ २३॥

sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇākhyamupādhitritayaṃ citeḥ |etairviśiṣṭo jīvaḥ syādviyuktaḥ parameśvaraḥ || 23||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्या संसृतिर्या प्रवर्तते ।तस्या विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रस्त्वं रघूत्तम ॥ २४॥

jāgratsvapnasuṣuptyākhyā saṃsṛtiryā pravartate |tasyā vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātrastvaṃ raghūttama || 24||

त्वत्त एव जगज्जातं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।त्वय्येव लीयते कृत्स्नं तस्मात्त्वं सर्वकारणम् ॥ २५॥

tvatta eva jagajjātaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |tvayyeva līyate kṛtsnaṃ tasmāttvaṃ sarvakāraṇam || 25||

रज्जावहिमिवात्मानं जीवं ज्ञात्वा भयं भवेत् ।परात्माहमिति ज्ञात्वा भयदुःखैर्विमुच्यते ॥ २६॥

rajjāvahimivātmānaṃ jīvaṃ jñātvā bhayaṃ bhavet |parātmāhamiti jñātvā bhayaduḥkhairvimucyate || 26||

चिन्मात्रज्योतिषा सर्वाः सर्वदेहेषु बुद्धयः ।त्वया यस्मात्प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो भवान् ॥ २७॥

cinmātrajyotiṣā sarvāḥ sarvadeheṣu buddhayaḥ |tvayā yasmātprakāśyante sarvasyātmā tato bhavān || 27||

अज्ञानान्न्यस्यते सर्वं त्वयि रज्जौ भुजङ्गवत् ।त्वज्ज्ञानाल्लीयते सर्वं तस्माज्ज्ञानं सदाभ्यसेत् । २८॥

ajñānānnyasyate sarvaṃ tvayi rajjau bhujaṅgavat |tvajjñānāllīyate sarvaṃ tasmājjñānaṃ sadābhyaset | 28||

त्वत्पादभक्तियुक्तानां विज्ञानं भवति क्रमात् ।तस्मात्त्वद्भक्तियुक्ता ये मुक्तिभाजस्त एव हि ॥ २९॥

tvatpādabhaktiyuktānāṃ vijñānaṃ bhavati kramāt |tasmāttvadbhaktiyuktā ye muktibhājasta eva hi || 29||

अहं त्वद्भक्तभक्तानां तद्भक्तानां च किङ्करः ।अतो मामनुगृह्णीष्व मोहयस्व न मां प्रभो ॥ ३०॥

ahaṃ tvadbhaktabhaktānāṃ tadbhaktānāṃ ca kiṅkaraḥ |ato māmanugṛhṇīṣva mohayasva na māṃ prabho || 30||

त्वन्नाभिकमलोत्पन्नो ब्रह्मा मे जनकः प्रभो ।अतस्तवाहं पौत्रोऽस्मि भक्तं मां पाहि राघव ॥ ३१॥

tvannābhikamalotpanno brahmā me janakaḥ prabho |atastavāhaṃ pautro'smi bhaktaṃ māṃ pāhi rāghava || 31||

इत्युक्त्वा बहुशो नत्वा स्वानन्दाश्रुपरिप्लुतः ।उवाच वचनं राम ब्रह्मणा नोदितोऽस्म्यहम् ॥ ३२॥

ityuktvā bahuśo natvā svānandāśrupariplutaḥ |uvāca vacanaṃ rāma brahmaṇā nodito'smyaham || 32||

रावणस्य वधार्थाय जातोऽसि रघुसत्तम ।इदानीं राज्यरक्षार्थं पिता त्वामभिषेक्ष्यति ॥ ३३॥

rāvaṇasya vadhārthāya jāto'si raghusattama |idānīṃ rājyarakṣārthaṃ pitā tvāmabhiṣekṣyati || 33||

यदि राज्याभिसंसक्तो रावणं न हनिष्यसि ।प्रतिज्ञा ते कृता राम भूभारहरणाय वै ॥ ३४॥

yadi rājyābhisaṃsakto rāvaṇaṃ na haniṣyasi |pratijñā te kṛtā rāma bhūbhāraharaṇāya vai || 34||

तत्सत्यं कुरु राजेन्द्र सत्यसन्धस्त्वमेव हि ।श्रुत्वैतद्गदितं रामो नारदं प्राह सस्मितम् ॥ ३५॥

tatsatyaṃ kuru rājendra satyasandhastvameva hi |śrutvaitadgaditaṃ rāmo nāradaṃ prāha sasmitam || 35||

शृणु नारद मे किञ्चिद्विद्यतेऽविदितं क्वचित् ।प्रतिज्ञातं च यत्पूर्वं करिष्ये तन्न संशयः ॥ ३६॥

śṛṇu nārada me kiñcidvidyate'viditaṃ kvacit |pratijñātaṃ ca yatpūrvaṃ kariṣye tanna saṃśayaḥ || 36||

किन्तु कालानुरोधेन तत्तत्प्रारब्धसङ्क्षयात् ।हरिष्ये सर्वभूभारं क्रमेणासुरमण्डलम् ॥ ३७॥

kintu kālānurodhena tattatprārabdhasaṅkṣayāt |hariṣye sarvabhūbhāraṃ krameṇāsuramaṇḍalam || 37||

रावणस्य विनाशार्थं श्वो गन्ता दण्डकाननम् ।चतुर्दश समास्तत्र ह्युषित्वा मुनिवेषधृक् ॥ ३८॥

rāvaṇasya vināśārthaṃ śvo gantā daṇḍakānanam |caturdaśa samāstatra hyuṣitvā muniveṣadhṛk || 38||

सीतामिषेण तं दुष्टं सकुलं नाशयाम्यहम् ।एवं रामे प्रतिज्ञाते नारदः प्रमुमोद ह ॥ ३९॥

sītāmiṣeṇa taṃ duṣṭaṃ sakulaṃ nāśayāmyaham |evaṃ rāme pratijñāte nāradaḥ pramumoda ha || 39||

प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा दण्डवत्प्रणिपत्य तम् ।अनुज्ञातश्च रामेण ययौ देवगतिं मुनिः ॥ ४०॥

pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā daṇḍavatpraṇipatya tam |anujñātaśca rāmeṇa yayau devagatiṃ muniḥ || 40||

संवादं पठति शृणोति संस्मरेद्वायो नित्यं मुनिवररामयोः सभक्त्या ।सम्प्राप्नोत्यमरसुदुर्लभं विमोक्षंकैवल्यं विरतिपुरःसरं क्रमेण ॥ ४१॥

saṃvādaṃ paṭhati śṛṇoti saṃsmaredvāyo nityaṃ munivararāmayoḥ sabhaktyā |samprāpnotyamarasudurlabhaṃ vimokṣaṃkaivalyaṃ viratipuraḥsaraṃ krameṇa || 41||

इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादेअयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १॥

iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvādeayodhyākāṇḍe prathamaḥ sargaḥ || 1||

श्रीमहादेव उवाच । (श्रीपरमेश्वर उवाच ।)अथ राजा दशरथः कदाचिद्रहसि स्थितः ।वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमाहूयेदमभाषत ॥ १॥

śrīmahādeva uvāca | (śrīparameśvara uvāca |)atha rājā daśarathaḥ kadācidrahasi sthitaḥ |vasiṣṭhaṃ svakulācāryamāhūyedamabhāṣata || 1||

भगवन् राममखिलाः प्रशंसन्ति मुहुर्मुहुः ।पौराश्च निगमा वृद्धा मन्त्रिणश्च विशेषतः ॥ २॥

bhagavan rāmamakhilāḥ praśaṃsanti muhurmuhuḥ |paurāśca nigamā vṛddhā mantriṇaśca viśeṣataḥ || 2||

ततः सर्वगुणोपेतं रामं राजीवलोचनम् ।ज्येष्ठं राज्येऽभिषेक्ष्यामि वृद्धोऽहं मुनिपुङ्गव ॥ ३॥

tataḥ sarvaguṇopetaṃ rāmaṃ rājīvalocanam |jyeṣṭhaṃ rājye'bhiṣekṣyāmi vṛddho'haṃ munipuṅgava || 3||

भरतो मातुलं द्रष्टुं गतः शत्रुघ्नसंयुतः ।अभिषेक्ष्ये श्व एवाशु भवान्स्तच्चानुमोदताम् ॥ ४॥

bharato mātulaṃ draṣṭuṃ gataḥ śatrughnasaṃyutaḥ |abhiṣekṣye śva evāśu bhavānstaccānumodatām || 4||

सम्भाराः सम्भ्रियन्तां च गच्छ मन्त्रय राघवम् ।उच्छ्रीयन्तां पताकाश्च नानावर्णाः समन्ततः ॥ ५॥

sambhārāḥ sambhriyantāṃ ca gaccha mantraya rāghavam |ucchrīyantāṃ patākāśca nānāvarṇāḥ samantataḥ || 5||

तोरणानि विचित्राणि स्वर्णमुक्तामयानि वै ।आहूय मन्त्रिणं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ॥ ६॥

toraṇāni vicitrāṇi svarṇamuktāmayāni vai |āhūya mantriṇaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam || 6||

आज्ञापयति यद्यत्त्वां मुनिस्तत्तत्समानय ।यौवराज्येऽभिषेक्ष्यामि श्वोभूते रघुनन्दनम् ॥ ७॥

ājñāpayati yadyattvāṃ munistattatsamānaya |yauvarājye'bhiṣekṣyāmi śvobhūte raghunandanam || 7||

तथेति हर्षात्स मुनिं किं करोमीत्यभाषत ।तमुवाच महातेजा वसिष्ठो ज्ञानिनां वरः ॥ ८॥

tatheti harṣātsa muniṃ kiṃ karomītyabhāṣata |tamuvāca mahātejā vasiṣṭho jñānināṃ varaḥ || 8||