उमामहिमा उमाप्रादुर्भाववर्णनम् सार्थ Shri Uma Devi Mahima The manifestation of Uma

मुनय ऊचुः ।उमाया भुवनेशान्यास्सूत सर्वार्थवित्तम ।अवतारं समाचक्ष्व यतो जाता सरस्वती ॥ १॥

munaya ūcuḥ |umāyā bhuvaneśānyāssūta sarvārthavittama |avatāraṃ samācakṣva yato jātā sarasvatī || 1||

या गीयते परब्रह्ममूलप्रकृतिरीश्वरी ।निराकारापि साकारा नित्यानन्दमयी सती ॥ २॥

yā gīyate parabrahmamūlaprakṛtirīśvarī |nirākārāpi sākārā nityānandamayī satī || 2||

सूत उवाच ।तापसाः शृणुत प्रेम्णा चरित्रं परमं महत् ।यस्य विज्ञानमात्रेण नरो याति परां गतिम् ॥ ३॥

sūta uvāca |tāpasāḥ śṛṇuta premṇā caritraṃ paramaṃ mahat |yasya vijñānamātreṇa naro yāti parāṃ gatim || 3||

देवदानवयोर्युद्धमेकदासीत्परस्परम् ।महामायाप्रभावेणामराणां विजयोऽभवत् ॥ ४॥

devadānavayoryuddhamekadāsītparasparam |mahāmāyāprabhāveṇāmarāṇāṃ vijayo'bhavat || 4||

ततोऽवलिप्ता अमरास्स्वप्रशंसां वितेनिरे ।वयं धन्या वयं धन्याः किं करिष्यन्ति नोऽसुराः ॥ ५॥

tato'valiptā amarāssvapraśaṃsāṃ vitenire |vayaṃ dhanyā vayaṃ dhanyāḥ kiṃ kariṣyanti no'surāḥ || 5||

ये प्रभावं समालोक्यास्माकं परमदुःसहम् ।भीता नागालयं याता यातयातेति वादिनः ॥ ६॥

ye prabhāvaṃ samālokyāsmākaṃ paramaduḥsaham |bhītā nāgālayaṃ yātā yātayāteti vādinaḥ || 6||

अहो बलमहो तेजो दैत्यवंशक्षयङ्करम् ।अहो भाग्यं सुमनसामेवं सर्वेऽभ्यवर्णयन् ॥ ७॥

aho balamaho tejo daityavaṃśakṣayaṅkaram |aho bhāgyaṃ sumanasāmevaṃ sarve'bhyavarṇayan || 7||

तत आविरभूत्तेजः कूटरूपन्तदैव हि ।अदृष्टपूर्वं तद्।ह्दृष्ट्वा विस्मिता अभवन्सुराः ॥ ८॥

tata āvirabhūttejaḥ kūṭarūpantadaiva hi |adṛṣṭapūrvaṃ tad|hdṛṣṭvā vismitā abhavansurāḥ || 8||

किमिदं किमिदं चेति रुद्धकण्ठास्समब्रुवन ।अजानन्तः परं श्यामानुभावं मानभञ्जनम् ॥ ९॥

kimidaṃ kimidaṃ ceti ruddhakaṇṭhāssamabruvana |ajānantaḥ paraṃ śyāmānubhāvaṃ mānabhañjanam || 9||

तत आज्ञापयद्देवान्देवानामधिनायकः ।यात यूयं परीक्षध्वं याथातथ्येन किन्विति ॥ १०॥

tata ājñāpayaddevāndevānāmadhināyakaḥ |yāta yūyaṃ parīkṣadhvaṃ yāthātathyena kinviti || 10||

सुरेन्द्रप्रेरितो वायुर्महसः सन्निधिं गतः ।कस्त्वं भोरिति सम्बोध्यावोचदेनं च तन्महः ॥ ११॥

surendraprerito vāyurmahasaḥ sannidhiṃ gataḥ |kastvaṃ bhoriti sambodhyāvocadenaṃ ca tanmahaḥ || 11||

इति पृष्टस्तदा वायुर्महसातिगरीयसा ।वायुरस्मि जगत्प्राणस्साभिमानोऽब्रवीदिदम् ॥ १२॥

iti pṛṣṭastadā vāyurmahasātigarīyasā |vāyurasmi jagatprāṇassābhimāno'bravīdidam || 12||

जङ्गमाजङ्गमं सर्वमोतप्रोतमिदं जगत् ।मय्येव निखिलाधारे चालयाम्यखिलं जगत् ॥॥ १३॥

jaṅgamājaṅgamaṃ sarvamotaprotamidaṃ jagat |mayyeva nikhilādhāre cālayāmyakhilaṃ jagat |||| 13||

तदोवाच महातेजः शक्तोऽसि यदि चालने ।धृतमेतत्तृणं वायो चालयस्व निजेच्छया ॥ १४॥।

tadovāca mahātejaḥ śakto'si yadi cālane |dhṛtametattṛṇaṃ vāyo cālayasva nijecchayā || 14|||

ततः सर्वप्रयत्नेनाकरोद्यत्नं सदागतिः ।न चचाल यदा स्थानात्तदासौ लज्जितोऽभवत ॥ १५॥

tataḥ sarvaprayatnenākarodyatnaṃ sadāgatiḥ |na cacāla yadā sthānāttadāsau lajjito'bhavata || 15||

तूष्णीं भूत्वा ततो वायुर्जगामेन्द्रसभां प्रति ।कथयामास तद् वृत्तं स्वकीयाभिभवान्वितम् ॥ १६॥

tūṣṇīṃ bhūtvā tato vāyurjagāmendrasabhāṃ prati |kathayāmāsa tad vṛttaṃ svakīyābhibhavānvitam || 16||

सर्वेशत्वं वयं सर्वे मृषैवात्मनि मन्महे ।न पारयामहे किञ्चिद्विधातुं क्षुद्रवस्त्वपि ॥ १७॥

sarveśatvaṃ vayaṃ sarve mṛṣaivātmani manmahe |na pārayāmahe kiñcidvidhātuṃ kṣudravastvapi || 17||

ततश्च प्रेषयामास मरुत्वान्सकलान्सुरान् ।न शेकुस्ते यदा ज्ञातुं तदेन्द्रः स्वयमभ्यगात् ॥ १८॥

tataśca preṣayāmāsa marutvānsakalānsurān |na śekuste yadā jñātuṃ tadendraḥ svayamabhyagāt || 18||

मघवन्तमथायान्तं दृष्ट्वा तेजोतिदुःसहम् ।बभूवान्तर्हितं सद्यो विस्मितोऽभूच्च वासवः ॥ १९॥

maghavantamathāyāntaṃ dṛṣṭvā tejotiduḥsaham |babhūvāntarhitaṃ sadyo vismito'bhūcca vāsavaḥ || 19||

चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं श्रये ।इति सञ्चिन्तयामास सहस्राक्षः पुनःपुनः ॥ २०॥

caritramīdṛśaṃ yasya tameva śaraṇaṃ śraye |iti sañcintayāmāsa sahasrākṣaḥ punaḥpunaḥ || 20||

एतस्मिन्नन्तरे तत्र निर्व्याजकरुणातनुः ।तेषामनुग्रहं कर्तुं हर्तुं गर्वं शिवाङ्गना ॥। २१॥

etasminnantare tatra nirvyājakaruṇātanuḥ |teṣāmanugrahaṃ kartuṃ hartuṃ garvaṃ śivāṅganā ||| 21||

चैत्रशुक्लनवम्यां तु मध्याह्नस्थे दिवाकरे ।प्रादुरासीदुमा देवी सच्चिदानन्दरूपिणी ॥ २२॥

caitraśuklanavamyāṃ tu madhyāhnasthe divākare |prādurāsīdumā devī saccidānandarūpiṇī || 22||

महोमध्ये विराजन्ती भासयन्ती दिशो रुचा ।बोधयन्ती सुरान्सर्वान्ब्रह्मैवाहमिति स्फुटम् ॥ २३॥

mahomadhye virājantī bhāsayantī diśo rucā |bodhayantī surānsarvānbrahmaivāhamiti sphuṭam || 23||

चतुर्भिर्दधती हस्तैर्वरपाशाङ्कुशाभयान् ।श्रुतिभिस्सेविता रम्या नवयौवनगर्विता ॥ २४॥

caturbhirdadhatī hastairvarapāśāṅkuśābhayān |śrutibhissevitā ramyā navayauvanagarvitā || 24||

रक्ताम्बरपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना ।कोटिकन्दर्प्पसङ्काशा चन्द्रकोटिसमप्रभा ॥। २५॥

raktāmbaraparīdhānā raktamālyānulepanā |koṭikandarppasaṅkāśā candrakoṭisamaprabhā ||| 25||

व्याजहार महामाया सर्वान्तर्य्यामिरूपिणी ।साक्षिणी सर्वभूतानां परब्रह्मस्वरूपिणी ॥ २६॥

vyājahāra mahāmāyā sarvāntaryyāmirūpiṇī |sākṣiṇī sarvabhūtānāṃ parabrahmasvarūpiṇī || 26||

(अथ उमामहिमा ।)उमोवाच ।न ब्रह्मा न मुरारातिर्न पुरारातिरीश्वरः ।मदग्रे गर्वितुं किञ्चित्का कथान्यसुपर्वणाम् ॥ २७॥

(atha umāmahimā |)umovāca |na brahmā na murārātirna purārātirīśvaraḥ |madagre garvituṃ kiñcitkā kathānyasuparvaṇām || 27||

परं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रणवद्वन्द्वरूपिणी ।अहमेवास्मि सकलं मदन्यो नास्ति कश्चन ॥ २८॥

paraṃ brahma paraṃ jyotiḥ praṇavadvandvarūpiṇī |ahamevāsmi sakalaṃ madanyo nāsti kaścana || 28||

निराकारापि साकारा सर्वतत्त्वस्वरूपिणी ।अप्रतर्क्यगुणा नित्या कार्यकारणरूपिणी ॥ २९॥

nirākārāpi sākārā sarvatattvasvarūpiṇī |apratarkyaguṇā nityā kāryakāraṇarūpiṇī || 29||

कदाचिद्दयिताकारा कदाचित्पुरुषाकृतिः ।कदाचिदुभयाकारा सर्वाकाराहमीश्वरी ॥ ३०॥

kadāciddayitākārā kadācitpuruṣākṛtiḥ |kadācidubhayākārā sarvākārāhamīśvarī || 30||

विरञ्चिः सृष्टिकर्ताहं जगत्पाताहमच्युतः ।रुद्रः संहारकर्ताहं सर्वविश्वविमोहिनी ॥ ३१॥

virañciḥ sṛṣṭikartāhaṃ jagatpātāhamacyutaḥ |rudraḥ saṃhārakartāhaṃ sarvaviśvavimohinī || 31||

कालिका कमलावाणी मुखास्सर्वा हि शक्तयः ।मदंशादेव सञ्जातास्तथेमास्सकलाः कलाः ॥ ३२॥

kālikā kamalāvāṇī mukhāssarvā hi śaktayaḥ |madaṃśādeva sañjātāstathemāssakalāḥ kalāḥ || 32||

मत्प्रभावाज्जितास्सर्वे युष्माभिर्द्दितिनन्दनाः ।तामविज्ञाय मां यूयं वृथा सर्वेशमानिनः ॥ ३३॥

matprabhāvājjitāssarve yuṣmābhirdditinandanāḥ |tāmavijñāya māṃ yūyaṃ vṛthā sarveśamāninaḥ || 33||

यथा दारुमयीं योषां नर्तयत्यैन्द्रजालिकः ।तथैव सर्वभूतानि नर्तयाम्यहमीश्वरी ॥ ३४॥

yathā dārumayīṃ yoṣāṃ nartayatyaindrajālikaḥ |tathaiva sarvabhūtāni nartayāmyahamīśvarī || 34||

मद्भयाद्वाति पवनः सर्वं दहति हव्यभुक् ।लोकपालाः प्रकुर्वन्ति स्वस्वकर्माण्यनारतम् ॥ ३५॥

madbhayādvāti pavanaḥ sarvaṃ dahati havyabhuk |lokapālāḥ prakurvanti svasvakarmāṇyanāratam || 35||

कदाचिद्देववर्गाणां कदाचिद्दितिजन्म नाम् ।करोमि विजयं सम्यक्स्वतन्त्रा निजलीलया ॥ ३६॥

kadāciddevavargāṇāṃ kadācidditijanma nām |karomi vijayaṃ samyaksvatantrā nijalīlayā || 36||

अविनाशि परं धाम मायातीतं परात्परम् ।श्रुतयो वर्णयन्ते यत्तद्रूपन्तु ममैव हि ॥ ३७॥

avināśi paraṃ dhāma māyātītaṃ parātparam |śrutayo varṇayante yattadrūpantu mamaiva hi || 37||

सगुणं निर्गुणं चेति मद्रूपं द्विविधं मतम् ।मायाशबलितं चैकं द्वितीयन्तदनाश्रितम् ॥ ३८॥

saguṇaṃ nirguṇaṃ ceti madrūpaṃ dvividhaṃ matam |māyāśabalitaṃ caikaṃ dvitīyantadanāśritam || 38||

एवं विज्ञाय मां देवास्स्वं स्वं गर्वं विहाय च ।भजत प्रणयोपेताः प्रकृतिं मां सनातनीम् ॥ ३९॥

evaṃ vijñāya māṃ devāssvaṃ svaṃ garvaṃ vihāya ca |bhajata praṇayopetāḥ prakṛtiṃ māṃ sanātanīm || 39||

इति देव्या वचः श्रुत्वा करुणागर्भितं सुराः ।तुष्टुवुः परमेशानीं भक्तिसन्नतकन्धराः ॥ ४०॥

iti devyā vacaḥ śrutvā karuṇāgarbhitaṃ surāḥ |tuṣṭuvuḥ parameśānīṃ bhaktisannatakandharāḥ || 40||

क्षमस्व जगदीशानि प्रसीद परमेश्वरि ।मैवं भूयात्कदाचिन्नो गर्वो मातर्द्दयां कुरु ॥ ४१॥

kṣamasva jagadīśāni prasīda parameśvari |maivaṃ bhūyātkadācinno garvo mātarddayāṃ kuru || 41||

ततःप्रभृति ते दैवा हित्वा गर्वं समाहिताः ।उमामाराधयामासुर्यथापूर्वं यथाविधि ॥ ४२॥

tataḥprabhṛti te daivā hitvā garvaṃ samāhitāḥ |umāmārādhayāmāsuryathāpūrvaṃ yathāvidhi || 42||

इति वः कथितो विप्रा उमाप्रादुर्भवो मया ।यस्य श्रवणमात्रेण परमं पदमश्नुते । ४३॥

iti vaḥ kathito viprā umāprādurbhavo mayā |yasya śravaṇamātreṇa paramaṃ padamaśnute | 43||

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामुमाप्रादुर्भाववर्णनंनामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९॥

iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāmumāprādurbhāvavarṇanaṃnāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 49||

हिन्दी भावानुवादऋषियोंने कहा हे सूतजी ! अब कृपा करके उमाके अवतार कावर्णन करें जिससे सरस्वती का प्रादुर्भाव हुआ । सूतजी बोलेऋषिगण सुनिये, एक बार देवता दैत्यों का भयानक युद्ध हुआ ।तब मातेश्वरी के प्रतापसे देवता विजयी हुए । इस कारण देवताओंकोगर्व हुआ । अपनी प्रशंसा करने लगे । तब उन्ही से एक कूप रूपतेज प्रकट हा । । देवताओंने ज्योंही उस तेजको देखा तो बहुतहीघबडा गये इन्द्रसे जाकर बोले वह क्या है ? तब इन्द्रने उसकीपरीक्षा लेने के लिये कहा । प्रथम वायु वहां पहुँचा । उस तेजनेमेरे द्वारा जगत चल रहा है । सुनते ही तेजने कहा अच्छा तोने अपनी सारी शक्ति लगादी किन्तु तिनका तिलभर भी न हिल सका ।वायु लज्जित होकर इन्द्रके पास पहुंचा । अपनी पराजयका सम्पूर्णपरीक्षा के लिये भेजा किन्तु वे सभी पराजित हो गये । इन्द्र स्वयंवहाँ पहुंचा । इन्द्रको वहाँ आया जानकर तेज उसी समय अन्तर्धानहो गया । इन्द्र इससे अत्यन्त विस्मित हुआ । तब उस हजारनेत्रों वालेमध्याह्न का समय था । ठीक उसी समय हेतुके बिना कृपा करनेवाली, सबका अभिमान मिटाने वाली देवी प्रकट हो गई । इन्द्रसे बोली,हे सुरराज इन्द्र ! ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि भी मेरे सामने गर्वनहीं कर सकते, तो फिर अन्य देवताओंकी तो सामर्थ्यही क्या है ।मैं परब्रह्म प्रणवस्वरूप देवी हूँ । मेरी कृपा से तुम लोगोंत्याग करके नम्रताके साथ मेरा भजन करो । इतना सुनकर देवताओंकरें । आगे इस प्रकार का वरदान दें जिससे हमें फिर अभिमान नआराधना प्रारम्भ कर दी ।इति ।

hindī bhāvānuvādaṛṣiyoṃne kahā he sūtajī ! aba kṛpā karake umāke avatāra kāvarṇana kareṃ jisase sarasvatī kā prādurbhāva huā | sūtajī boleṛṣigaṇa suniye, eka bāra devatā daityoṃ kā bhayānaka yuddha huā |taba māteśvarī ke pratāpase devatā vijayī hue | isa kāraṇa devatāoṃkogarva huā | apanī praśaṃsā karane lage | taba unhī se eka kūpa rūpateja prakaṭa hā | | devatāoṃne jyoṃhī usa tejako dekhā to bahutahīghabaḍā gaye indrase jākara bole vaha kyā hai ? taba indrane usakīparīkṣā lene ke liye kahā | prathama vāyu vahāṃ pahum̐cā | usa tejanemere dvārā jagata cala rahā hai | sunate hī tejane kahā acchā tone apanī sārī śakti lagādī kintu tinakā tilabhara bhī na hila sakā |vāyu lajjita hokara indrake pāsa pahuṃcā | apanī parājayakā sampūrṇaparīkṣā ke liye bhejā kintu ve sabhī parājita ho gaye | indra svayaṃvahām̐ pahuṃcā | indrako vahām̐ āyā jānakara teja usī samaya antardhānaho gayā | indra isase atyanta vismita huā | taba usa hajāranetroṃ vālemadhyāhna kā samaya thā | ṭhīka usī samaya hetuke binā kṛpā karanevālī, sabakā abhimāna miṭāne vālī devī prakaṭa ho gaī | indrase bolī,he surarāja indra ! brahmā, viṣṇu, śiva ādi bhī mere sāmane garvanahīṃ kara sakate, to phira anya devatāoṃkī to sāmarthyahī kyā hai |maiṃ parabrahma praṇavasvarūpa devī hūm̐ | merī kṛpā se tuma logoṃtyāga karake namratāke sātha merā bhajana karo | itanā sunakara devatāoṃkareṃ | āge isa prakāra kā varadāna deṃ jisase hameṃ phira abhimāna naārādhanā prārambha kara dī |iti |

षुत सैद् :-विच्तोरिओउस्।सेत् बेफ़ोरे योउ। ंओवे इत् अस् योउ प्लेअसे।''अरे हेल्प्लेस्स्, इन्सिग्निफ़िचन्त् च्रेअतुरेस्।''अन्य्थिन्ग् ईन्द्र हिम्सेल्फ़् वेन्त् थेरे।इम्मेदिअतेल्य्। ईन्द्र वस् सुर्प्रिसेद्।ऊम सैद्:-ओथेर् गोद्स् ?मन्। षोमेतिमेस् बोथ्। ई अम् गोद्देस्स् अस्सुमिन्ग् अल्ल् फ़ोर्म्स्।मेर्चिफ़ुल्।

ṣuta said :-victorious|set beफ़ore you| ṃove it as you please|''are helpless, insigniफ़icant creatures|''anything īndra himselफ़ vent there|immediately| īndra vas surprised|ūma said:-other gods ?man| ṣometimes both| ī am goddess assuming all फ़orms|merciफ़ul|