कोऽहम् Whot Am I ?

॥ हृदयकमलवासिने श्रीमते रमणाय नमः ॥आमुखम्भूमण्डलहृदयात्मके स्मरणान्मुक्तिदेऽस्मिन्नरुणाचलदिव्यक्षेत्रेविरूपाक्षगुहायां भगवतः श्रीरमणस्याद्भुत कठिनमौनतपस्समाधि योगेन स्वनिकटमाकृष्टेषु बहुषुजनेष्वन्यतमेन शिवप्रकाशं पिळ्ळै नामकेन केनचिद्भक्तेन१९०११९०२ क्रिस्तु शकाब्दे महर्षीनभिगम्य मम तत्त्वोपदेशेनानुग्रहःकर्तव्य इति भक्तिश्रद्धाविनयादि पुरस्सरं प्रार्थनांकृत्वा परिपृष्टानां प्रश्नानां\, तदा तदा मौनिना महर्षिणाद्राविडभाषायां लिखित्वा दत्तमुत्तरमिदं प्रश्नोत्तराकारं केरळादिनानादेशभाषानूदितमपीदानीं गीर्वाण वाण्यामनूद्यमानं विजयतेतमाम् ॥

|| hṛdayakamalavāsine śrīmate ramaṇāya namaḥ ||āmukhambhūmaṇḍalahṛdayātmake smaraṇānmuktide'sminnaruṇācaladivyakṣetrevirūpākṣaguhāyāṃ bhagavataḥ śrīramaṇasyādbhuta kaṭhinamaunatapassamādhi yogena svanikaṭamākṛṣṭeṣu bahuṣujaneṣvanyatamena śivaprakāśaṃ piḷḷai nāmakena kenacidbhaktena19011902 kristu śakābde maharṣīnabhigamya mama tattvopadeśenānugrahaḥkartavya iti bhaktiśraddhāvinayādi purassaraṃ prārthanāṃkṛtvā paripṛṣṭānāṃ praśnānāṃ\, tadā tadā mauninā maharṣiṇādrāviḍabhāṣāyāṃ likhitvā dattamuttaramidaṃ praśnottarākāraṃ keraḷādinānādeśabhāṣānūditamapīdānīṃ gīrvāṇa vāṇyāmanūdyamānaṃ vijayatetamām ||

॥ शुभम् ॥॥ ॐ नमो भगवते श्रीमते रमणाय ॥कोहम् \?सर्वेषामपि जीवानां दुःखानुषङ्गं विनाऽऽत्यन्तिकसुखित्वकामनायास्सत्वेन\ सर्वेषां स्वस्मिन्परमप्रेम्णोविद्यमानत्वेन च\, प्रेम्णश्च सुखनिदानत्वेन\, मनोविहीनायांनिद्रायां दिने दिने स्वयमनुभूयमानं स्वस्वाभाविकंतत्सुखमुपलब्धुं स्वेन स्वस्य ज्ञानमावश्यकम् ।तस्य कोहम् इतिविचार एव मुख्यं साधनम् ।

|| śubham |||| oṃ namo bhagavate śrīmate ramaṇāya ||koham \?sarveṣāmapi jīvānāṃ duḥkhānuṣaṅgaṃ vinā''tyantikasukhitvakāmanāyāssatvena\ sarveṣāṃ svasminparamapremṇovidyamānatvena ca\, premṇaśca sukhanidānatvena\, manovihīnāyāṃnidrāyāṃ dine dine svayamanubhūyamānaṃ svasvābhāvikaṃtatsukhamupalabdhuṃ svena svasya jñānamāvaśyakam |tasya koham itivicāra eva mukhyaṃ sādhanam |

प्रश्नः १ ॥ कोहम् \?उत्तरम् ॥ सप्तधातुभिर्निष्पन्नोऽयं स्थूलदेहो नाहम् ।शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यान्पञ्चविषयान्पृथक्पृथग्विजानन्तिश्रोत्रत्वङ्गेन जिह्वाघ्राणाख्यानि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चापि नाहम् ।वचनगमनादानविसर्गानन्दाख्य पञ्चकृत्यकराणि वाक्पादपाणिपायूपस्थरूपाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च नाहम् । श्वासादि पञ्चकार्यकराणिप्राणादयः पञ्चवायवोऽपि नाहम् । सङ्कल्पात्मकं मनोऽपि नाहम् ।सर्वविषय सर्वकार्यशून्यं\, सर्वविषयवासनामात्रवासितमज्ञानमपिनाहम् ।

praśnaḥ 1 || koham \?uttaram || saptadhātubhirniṣpanno'yaṃ sthūladeho nāham |śabdasparśarūparasagandhākhyānpañcaviṣayānpṛthakpṛthagvijānantiśrotratvaṅgena jihvāghrāṇākhyāni jñānendriyāṇi pañcāpi nāham |vacanagamanādānavisargānandākhya pañcakṛtyakarāṇi vākpādapāṇipāyūpastharūpāṇi pañcakarmendriyāṇi ca nāham | śvāsādi pañcakāryakarāṇiprāṇādayaḥ pañcavāyavo'pi nāham | saṅkalpātmakaṃ mano'pi nāham |sarvaviṣaya sarvakāryaśūnyaṃ\, sarvaviṣayavāsanāmātravāsitamajñānamapināham |

प्रश्नः २ ॥ एतत्सर्वं नाहमितिचेत्तर्हि कोहम् \?उत्तरम् ॥ एवमेतत्सर्वं नाहमिति नेति कृत्वाऽवशिष्ट ज्ञप्तिरेवाहम् ।

praśnaḥ 2 || etatsarvaṃ nāhamiticettarhi koham \?uttaram || evametatsarvaṃ nāhamiti neti kṛtvā'vaśiṣṭa jñaptirevāham |

प्रश्नः ३ ॥ ज्ञप्तेस्स्वरूपं किम् \?उत्तरम् ॥ ज्ञप्तेस्स्वरूपं सच्चिदानन्दम् ।

praśnaḥ 3 || jñaptessvarūpaṃ kim \?uttaram || jñaptessvarūpaṃ saccidānandam |

प्रश्नः ४ ॥ स्वरूपदर्शनं कदानुलभ्येत \?उत्तरम् ॥ दृश्ये जगति निवारिते दृग्स्वरूपदर्शनं जायेत ।

praśnaḥ 4 || svarūpadarśanaṃ kadānulabhyeta \?uttaram || dṛśye jagati nivārite dṛgsvarūpadarśanaṃ jāyeta |

प्रश्नः ५ ॥ दृश्ये जगति (प्रतिभासमाने) सति स्वरूपदर्शनंन जायेत किन्नु \?उत्तरम् ॥ न जायेत ।

praśnaḥ 5 || dṛśye jagati (pratibhāsamāne) sati svarūpadarśanaṃna jāyeta kinnu \?uttaram || na jāyeta |

प्रश्नः ६ ॥ कुतः \?उत्तरम् ॥ दृक्\, दृश्यं च रज्जुवत्सर्पवच्च भवति । कल्पितसर्पज्ञानविनाशाभावे तदधिष्ठान रज्जुज्ञानं यथा नोदेति\, तथाकल्पित जगद्दृष्टि विनाशाभावे तदधिष्ठान स्वरूपदर्शनं नजायेत ।

praśnaḥ 6 || kutaḥ \?uttaram || dṛk\, dṛśyaṃ ca rajjuvatsarpavacca bhavati | kalpitasarpajñānavināśābhāve tadadhiṣṭhāna rajjujñānaṃ yathā nodeti\, tathākalpita jagaddṛṣṭi vināśābhāve tadadhiṣṭhāna svarūpadarśanaṃ najāyeta |

प्रश्नः ७ ॥ दृश्यं जगत्कदा विनष्टं स्यात् \?उत्तरम् ॥ सर्वविज्ञानानां\, सर्वकार्याणां च साधारण कारणे मनसि लीनेजगल्लीनं स्यात् ।

praśnaḥ 7 || dṛśyaṃ jagatkadā vinaṣṭaṃ syāt \?uttaram || sarvavijñānānāṃ\, sarvakāryāṇāṃ ca sādhāraṇa kāraṇe manasi līnejagallīnaṃ syāt |

प्रश्नः ८ ॥ मनसस्स्वरूपं किं तर्हि \?उत्तरम् ॥ आत्मस्वरूपनिष्ठा काचनातिशयित शक्तिरेव मन इत्येतन्नाम ।तदेव सकलस्मरणान्यपि जनयति । सर्वाण्यपि स्मरणानि निषिध्यनिरोधेकृते न पृथङ्मनसस्स्वरूपं किञ्चिदुपलभ्यते ।ततश्च स्मरणमेव मनसस्स्वरूपम् । स्मरणानि विहाय नान्यत्किञ्चिज्जगत्तत्त्वमस्ति । निद्रायां स्मरणं नास्ति\, जगदपि नास्ति ।जाग्रत्स्वप्नयोस्स्मरणानि सन्ति\, जगदप्यास्ते । यथोर्णनाभिस्स्वस्मात्तन्तून्बहिरुद्भाव्य स्वस्मिन्नेव पुनरपि समाकर्षयति\, तथा मनोपिस्वस्माज्जगदुद्भाव्य स्वस्मिन्नेव पुनरपि विलापयति । मनस्स्वात्मनो यदाबहिर्मुखं भवति\, तदा जगद्भायात् । ततो भाति च जगति न स्वरूपंभायात् । स्वरूपे भाति सति न जगद्भायात् । मनसस्स्वरूपे क्रमेणविचार्यमाणे\, मनः स्वं भवति । स्वमात्मस्वरूपमेव । मनश्चस्थूलं किञ्चित्सततमवलम्ब्यैवं तिष्ठेत् । नानवलम्ब्य पृथक्तिष्ठेत् ।मन एव सूक्ष्मशरीरमिति जीव इति च व्यवह्रियते ।

praśnaḥ 8 || manasassvarūpaṃ kiṃ tarhi \?uttaram || ātmasvarūpaniṣṭhā kācanātiśayita śaktireva mana ityetannāma |tadeva sakalasmaraṇānyapi janayati | sarvāṇyapi smaraṇāni niṣidhyanirodhekṛte na pṛthaṅmanasassvarūpaṃ kiñcidupalabhyate |tataśca smaraṇameva manasassvarūpam | smaraṇāni vihāya nānyatkiñcijjagattattvamasti | nidrāyāṃ smaraṇaṃ nāsti\, jagadapi nāsti |jāgratsvapnayossmaraṇāni santi\, jagadapyāste | yathorṇanābhissvasmāttantūnbahirudbhāvya svasminneva punarapi samākarṣayati\, tathā manopisvasmājjagadudbhāvya svasminneva punarapi vilāpayati | manassvātmano yadābahirmukhaṃ bhavati\, tadā jagadbhāyāt | tato bhāti ca jagati na svarūpaṃbhāyāt | svarūpe bhāti sati na jagadbhāyāt | manasassvarūpe krameṇavicāryamāṇe\, manaḥ svaṃ bhavati | svamātmasvarūpameva | manaścasthūlaṃ kiñcitsatatamavalambyaivaṃ tiṣṭhet | nānavalambya pṛthaktiṣṭhet |mana eva sūkṣmaśarīramiti jīva iti ca vyavahriyate |

प्रश्नः ९ ॥ मनसस्स्वरूपं विचार्य विज्ञातुं को वा मार्गः \?उत्तरम् ॥ देहेऽस्मिन्नहमिति यदुत्तिष्ठति\, तदेव मनः ।अहमिति स्मृतिश्च देहेऽस्मिन् क्व नु विभासत इति विमार्गितेहृदय इति प्रत्यवभासेत । तदेव मनसो जन्मस्थानम् ।अहं अहं इत्यावृत्ति मात्रेकृतेपि तत्रैवा(हृदय एव)न्ततः प्राप्तिस्स्यात् । मनसि जायमानानांसर्वेषामपि सङ्कल्पानां अहमिति सङ्कल्प एव प्रथमस्सङ्कल्पः ।प्रथमं मनस्सङ्कल्पे जात एवान्ये सङ्कल्पास्समुज्जृम्भन्ते । उत्तमपुरुषो (अहमि)द्भवानन्तरं हि प्रथम मध्यमौ विज्ञायेते ।उत्तम पुरुषं विना प्रथम मध्यमौ नैव भवतः ।

praśnaḥ 9 || manasassvarūpaṃ vicārya vijñātuṃ ko vā mārgaḥ \?uttaram || dehe'sminnahamiti yaduttiṣṭhati\, tadeva manaḥ |ahamiti smṛtiśca dehe'smin kva nu vibhāsata iti vimārgitehṛdaya iti pratyavabhāseta | tadeva manaso janmasthānam |ahaṃ ahaṃ ityāvṛtti mātrekṛtepi tatraivā(hṛdaya eva)ntataḥ prāptissyāt | manasi jāyamānānāṃsarveṣāmapi saṅkalpānāṃ ahamiti saṅkalpa eva prathamassaṅkalpaḥ |prathamaṃ manassaṅkalpe jāta evānye saṅkalpāssamujjṛmbhante | uttamapuruṣo (ahami)dbhavānantaraṃ hi prathama madhyamau vijñāyete |uttama puruṣaṃ vinā prathama madhyamau naiva bhavataḥ |

प्रश्नः १० ॥ मनः कथं विलीयेत \?उत्तरम् ॥ कोहम् इति निरन्तरविचारेणेनैव मनो विलीयेत ।अहं क इति स्मृतिः स्वेतर सकलस्मृतीः प्रविलाप्य शवदाहकदण्डवत्स्वयमप्यन्ततो विलीयते । ततश्च स्वरूपदर्शनं भवेत् ।

praśnaḥ 10 || manaḥ kathaṃ vilīyeta \?uttaram || koham iti nirantaravicāreṇenaiva mano vilīyeta |ahaṃ ka iti smṛtiḥ svetara sakalasmṛtīḥ pravilāpya śavadāhakadaṇḍavatsvayamapyantato vilīyate | tataśca svarūpadarśanaṃ bhavet |

प्रश्नः ११ ॥ कोऽहम् इति विचारं सर्वदावलम्बितुमुपायः कः \?उत्तरम् ॥ बाह्यसङ्कल्पेषु जातेषु\, तान्परिपूरयितुमप्रयतमान एवएते सङ्कल्पाः कस्योदिता इति विचारं कुर्यात् । जायन्तांनाम कियन्तो वा सङ्कल्पाः । एकैकस्मिन्सङ्कल्पे समुद्भूते\, तत्कालएव कस्यायमुद्भूत इति सावधानं यदि विचार्यते तदाममेति प्रतिभासेत । अहं कैति विचारिते चमनस्स्वजन्मस्थानं प्रत्यावर्तेत । अनवरतमेवमभ्यासे कृते तत्पाटवेनमनस्स्वजन्मस्थान एव चिरकालावस्थिति शक्तिरभिवर्धेत । सूक्ष्ममिदंमनो बुद्धीन्द्रियद्वारा बहिर्मुखी भवति चेत् स्थूलानीमानि नामरूपाणिजानाति । हृदय एव प्रत्यवतिष्ठते यदि\, तदा नामरूपाणि न जानाति ।बहिर्मुखविषय प्रवृत्तेर्मनः प्रत्यावृत्य हृदयावस्थापनमेवअहं मुखमिति अन्तर्मुखमिति च गीयते ।हृदयाद्बहिःप्रवृत्तिरेव बहिर्मुखम् इत्युच्यते । एवंमनसि हृदय प्रतिष्ठिते सति सकलसङ्कल्पविकल्पकारणमहं विलीनंसत्सार्वदिक स्वस्वरूपमात्रं प्रकाशेत । सर्वमपि कार्यमहङ्कारंपरित्यज्य कुर्यात् । तथा कृते सर्वमपि शिवस्वरूपं भासेत ।

praśnaḥ 11 || ko'ham iti vicāraṃ sarvadāvalambitumupāyaḥ kaḥ \?uttaram || bāhyasaṅkalpeṣu jāteṣu\, tānparipūrayitumaprayatamāna evaete saṅkalpāḥ kasyoditā iti vicāraṃ kuryāt | jāyantāṃnāma kiyanto vā saṅkalpāḥ | ekaikasminsaṅkalpe samudbhūte\, tatkālaeva kasyāyamudbhūta iti sāvadhānaṃ yadi vicāryate tadāmameti pratibhāseta | ahaṃ kaiti vicārite camanassvajanmasthānaṃ pratyāvarteta | anavaratamevamabhyāse kṛte tatpāṭavenamanassvajanmasthāna eva cirakālāvasthiti śaktirabhivardheta | sūkṣmamidaṃmano buddhīndriyadvārā bahirmukhī bhavati cet sthūlānīmāni nāmarūpāṇijānāti | hṛdaya eva pratyavatiṣṭhate yadi\, tadā nāmarūpāṇi na jānāti |bahirmukhaviṣaya pravṛttermanaḥ pratyāvṛtya hṛdayāvasthāpanamevaahaṃ mukhamiti antarmukhamiti ca gīyate |hṛdayādbahiḥpravṛttireva bahirmukham ityucyate | evaṃmanasi hṛdaya pratiṣṭhite sati sakalasaṅkalpavikalpakāraṇamahaṃ vilīnaṃsatsārvadika svasvarūpamātraṃ prakāśeta | sarvamapi kāryamahaṅkāraṃparityajya kuryāt | tathā kṛte sarvamapi śivasvarūpaṃ bhāseta |

प्रश्नः १२ ॥ मनोनिग्रहार्थमन्य उपायाः किं न सन्ति \?उत्तरम् ॥ मनोनिरोधे विचारं विना नान्ये समुचितास्सन्त्वुपायाः ।उपायान्तरावलम्बनेन मनोनिग्रहाय प्रवृत्तौ\, मनोनिगृहीतमिवभूत्वा पुनरपि बहिरुद्भवेत् । प्राणायामेनापि मनोनिरुद्धं भवति ।किन्तु प्राणरोधो यावत्कालं भवति तावत्कालपर्यन्तं मनो निरुद्धमिवभूत्वा\, प्राणे (निरोधावस्थां विहाय) बहिःप्रवृत्ते स्वयमपिबहिर्मुखी भूय वासनावशान्मनोऽपि ततस्ततो धावेत् । मनसः प्राणस्यच जन्मस्थानमेकमेव । मनसस्सङ्कल्पमेव स्वरूपम् । अहम्इति सङ्कल्पनमेव मनसः प्रथमसङ्कल्पः । तदेवाहङ्कारो नाम ।अहङ्कारश्च यतो निष्पद्यते तत एव प्राणोऽपि निष्पद्यते । ततश्चमनसि निगृहीते प्राणः प्राणे प्रगृहीते मनश्च विलीयते । परन्तुसुषुप्तौ मनसि प्रलीनेपि प्राणो न प्रलीयते । देहसंरक्षणनिमित्तंमृतोवायं देह इति मध्यस्थ शङ्काव्यवच्छेदनार्थंचैवं प्राणजागरणमीश्वरनियतिसिद्धं विजयते । जाग्रति\, समाधौच विलीनावस्थे मनसि\, प्राणोऽपि विलीयते । मनसस्स्थूलरूपमेवप्राण इति भवति । आप्रायणाच्छरीरे प्राणमवस्थाप्य प्रायणसमयेमन एव प्राणमाकृष्य गच्छति । तस्मात्प्राणस्पन्दनिरोधोमनोलयोपायो भवन्नपि न तन्नाशोपायो भवति । प्राणायाम इवमूर्तिध्यानमन्त्रजपाहारनियमाद्याश्च मनोनिरोधे साहाय्यमात्रं कुर्वन्ति ।मूर्तिध्यानेन मन्त्रजपेन च मन एकाग्रतामश्नुते । मनश्च सदाचञ्चलस्वभावमेव वर्तते । वेतण्डस्य शुण्डादण्डे समर्पितायांशृङ्खलायां स च यथा तामेवान्यद्वस्तु विहायावलम्बमानो गच्छति\,तथा मनोऽपि किञ्चिन्नामरूपं चिराभ्यासगोचरितमेवावलम्बेत ।अनवधिकासङ्ख्येय सङ्कल्पविकल्पादि वृत्तिभेदैर्मनसो विकासप्राप्तौएकैकस्यास्सङ्कल्पव्यक्तेर्दौर्बल्यं\, नैष्फल्यं च भवति ।सङ्कल्पेषु क्रमेणोपशमं प्रापितेष्वेकाग्रता सिद्धिद्वाराप्राबल्यं प्राप्तस्य मनसस्स्वात्मविचारसिद्धिरति सुलभा भवति ।सकलनियमश्रेष्ठेन हितमितमेध्याशननियमेनोद्भूत सत्त्वगुणभूयिष्ठं मन एवात्मविचारान्तरङ्गसाधनं भवतीति सोपिसाहाय्यमश्नुते ।

praśnaḥ 12 || manonigrahārthamanya upāyāḥ kiṃ na santi \?uttaram || manonirodhe vicāraṃ vinā nānye samucitāssantvupāyāḥ |upāyāntarāvalambanena manonigrahāya pravṛttau\, manonigṛhītamivabhūtvā punarapi bahirudbhavet | prāṇāyāmenāpi manoniruddhaṃ bhavati |kintu prāṇarodho yāvatkālaṃ bhavati tāvatkālaparyantaṃ mano niruddhamivabhūtvā\, prāṇe (nirodhāvasthāṃ vihāya) bahiḥpravṛtte svayamapibahirmukhī bhūya vāsanāvaśānmano'pi tatastato dhāvet | manasaḥ prāṇasyaca janmasthānamekameva | manasassaṅkalpameva svarūpam | ahamiti saṅkalpanameva manasaḥ prathamasaṅkalpaḥ | tadevāhaṅkāro nāma |ahaṅkāraśca yato niṣpadyate tata eva prāṇo'pi niṣpadyate | tataścamanasi nigṛhīte prāṇaḥ prāṇe pragṛhīte manaśca vilīyate | parantusuṣuptau manasi pralīnepi prāṇo na pralīyate | dehasaṃrakṣaṇanimittaṃmṛtovāyaṃ deha iti madhyastha śaṅkāvyavacchedanārthaṃcaivaṃ prāṇajāgaraṇamīśvaraniyatisiddhaṃ vijayate | jāgrati\, samādhauca vilīnāvasthe manasi\, prāṇo'pi vilīyate | manasassthūlarūpamevaprāṇa iti bhavati | āprāyaṇāccharīre prāṇamavasthāpya prāyaṇasamayemana eva prāṇamākṛṣya gacchati | tasmātprāṇaspandanirodhomanolayopāyo bhavannapi na tannāśopāyo bhavati | prāṇāyāma ivamūrtidhyānamantrajapāhāraniyamādyāśca manonirodhe sāhāyyamātraṃ kurvanti |mūrtidhyānena mantrajapena ca mana ekāgratāmaśnute | manaśca sadācañcalasvabhāvameva vartate | vetaṇḍasya śuṇḍādaṇḍe samarpitāyāṃśṛṅkhalāyāṃ sa ca yathā tāmevānyadvastu vihāyāvalambamāno gacchati\,tathā mano'pi kiñcinnāmarūpaṃ cirābhyāsagocaritamevāvalambeta |anavadhikāsaṅkhyeya saṅkalpavikalpādi vṛttibhedairmanaso vikāsaprāptauekaikasyāssaṅkalpavyakterdaurbalyaṃ\, naiṣphalyaṃ ca bhavati |saṅkalpeṣu krameṇopaśamaṃ prāpiteṣvekāgratā siddhidvārāprābalyaṃ prāptasya manasassvātmavicārasiddhirati sulabhā bhavati |sakalaniyamaśreṣṭhena hitamitamedhyāśananiyamenodbhūta sattvaguṇabhūyiṣṭhaṃ mana evātmavicārāntaraṅgasādhanaṃ bhavatīti sopisāhāyyamaśnute |

प्रश्नः १३ ॥ विषयवासनाजनितास्सङ्कल्पाः समुद्रोच्चलत्तुङ्गतरङ्गभङ्गाइव सन्ततं हि सम्भवन्ति । ते च कथं वा कदा वा प्रशमं प्राप्नुयुः \?उत्तरम् ॥ पटुतम स्वस्वरूपध्याने क्रमेणोदिते ते सर्वे विनश्येयुः ।

praśnaḥ 13 || viṣayavāsanājanitāssaṅkalpāḥ samudroccalattuṅgataraṅgabhaṅgāiva santataṃ hi sambhavanti | te ca kathaṃ vā kadā vā praśamaṃ prāpnuyuḥ \?uttaram || paṭutama svasvarūpadhyāne krameṇodite te sarve vinaśyeyuḥ |

प्रश्नः १४ ॥ अनादिकालागताखिलविषयवासनास्स्वस्मिन्प्रविलाप्य केवलस्वरूपमात्रतयावस्थानं सम्भवति वा \?उत्तरम् ॥ स्वरूपमात्रावस्थितिस्सम्भवति वा न वेति सन्देहात्मकसङ्कल्पस्याप्यवकाशमप्रदाय स्वरूपानुसन्धानमेव सुदृढतयाहठादवलम्बनीयम् । अपि चेत्सुदुराचाररतः पापी कश्चित्सोऽपि अहंपापकारी जातः कथं वा मोक्षतीरं प्राप्नुयाम् इति सन्तापचिन्तांसमूल्यमुन्मूल्य स्वरूपध्यानतत्परो भवति चेन्नूनं कृतकृत्योमुक्तो भवति । शोभनं मनः अशोभनं मन इति न मनस्स्वरूपतोद्विविधं वर्तते । एकमेव मनः । किन्तु वासना एव शुभा अशुभा इतिद्विविधा भवन्ति । यदि शुभवासनान्वय वशगं मनो भवति तदाशुभमिति अशुभवासनान्वयवशगं यदा तदा तदशुभमिति व्यवह्रियते ।प्रपञ्चविषयेषु अन्य कार्येषु च न मनः प्रचोदयात् । अन्येषांदुस्स्वभाववत्वेऽपि तेषु द्वेषो न कार्यः । रागद्वेषावुभावपिहेयौ स्तः । परस्य क्रियमाणस्सर्वोप्युपकारस्स्वस्यैव क्रियमाणोभवति । एतत्तत्त्वं ज्ञायते यदि\, कोवान्यस्मै नोपकर्तुं प्रयतेत ।अहम्युद्भूते सर्वमप्युद्भवति । अहम्युपशान्ते सर्वमप्युपशाम्यति ।यावद्यावद्विनयेन सञ्चरामस्स्तावत्तावत्साधु भवति । मनउपशान्तिश्चेदाप्यते यत्र कुत्र वा निवासो न विरुद्धो भवति ।

praśnaḥ 14 || anādikālāgatākhilaviṣayavāsanāssvasminpravilāpya kevalasvarūpamātratayāvasthānaṃ sambhavati vā \?uttaram || svarūpamātrāvasthitissambhavati vā na veti sandehātmakasaṅkalpasyāpyavakāśamapradāya svarūpānusandhānameva sudṛḍhatayāhaṭhādavalambanīyam | api cetsudurācārarataḥ pāpī kaścitso'pi ahaṃpāpakārī jātaḥ kathaṃ vā mokṣatīraṃ prāpnuyām iti santāpacintāṃsamūlyamunmūlya svarūpadhyānatatparo bhavati cennūnaṃ kṛtakṛtyomukto bhavati | śobhanaṃ manaḥ aśobhanaṃ mana iti na manassvarūpatodvividhaṃ vartate | ekameva manaḥ | kintu vāsanā eva śubhā aśubhā itidvividhā bhavanti | yadi śubhavāsanānvaya vaśagaṃ mano bhavati tadāśubhamiti aśubhavāsanānvayavaśagaṃ yadā tadā tadaśubhamiti vyavahriyate |prapañcaviṣayeṣu anya kāryeṣu ca na manaḥ pracodayāt | anyeṣāṃdussvabhāvavatve'pi teṣu dveṣo na kāryaḥ | rāgadveṣāvubhāvapiheyau staḥ | parasya kriyamāṇassarvopyupakārassvasyaiva kriyamāṇobhavati | etattattvaṃ jñāyate yadi\, kovānyasmai nopakartuṃ prayateta |ahamyudbhūte sarvamapyudbhavati | ahamyupaśānte sarvamapyupaśāmyati |yāvadyāvadvinayena sañcarāmasstāvattāvatsādhu bhavati | manaupaśāntiścedāpyate yatra kutra vā nivāso na viruddho bhavati |

प्रश्नः १५ ॥ विचारणा कियदवधि कर्तव्या \?उत्तरम् ॥ मनसि यावदवधि विषयवासना वसन्ति\, तावत्कालपर्यन्तंकोहमिति विचारणानुसर्तव्या । यदा यदा विषयवासनाःप्रस्फुरन्ति\, तदा तदा तदुत्पत्तिस्थान एव विचारेण विनाशं ताःप्रापणीयाः । यावत्स्वरूपमुपलभ्यते तावन्निरन्तरं स्वरूपस्मरणमेवकर्तव्यम् । तदेवालम् । प्राकारप्रविष्टाश्शत्रवो यावदन्तर्वसन्ति\,तावत्ततो बहिरागच्छन्ति\; बहिरागताश्च ते यदि छिद्यन्ते\, तदासात्मस्स्ववशो भवितुमर्हति ।

praśnaḥ 15 || vicāraṇā kiyadavadhi kartavyā \?uttaram || manasi yāvadavadhi viṣayavāsanā vasanti\, tāvatkālaparyantaṃkohamiti vicāraṇānusartavyā | yadā yadā viṣayavāsanāḥprasphuranti\, tadā tadā tadutpattisthāna eva vicāreṇa vināśaṃ tāḥprāpaṇīyāḥ | yāvatsvarūpamupalabhyate tāvannirantaraṃ svarūpasmaraṇamevakartavyam | tadevālam | prākārapraviṣṭāśśatravo yāvadantarvasanti\,tāvattato bahirāgacchanti\; bahirāgatāśca te yadi chidyante\, tadāsātmassvavaśo bhavitumarhati |

प्रश्नः १६ ॥ स्वरूपस्य कस्स्वभावः \?उत्तरम् ॥ आत्मस्वरूप एक एव यथार्थभूतः । जगज्जीवेश्वराश्शुक्ताविवरजतं तत्र कल्पिताः । जगज्जीवेश्वर त्रयमेतदेकस्मिन्नेव काल उद्भूय\,एकस्मिन्नेव समये तिरोभवति । अहमिति धीः किञ्चिदपि नास्ति\, तदेवस्थानं स्वरूपमुच्यते । तदेव मौनम् इति चाभिधीयते ।स्वरूपमेव जगत् । स्वरूपमेवाहम् । स्वरूपमेवेश्वरः । सर्वं खल्विदंशिवस्वरूपमेव ।

praśnaḥ 16 || svarūpasya kassvabhāvaḥ \?uttaram || ātmasvarūpa eka eva yathārthabhūtaḥ | jagajjīveśvarāśśuktāvivarajataṃ tatra kalpitāḥ | jagajjīveśvara trayametadekasminneva kāla udbhūya\,ekasminneva samaye tirobhavati | ahamiti dhīḥ kiñcidapi nāsti\, tadevasthānaṃ svarūpamucyate | tadeva maunam iti cābhidhīyate |svarūpameva jagat | svarūpamevāham | svarūpameveśvaraḥ | sarvaṃ khalvidaṃśivasvarūpameva |

प्रश्नः १७ ॥ सर्वमिदमीशाधीनं ननु \?उत्तरम् ॥ इच्छासङ्कल्पप्रयत्नमन्तरा समयाद्।ह्युषिते सवितरितत्सन्निधिमात्रेणायस्कान्तस्यानलोद्वमनं तामरसकुसुमस्य विकासःसलिलानां संशोषणं लौकिकानां सर्वेषामपि जनानां स्वस्वकार्येषुप्रवृत्तिः कान्तोपलसन्निधौ सूचिकाचेष्टा च यथा भवति\, तथाईशस्य सन्निधिविशेषमात्रेण प्रवृत्तस्य सृष्ट्यादि कृत्यत्रयस्य वापञ्चकृत्यस्य वा\, जीवाः परवशीभूय स्वस्वकर्मानुसारेण चेष्टित्वाविनिवर्तन्ते । किन्तु स ईश्वरस्सङ्कल्पसहितो न भवति । न च तानिसृष्ट्यादि कर्माणि तं लिम्पन्ति । यथा सूर्यं लोककृतानि कर्माणिन लिम्पन्ति\, यथा वा च चतुर्भूतगुणा आकाशं न समवयन्ते\,तादृगेवैतत् ।

praśnaḥ 17 || sarvamidamīśādhīnaṃ nanu \?uttaram || icchāsaṅkalpaprayatnamantarā samayād|hyuṣite savitaritatsannidhimātreṇāyaskāntasyānalodvamanaṃ tāmarasakusumasya vikāsaḥsalilānāṃ saṃśoṣaṇaṃ laukikānāṃ sarveṣāmapi janānāṃ svasvakāryeṣupravṛttiḥ kāntopalasannidhau sūcikāceṣṭā ca yathā bhavati\, tathāīśasya sannidhiviśeṣamātreṇa pravṛttasya sṛṣṭyādi kṛtyatrayasya vāpañcakṛtyasya vā\, jīvāḥ paravaśībhūya svasvakarmānusāreṇa ceṣṭitvāvinivartante | kintu sa īśvarassaṅkalpasahito na bhavati | na ca tānisṛṣṭyādi karmāṇi taṃ limpanti | yathā sūryaṃ lokakṛtāni karmāṇina limpanti\, yathā vā ca caturbhūtaguṇā ākāśaṃ na samavayante\,tādṛgevaitat |

प्रश्नः १८ ॥ भक्तेषु को वा भक्तो विशिष्यते \?उत्तरम् ॥ यः खलु स्वात्मानमेव भगवति स्वेमहिम्नि स्वरूपे समर्पयति\,स एव विशिष्टो भक्तिमत्सु । आत्मचिन्तातिरिक्ता नात्मचिन्तायाःकिञ्चिदप्यन्तरमप्रदायात्मनिष्ठा तत्परतैव भगवत् स्वात्मसमर्पणंनाम । भगवतिसमर्पितं सर्वमपि भरन्यासं स च संवहति ।पारमेश्वरी काचनशक्तिः कार्यजातं सर्वं निर्वहति । तत्र भरन्यासपुरस्सरं तदधीनतास्थितिं विहाय एवं कर्तव्यं\, मनेवं कर्तव्यंइत्येवं नस्सन्तत चिन्तया किं \? धूमशकटे सकलभारवाहिनिज्ञाते सति तदारुह्य गच्छद्भिरस्माभिस्स्वकीयमल्पमपि मूतं तत्रैवप्रक्षिप्य सुखेनावस्थातुमशक्नुवद्भिस्तन्मूत तत्रापि स्वशिरसि समुदूह्यकिमर्थं दुःखमनुभोक्तव्यम् \?

praśnaḥ 18 || bhakteṣu ko vā bhakto viśiṣyate \?uttaram || yaḥ khalu svātmānameva bhagavati svemahimni svarūpe samarpayati\,sa eva viśiṣṭo bhaktimatsu | ātmacintātiriktā nātmacintāyāḥkiñcidapyantaramapradāyātmaniṣṭhā tatparataiva bhagavat svātmasamarpaṇaṃnāma | bhagavatisamarpitaṃ sarvamapi bharanyāsaṃ sa ca saṃvahati |pārameśvarī kācanaśaktiḥ kāryajātaṃ sarvaṃ nirvahati | tatra bharanyāsapurassaraṃ tadadhīnatāsthitiṃ vihāya evaṃ kartavyaṃ\, manevaṃ kartavyaṃityevaṃ nassantata cintayā kiṃ \? dhūmaśakaṭe sakalabhāravāhinijñāte sati tadāruhya gacchadbhirasmābhissvakīyamalpamapi mūtaṃ tatraivaprakṣipya sukhenāvasthātumaśaknuvadbhistanmūta tatrāpi svaśirasi samudūhyakimarthaṃ duḥkhamanubhoktavyam \?

प्रश्नः १९ ॥ वैराग्यं नाम किम् \?उत्तरम् ॥ सर्वेषामपि सङ्कल्पानामुत्पत्तिस्थान एवाऽऽत्यन्तिक विनाशसम्पादनमेव वैराग्यं भवति । जलधिजठरगतं मुक्ताफलं गृहीतुं\,कटितटे किमपि शिलाखण्डं समाबद्ध्य\, जलधिजठर मनुप्रविश्य\,यथा लोके तदुपलभ्यते\, तथा मुमुक्षवोऽपि वैराग्यादि साधनसम्पत्त्यास्वयमेव स्वान्तरमनुप्रविश्य स्वात्ममुक्ताफल मुपलभेरन् ।

praśnaḥ 19 || vairāgyaṃ nāma kim \?uttaram || sarveṣāmapi saṅkalpānāmutpattisthāna evā''tyantika vināśasampādanameva vairāgyaṃ bhavati | jaladhijaṭharagataṃ muktāphalaṃ gṛhītuṃ\,kaṭitaṭe kimapi śilākhaṇḍaṃ samābaddhya\, jaladhijaṭhara manupraviśya\,yathā loke tadupalabhyate\, tathā mumukṣavo'pi vairāgyādi sādhanasampattyāsvayameva svāntaramanupraviśya svātmamuktāphala mupalabheran |

प्रश्नः २० ॥ ईश्वरेण गुरुणा च जीवा मोचयितुं शक्यन्ते वा \?उत्तरम् ॥ ईश्वरो गुरुश्च मोक्षोपयोगमार्गप्रदर्शकावेव । न खलुस्वयमेव जीवान्मोक्षं प्रापयतः । ईश्वरो गुरुश्च न परस्परंवस्तुतो भिन्नौ । व्याघ्रमुखपतितं प्राणिजातं यथा निर्जीवंभवति\, तथाऽऽचार्यानुग्रह दृष्टिनिपतितस्सर्वोपिप्राणी\,निर्जीवामृतीभावसम्पादनेन संरक्ष्यत एव\, न स जीवं परित्यक्ष्यते ।सर्वोऽपि जीवस्स्वेन पौरुषेण प्रयत्नेन सर्वेश्वरेण गुरुणा वा सन्दर्शितेसम्यग्दर्शनमार्गे सावधानतया प्रवृत्तिं सम्पाद्य मुक्तिं प्राप्तुमर्हति ।स्वेन ज्ञानचक्षुषा स्वमात्मानं स्वेनैव ज्ञातुं शक्यते ।कथं खलु परेण ज्ञातुं शक्यते । न हि रामस्स्वमात्मानं राम इतिज्ञातुमादर्शमन्यमपेक्षते ।

praśnaḥ 20 || īśvareṇa guruṇā ca jīvā mocayituṃ śakyante vā \?uttaram || īśvaro guruśca mokṣopayogamārgapradarśakāveva | na khalusvayameva jīvānmokṣaṃ prāpayataḥ | īśvaro guruśca na parasparaṃvastuto bhinnau | vyāghramukhapatitaṃ prāṇijātaṃ yathā nirjīvaṃbhavati\, tathā''cāryānugraha dṛṣṭinipatitassarvopiprāṇī\,nirjīvāmṛtībhāvasampādanena saṃrakṣyata eva\, na sa jīvaṃ parityakṣyate |sarvo'pi jīvassvena pauruṣeṇa prayatnena sarveśvareṇa guruṇā vā sandarśitesamyagdarśanamārge sāvadhānatayā pravṛttiṃ sampādya muktiṃ prāptumarhati |svena jñānacakṣuṣā svamātmānaṃ svenaiva jñātuṃ śakyate |kathaṃ khalu pareṇa jñātuṃ śakyate | na hi rāmassvamātmānaṃ rāma itijñātumādarśamanyamapekṣate |

प्रश्नः २१ ॥ मुक्तिकामस्य पुंसः ( प्रपञ्च ) तत्त्वविचारोप्यावश्य को वा \?उत्तरम् ॥ यथा दूरतः परित्याज्यस्यावकरनिकरस्य विपरिघट्टनेनन किमपि प्रयोजनं दृश्यते\, तथा स्वात्मानं विविदिषुरपि पुमान्स्वात्मस्वरूपावारकानीमानि तत्त्वानि दूरतोऽपरित्यज्य\, तानि कियन्ति\,तेषां गुणाश्च कीदृश इति तेषां परिगणनेन वा विचारेण वा नकिमपि फलमस्ति । अतश्च प्रपञ्चस्सर्वोऽपि स्वप्नसमानस्वभाव इतिमुमुक्षिभिर्निर्णेतव्यम् ।

praśnaḥ 21 || muktikāmasya puṃsaḥ ( prapañca ) tattvavicāropyāvaśya ko vā \?uttaram || yathā dūrataḥ parityājyasyāvakaranikarasya viparighaṭṭanenana kimapi prayojanaṃ dṛśyate\, tathā svātmānaṃ vividiṣurapi pumānsvātmasvarūpāvārakānīmāni tattvāni dūrato'parityajya\, tāni kiyanti\,teṣāṃ guṇāśca kīdṛśa iti teṣāṃ parigaṇanena vā vicāreṇa vā nakimapi phalamasti | ataśca prapañcassarvo'pi svapnasamānasvabhāva itimumukṣibhirnirṇetavyam |

प्रश्नः २२ ॥ जाग्रतः स्वप्नस्य च परस्परं भेदो न किम् \?उत्तरम् ॥ जाग्रद्दीर्घकालं\, स्वप्नः क्षणिक इति दीर्घत्व क्षणिकत्वभेदं विना नान्यो भेदोस्ति । जाग्रति जाता व्यवहारा यथा सत्याःप्रकाशन्ते\, तथैव स्वप्नेऽनुभूयमानास्सर्वे व्यवहाराश्च तत्कालेसत्यास्सन्दृश्यन्ते । किन्तु स्वप्ने जाग्रद्देहभिन्नं देहं मनोगृह्णाति । जाग्रत्स्वप्नयोर्द्वयोरपि विज्ञानानि\, ज्ञेय नामरूपाणिच युगपदाविर्भवन्ति ।

praśnaḥ 22 || jāgrataḥ svapnasya ca parasparaṃ bhedo na kim \?uttaram || jāgraddīrghakālaṃ\, svapnaḥ kṣaṇika iti dīrghatva kṣaṇikatvabhedaṃ vinā nānyo bhedosti | jāgrati jātā vyavahārā yathā satyāḥprakāśante\, tathaiva svapne'nubhūyamānāssarve vyavahārāśca tatkālesatyāssandṛśyante | kintu svapne jāgraddehabhinnaṃ dehaṃ manogṛhṇāti | jāgratsvapnayordvayorapi vijñānāni\, jñeya nāmarūpāṇica yugapadāvirbhavanti |

प्रश्नः २३ ॥ मुमुक्षूणां शास्त्रपठनेन किमपि प्रयोजनमस्ति वा \?उत्तरम् ॥ शास्त्रेषु मुक्तिप्राप्तये मनोनिग्रहस्यैवोपाय तयोपदेशेन\,तेषां मनोनिग्रहोपाय प्रदर्शन एव परमं तात्पर्यम् इतिसिद्धान्ततत्त्वे ( गुरुमुखात् ) अवगते सति बहुशास्त्राभ्यासपरिश्रमेण न किञ्चिदस्ति प्रयोजनम् । स्वमनोनिग्रहार्थंस्वयमेव स्वस्मिन्स्वात्मानं कोऽहम् इति विचारं विहाय\, कथंबहुशास्त्रविचारेण मनोनिग्रहस्सुलभो भवति \? स्वं स्वेनज्ञानचक्षुषास्वस्मिन्स्वयमेव ह्यवगन्तव्यम् । स्वं च पञ्चकोशान्तरवभासते ।शास्त्रग्रन्थाश्च पञ्चकोशबाह्यस्था भवन्ति । तस्मात्पञ्चकोशानपिनेति नेतीति निषिध्यान्वेष्टव्यस्स्वात्मा शास्त्रेष्वन्वेषणेनकथं ज्ञातुं शक्यते \? अतश्शास्त्रचर्चा वृथैव । अभ्यस्तमखिलंशास्त्रमपि कस्मिंश्चित्कालविशेषे विस्मरणीयतामियादेव ।

praśnaḥ 23 || mumukṣūṇāṃ śāstrapaṭhanena kimapi prayojanamasti vā \?uttaram || śāstreṣu muktiprāptaye manonigrahasyaivopāya tayopadeśena\,teṣāṃ manonigrahopāya pradarśana eva paramaṃ tātparyam itisiddhāntatattve ( gurumukhāt ) avagate sati bahuśāstrābhyāsapariśrameṇa na kiñcidasti prayojanam | svamanonigrahārthaṃsvayameva svasminsvātmānaṃ ko'ham iti vicāraṃ vihāya\, kathaṃbahuśāstravicāreṇa manonigrahassulabho bhavati \? svaṃ svenajñānacakṣuṣāsvasminsvayameva hyavagantavyam | svaṃ ca pañcakośāntaravabhāsate |śāstragranthāśca pañcakośabāhyasthā bhavanti | tasmātpañcakośānapineti netīti niṣidhyānveṣṭavyassvātmā śāstreṣvanveṣaṇenakathaṃ jñātuṃ śakyate \? ataśśāstracarcā vṛthaiva | abhyastamakhilaṃśāstramapi kasmiṃścitkālaviśeṣe vismaraṇīyatāmiyādeva |

प्रश्नः २४ ॥ किं सुखम् \?उत्तरम् ॥ आत्मस्वरूपमेव सुखं भवति । सुखस्यात्मस्वरूपस्य च भेदोनास्ति । प्रपञ्चवस्तुषु कस्मिंश्चिदपि नास्ति सुखलेशोऽपि । तेभ्यस्सुखंभवतीति वयमविवेकादवगच्छामः । मन आत्मनो बहिरागमनकालेदुःखमनुभवति । अस्मन्मनोरथ परिपूर्तिसमयेषु सर्वेष्वप्यस्माकंमनस्स्वयथास्थानं प्राप्यैवात्मसुखमेवानुभवति । एवमेव सुषुप्ति समाधिमूर्छासु\, इष्टप्राप्तिसमये\, अनिष्टवस्तुवियोगक्षणे च मन अन्तर्मुखंसदात्मसुखमेवानुभवति । एवं मनः आत्मनोबहिरात्मनि च गमनागमनेकुर्वदविश्रान्तं भ्रमति । तरोरधस्थाच्छाया सुखकरी भवति ।तरोर्बहिः प्रदेशे भानोरूष्मा दुःखकरो भवति । बहिस्सञ्चारीपथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य शीतली भवति । एवं क्षणं स्थित्वापुनरपि बहिर्गत्वा सूर्योष्मणा परिश्रान्तः पुनरपि तरुच्छायां प्राप्यसुखमनुभवति । एवं छायातः बहिर्गच्छन्\, बाह्याच्छायामागच्छन्पथिको वर्तते । अयमीवं कुर्वाण एवाविवेकीति गीयते । विवेकी तु छायांपरित्यज्य बहिरेव न गच्छेत् । एवमेव ज्ञानिनो मनोऽपि ब्रह्म कदाचिदपिन परित्यजति । अज्ञानिनां मनस्तु बाह्यप्रपञ्चे भ्रामं\, भ्रामंदुःखमनुभूय\, क्षणकालं ब्रह्म प्राप्य सुखं चानुभवति । मन एवजगत् । जगति तिरोहिते विस्मृतिं प्रापिते मनस्स्वानन्दमनुभवति ।अतिरोहिते (भाति) जगति मनो दुःखमनुभवति ।

praśnaḥ 24 || kiṃ sukham \?uttaram || ātmasvarūpameva sukhaṃ bhavati | sukhasyātmasvarūpasya ca bhedonāsti | prapañcavastuṣu kasmiṃścidapi nāsti sukhaleśo'pi | tebhyassukhaṃbhavatīti vayamavivekādavagacchāmaḥ | mana ātmano bahirāgamanakāleduḥkhamanubhavati | asmanmanoratha paripūrtisamayeṣu sarveṣvapyasmākaṃmanassvayathāsthānaṃ prāpyaivātmasukhamevānubhavati | evameva suṣupti samādhimūrchāsu\, iṣṭaprāptisamaye\, aniṣṭavastuviyogakṣaṇe ca mana antarmukhaṃsadātmasukhamevānubhavati | evaṃ manaḥ ātmanobahirātmani ca gamanāgamanekurvadaviśrāntaṃ bhramati | taroradhasthācchāyā sukhakarī bhavati |tarorbahiḥ pradeśe bhānorūṣmā duḥkhakaro bhavati | bahissañcārīpathikaḥ kaścicchāyāmāśritya śītalī bhavati | evaṃ kṣaṇaṃ sthitvāpunarapi bahirgatvā sūryoṣmaṇā pariśrāntaḥ punarapi tarucchāyāṃ prāpyasukhamanubhavati | evaṃ chāyātaḥ bahirgacchan\, bāhyācchāyāmāgacchanpathiko vartate | ayamīvaṃ kurvāṇa evāvivekīti gīyate | vivekī tu chāyāṃparityajya bahireva na gacchet | evameva jñānino mano'pi brahma kadācidapina parityajati | ajñānināṃ manastu bāhyaprapañce bhrāmaṃ\, bhrāmaṃduḥkhamanubhūya\, kṣaṇakālaṃ brahma prāpya sukhaṃ cānubhavati | mana evajagat | jagati tirohite vismṛtiṃ prāpite manassvānandamanubhavati |atirohite (bhāti) jagati mano duḥkhamanubhavati |

प्रश्नः २५ ॥ ज्ञानदृष्टिरित्येतत्किम् \?उत्तरम् ॥ तूष्णीं स्थितेरेव ज्ञानदृष्टि रिति व्यवहारः ।मनसस्स्वात्मनि प्रविलापनमेव तूष्णीं भावावस्था । एवं स्थितिरेवज्ञानदृष्टिरित्युच्यते । अन्याभिप्रायाभिज्ञता\, त्रिकालज्ञातृत्वं\,दूरदेशपदार्थग्रहणमित्येवमादयो न ज्ञानदृष्टि पदव्यपदेश्याभवितुमर्हन्ति ।

praśnaḥ 25 || jñānadṛṣṭirityetatkim \?uttaram || tūṣṇīṃ sthitereva jñānadṛṣṭi riti vyavahāraḥ |manasassvātmani pravilāpanameva tūṣṇīṃ bhāvāvasthā | evaṃ sthitirevajñānadṛṣṭirityucyate | anyābhiprāyābhijñatā\, trikālajñātṛtvaṃ\,dūradeśapadārthagrahaṇamityevamādayo na jñānadṛṣṭi padavyapadeśyābhavitumarhanti |

प्रश्नः २६ ॥ निराशाया ज्ञानस्य च कस्सम्बन्धः \?उत्तरम् ॥ निराशैवज्ञानम् । निराशाऽन्या\, ज्ञान चान्यदिति न भवति ।एतद्।ह्वयमपि वस्तुत एकमेव । आत्मनोन्यत्र मनसोऽप्रवृत्तिरेवनिराशेति निरुच्यते । आत्मनोन्यस्य कस्यचिदप्रतिभास एव ज्ञानमितिव्यपदिश्यते । अन्यत्राऽप्रवृत्तिर्वैराग्यमथवा निराशा भवति ।स्वस्वरूपापरित्याग एव ज्ञानम् ।

praśnaḥ 26 || nirāśāyā jñānasya ca kassambandhaḥ \?uttaram || nirāśaivajñānam | nirāśā'nyā\, jñāna cānyaditi na bhavati |etad|hvayamapi vastuta ekameva | ātmanonyatra manaso'pravṛttirevanirāśeti nirucyate | ātmanonyasya kasyacidapratibhāsa eva jñānamitivyapadiśyate | anyatrā'pravṛttirvairāgyamathavā nirāśā bhavati |svasvarūpāparityāga eva jñānam |

प्रश्नः २७ ॥ विचारस्य ध्यानस्य च को भेदः \?उत्तरम् ॥ स्वात्मनि मनसो धारणमेव विचारः । स्वात्मनः ब्रह्मेति\,सच्चिदानन्दमिति च निरन्तरभावनं ध्यानं भवति ।

praśnaḥ 27 || vicārasya dhyānasya ca ko bhedaḥ \?uttaram || svātmani manaso dhāraṇameva vicāraḥ | svātmanaḥ brahmeti\,saccidānandamiti ca nirantarabhāvanaṃ dhyānaṃ bhavati |

प्रश्नः २८ ॥ मुक्तिः का \?उत्तरम् ॥ बद्धः अहं क इति विचारेण स्वयथार्थस्वरूपं विदित्वातन्निष्ठतैव मुक्तिः ।

praśnaḥ 28 || muktiḥ kā \?uttaram || baddhaḥ ahaṃ ka iti vicāreṇa svayathārthasvarūpaṃ viditvātanniṣṭhataiva muktiḥ |

॥ शुभमस्तु ॥॥ श्री रमणार्पणमस्तु ॥

|| śubhamastu |||| śrī ramaṇārpaṇamastu ||

वि\। जगदीश्वरशास्त्री ॥

vi\| jagadīśvaraśāstrī ||

८१०१९४१

8101941