विश्वकर्मासूक्तम् Vishvakarma Suktam

इनका पाठ अवश्य करना चाहिए ।ऋग्वेद दशम मण्डल सूक्त ८१ । १०\।८१सस्वरय इ॒मा विश्वा॒ भुव॑नानि॒ जुह्व॒दृषि॒र्होता॒ न्यसी॑दत्पि॒ता नः॑ ।स आ॒शिषा॒ द्रवि॑णमि॒च्छमा॑नः प्रथम॒च्छदव॑राँ॒ आ वि॑वेश ॥ १॥

inakā pāṭha avaśya karanā cāhie |ṛgveda daśama maṇḍala sūkta 81 | 10\|81sasvaraya imā viśvā bhuvanāni juhvadṛṣirhotā nyasīdatpitā naḥ |sa āśiṣā draviṇamicchamānaḥ prathamacchadavarām̐ ā viveśa || 1||

किं स्वि॑दासीदधि॒ष्ठान॑मा॒रम्भ॑णं कत॒मत्स्वि॑त्क॒थासी॑त् ।यतो॒ भूमिं॑ ज॒नय॑न्वि॒श्वक॑र्मा॒ वि द्यामौर्णो॑न्महि॒ना वि॒श्वच॑क्षाः ॥ २॥

kiṃ svidāsīdadhiṣṭhānamārambhaṇaṃ katamatsvitkathāsīt |yato bhūmiṃ janayanviśvakarmā vi dyāmaurṇonmahinā viśvacakṣāḥ || 2||

वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑बाहुरु॒त वि॒श्वत॑स्पात् ।सं बा॒हुभ्यां॒ धम॑ति॒ सं पत॑त्रै॒र्द्यावा॒भूमी॑ ज॒नय॑न्दे॒व एकः॑ ॥ ३॥

viśvataścakṣuruta viśvatomukho viśvatobāhuruta viśvataspāt |saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ patatrairdyāvābhūmī janayandeva ekaḥ || 3||

किं स्वि॒द्वनं॒ क उ॒ स वृ॒क्ष आ॑स॒ यतो॒ द्यावा॑पृथि॒वी नि॑ष्टत॒क्षुः ।मनी॑षिणो॒ मन॑सा पृ॒च्छतेदु॒ तद्यद॒ध्यति॑ष्ठ॒द्भुव॑नानि धा॒रय॑न् ॥ ४॥

kiṃ svidvanaṃ ka u sa vṛkṣa āsa yato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ |manīṣiṇo manasā pṛcchatedu tadyadadhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan || 4||

या ते॒ धामा॑नि पर॒माणि॒ याव॒मा या म॑ध्य॒मा वि॑श्वकर्मन्नु॒तेमा ।शिक्षा॒ सखि॑भ्यो ह॒विषि॑ स्वधावः स्व॒यं य॑जस्व त॒न्वं॑ वृधा॒नः ॥ ५॥

yā te dhāmāni paramāṇi yāvamā yā madhyamā viśvakarmannutemā |śikṣā sakhibhyo haviṣi svadhāvaḥ svayaṃ yajasva tanvaṃ vṛdhānaḥ || 5||

विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॑ वावृधा॒नः स्व॒यं य॑जस्व पृथि॒वीमु॒त द्याम् ।मुह्य॑न्त्व॒न्ये अ॒भितो॒ जना॑स इ॒हास्माकं॑ म॒घवा॑ सू॒रिर॑स्तु ॥ ६॥

viśvakarmanhaviṣā vāvṛdhānaḥ svayaṃ yajasva pṛthivīmuta dyām |muhyantvanye abhito janāsa ihāsmākaṃ maghavā sūrirastu || 6||

वा॒चस्पतिं॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये॑ मनो॒जुवं॒ वाजे॑ अ॒द्या हु॑वेम ।स नो॒ विश्वा॑नि॒ हव॑नानि जोषद्वि॒श्वश॑म्भू॒रव॑से सा॒धुक॑र्मा ॥ ७॥

vācaspatiṃ viśvakarmāṇamūtaye manojuvaṃ vāje adyā huvema |sa no viśvāni havanāni joṣadviśvaśambhūravase sādhukarmā || 7||

ऋग्वेद दशम मण्डल सूक्त ८२ । १०\।८२चक्षु॑षः पि॒ता मन॑सा॒ हि धीरो॑ घृ॒तमे॑ने अजन॒न्नन्न॑माने ।य॒देदन्ता॒ अद॑दृहन्त॒ पूर्व॒ आदिद्द्यावा॑पृथि॒वी अ॑प्रथेताम् ॥ १॥

ṛgveda daśama maṇḍala sūkta 82 | 10\|82cakṣuṣaḥ pitā manasā hi dhīro ghṛtamene ajanannannamāne |yadedantā adadṛhanta pūrva ādiddyāvāpṛthivī aprathetām || 1||

वि॒श्वक॑र्मा॒ विम॑ना॒ आद्विहा॑या धा॒ता वि॑धा॒ता प॑र॒मोत सं॒दृक् ।तेषा॑मि॒ष्टानि॒ समि॒षा म॑दन्ति॒ यत्रा॑ सप्तऋ॒षीन्प॒र एक॑मा॒हुः ॥ २॥

viśvakarmā vimanā ādvihāyā dhātā vidhātā paramota saṃdṛk |teṣāmiṣṭāni samiṣā madanti yatrā saptaṛṣīnpara ekamāhuḥ || 2||

यो नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता यो वि॑धा॒ता धामा॑नि॒ वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।यो दे॒वानां॑ नाम॒धा एक॑ ए॒व तं स॑म्प्र॒श्नं भुव॑ना यन्त्य॒न्या ॥ ३॥

yo naḥ pitā janitā yo vidhātā dhāmāni veda bhuvanāni viśvā |yo devānāṃ nāmadhā eka eva taṃ sampraśnaṃ bhuvanā yantyanyā || 3||

त आय॑जन्त॒ द्रवि॑णं॒ सम॑स्मा॒ ऋष॑यः॒ पूर्वे॑ जरि॒तारो॒ न भू॒ना ।अ॒सूर्ते॒ सूर्ते॒ रज॑सि निष॒त्ते ये भू॒तानि॑ स॒मकृ॑ण्वन्नि॒मानि॑ ॥ ४॥

ta āyajanta draviṇaṃ samasmā ṛṣayaḥ pūrve jaritāro na bhūnā |asūrte sūrte rajasi niṣatte ye bhūtāni samakṛṇvannimāni || 4||

प॒रो दि॒वा प॒र ए॒ना पृ॑थि॒व्या प॒रो दे॒वेभि॒रसु॑रै॒र्यदस्ति॑ ।कं स्वि॒द्गर्भं॑ प्रथ॒मं द॑ध्र॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मप॑श्यन्त॒ विश्वे॑ ॥ ५॥

paro divā para enā pṛthivyā paro devebhirasurairyadasti |kaṃ svidgarbhaṃ prathamaṃ dadhra āpo yatra devāḥ samapaśyanta viśve || 5||

तमिद्गर्भं॑ प्रथ॒मं द॑ध्र॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मग॑च्छन्त॒ विश्वे॑ ।अ॒जस्य॒ नाभा॒वध्येक॒मर्पि॑तं॒ यस्मि॒न्विश्वा॑नि॒ भुव॑नानि त॒स्थुः ॥ ६॥

tamidgarbhaṃ prathamaṃ dadhra āpo yatra devāḥ samagacchanta viśve |ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ yasminviśvāni bhuvanāni tasthuḥ || 6||

न तं वि॑दाथ॒ य इ॒मा ज॒जाना॒न्यद्यु॒ष्माक॒मन्त॑रं बभूव ।नी॒हा॒रेण॒ प्रावृ॑ता॒ जल्प्या॑ चासु॒तृप॑ उक्थ॒शास॑श्चरन्ति ॥ ७॥

na taṃ vidātha ya imā jajānānyadyuṣmākamantaraṃ babhūva |nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaścaranti || 7||

ऋग्वेद दशम मण्डल सूक्त ८१ । १०\।८१स्वरविरहितय इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषिर्होता न्यसीदत्पिता नः ।स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ आ विवेश ॥ १॥

ṛgveda daśama maṇḍala sūkta 81 | 10\|81svaravirahitaya imā viśvā bhuvanāni juhvadṛṣirhotā nyasīdatpitā naḥ |sa āśiṣā draviṇamicchamānaḥ prathamacchadavarām̐ ā viveśa || 1||

किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् ।यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥ २॥

kiṃ svidāsīdadhiṣṭhānamārambhaṇaṃ katamatsvitkathāsīt |yato bhūmiṃ janayanviśvakarmā vi dyāmaurṇonmahinā viśvacakṣāḥ || 2||

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥ ३॥

viśvataścakṣuruta viśvatomukho viśvatobāhuruta viśvataspāt |saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ patatrairdyāvābhūmī janayandeva ekaḥ || 3||

किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः ।मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥ ४॥

kiṃ svidvanaṃ ka u sa vṛkṣa āsa yato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ |manīṣiṇo manasā pṛcchatedu tadyadadhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan || 4||

या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा ।शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥ ५॥

yā te dhāmāni paramāṇi yāvamā yā madhyamā viśvakarmannutemā |śikṣā sakhibhyo haviṣi svadhāvaḥ svayaṃ yajasva tanvaṃ vṛdhānaḥ || 5||

विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् ।मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥ ६॥

viśvakarmanhaviṣā vāvṛdhānaḥ svayaṃ yajasva pṛthivīmuta dyām |muhyantvanye abhito janāsa ihāsmākaṃ maghavā sūrirastu || 6||

वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम ।स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥ ७॥

vācaspatiṃ viśvakarmāṇamūtaye manojuvaṃ vāje adyā huvema |sa no viśvāni havanāni joṣadviśvaśambhūravase sādhukarmā || 7||

ऋग्वेद दशम मण्डल सूक्त ८२ । १०\।८२चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजनन्नन्नमाने ।यदेदन्ता अददृहन्त पूर्व आदिद्द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥ १॥

ṛgveda daśama maṇḍala sūkta 82 | 10\|82cakṣuṣaḥ pitā manasā hi dhīro ghṛtamene ajanannannamāne |yadedantā adadṛhanta pūrva ādiddyāvāpṛthivī aprathetām || 1||

विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् ।तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन्पर एकमाहुः ॥ २॥

viśvakarmā vimanā ādvihāyā dhātā vidhātā paramota saṃdṛk |teṣāmiṣṭāni samiṣā madanti yatrā saptaṛṣīnpara ekamāhuḥ || 2||

यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ।यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ॥ ३॥

yo naḥ pitā janitā yo vidhātā dhāmāni veda bhuvanāni viśvā |yo devānāṃ nāmadhā eka eva taṃ sampraśnaṃ bhuvanā yantyanyā || 3||

त आयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्वे जरितारो न भूना ।असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि ॥ ४॥

ta āyajanta draviṇaṃ samasmā ṛṣayaḥ pūrve jaritāro na bhūnā |asūrte sūrte rajasi niṣatte ye bhūtāni samakṛṇvannimāni || 4||

परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति ।कं स्विद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥ ५॥

paro divā para enā pṛthivyā paro devebhirasurairyadasti |kaṃ svidgarbhaṃ prathamaṃ dadhra āpo yatra devāḥ samapaśyanta viśve || 5||

तमिद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्वे ।अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥ ६॥

tamidgarbhaṃ prathamaṃ dadhra āpo yatra devāḥ samagacchanta viśve |ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ yasminviśvāni bhuvanāni tasthuḥ || 6||

न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव ।नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ॥ ७॥

na taṃ vidātha ya imā jajānānyadyuṣmākamantaraṃ babhūva |nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaścaranti || 7||

विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रमकृणोरवध्यम् ।तस्मै विशः समनमन्त दैवीरयमुग्रो विहव्यो यथासत् ॥ २४॥

viśvakarman haviṣā vardhanena trātāramindramakṛṇoravadhyam |tasmai viśaḥ samanamanta daivīrayamugro vihavyo yathāsat || 24||

विश्वकर्मा ह्याजनिष्ट देव।आदिद्गन्धर्वोऽभवद् द्वितीयः ।तृतीयः पिता जानितौषधीनामपां गर्भं व्यदधात्पुरुत्रा ॥ ३२॥

viśvakarmā hyājaniṣṭa deva|ādidgandharvo'bhavad dvitīyaḥ |tṛtīyaḥ pitā jānitauṣadhīnāmapāṃ garbhaṃ vyadadhātpurutrā || 32||

देवगण आविर्भूत हुए\, इसके पश्चात् पृथ्वी को धारणकरने वाले (अग्निसूर्य) देव प्रकट हुए । तृतीय क्रम

devagaṇa āvirbhūta hue\, isake paścāt pṛthvī ko dhāraṇakarane vāle (agnisūrya) deva prakaṭa hue | tṛtīya krama