शिक्षापत्री Shikshapatri Sahajanandasvamivirachita

॥ ध्यानश्लोकाः ॥विज्ञाने विलयं गते प्रसरति क्षोण्यां तमस्यान्तरेदिङ्मूढेषु भवाध्वगेषु परितः पीडैकशेषे विधौ ।कारुण्यादवतीर्य मुक्तिजननीं शिङ्क्षामदाध्यामिमांसाक्षादक्षरदिव्यधामनिलयस्तामन्वहं चिन्तये ॥ १॥

|| dhyānaślokāḥ ||vijñāne vilayaṃ gate prasarati kṣoṇyāṃ tamasyāntarediṅmūḍheṣu bhavādhvageṣu paritaḥ pīḍaikaśeṣe vidhau |kāruṇyādavatīrya muktijananīṃ śiṅkṣāmadādhyāmimāṃsākṣādakṣaradivyadhāmanilayastāmanvahaṃ cintaye || 1||

संसारकर्दमविवर्तनपङ्किलानांनैर्मल्यमाकलयितुं रचितावताराम् ।आविद्यसन्तमसनिर्हरणे समर्थामादेशपत्रि भवतीमनुचिन्तयामि ॥ २॥

saṃsārakardamavivartanapaṅkilānāṃnairmalyamākalayituṃ racitāvatārām |āvidyasantamasanirharaṇe samarthāmādeśapatri bhavatīmanucintayāmi || 2||

काऽप्यञ्जनशलाकेयमन्तस्तिमिरहारिणी ।प्रज्ञादृष्टिप्रकाशाय शिक्षापत्र्युपसेव्यताम् ॥ ३॥

kā'pyañjanaśalākeyamantastimirahāriṇī |prajñādṛṣṭiprakāśāya śikṣāpatryupasevyatām || 3||

नानादेशनिवासिशिष्यजनतामुद्दिश्य याऽऽविष्कृतासाक्षादक्षरवासिना नृवपुषा नारायणेन स्वयम् ।सा त्वं सङ्ग्रथितासि पावनि शतानन्दर्षिणा ग्रन्थतःशिक्षापत्रि भवापहन्त्रि भवतीमम्बान्वहं चिन्तये ॥ ४॥

nānādeśanivāsiśiṣyajanatāmuddiśya yā''viṣkṛtāsākṣādakṣaravāsinā nṛvapuṣā nārāyaṇena svayam |sā tvaṃ saṅgrathitāsi pāvani śatānandarṣiṇā granthataḥśikṣāpatri bhavāpahantri bhavatīmambānvahaṃ cintaye || 4||

शतानन्देन मुनिना मध्येसत्सङ्गिजीवनम् ।ग्रथितां भगवत्प्रोक्तां शिक्षापत्रीमहं श्रये ॥ ५॥

śatānandena muninā madhyesatsaṅgijīvanam |grathitāṃ bhagavatproktāṃ śikṣāpatrīmahaṃ śraye || 5||

समस्तशास्त्रदुग्धाब्ध्योद्धृतमनुत्तमम् ।शिक्षापत्र्यमृतं किञ्चिदमृतत्वाय कल्पते ॥ ६॥

samastaśāstradugdhābdhyoddhṛtamanuttamam |śikṣāpatryamṛtaṃ kiñcidamṛtatvāya kalpate || 6||

शिक्षापत्र्यमृतं यदेव सहजानन्दः शरण्यः सतादेवः प्राशयदाश्रितानिह मुकुन्दानन्दमुख्यान् पूरा ।यत्पीत्वा प्रभवन्ति सम्पदमनायासेन तामासुरीमुच्छेत्तुं तदुपास्महे भवभयप्रध्वंसनैकौषधम् ॥ ७॥

śikṣāpatryamṛtaṃ yadeva sahajānandaḥ śaraṇyaḥ satādevaḥ prāśayadāśritāniha mukundānandamukhyān pūrā |yatpītvā prabhavanti sampadamanāyāsena tāmāsurīmucchettuṃ tadupāsmahe bhavabhayapradhvaṃsanaikauṣadham || 7||

संसारसागरगतान्स्वयमुद्दिधीर्षुःश्रेयस्तदेकमखिलेष्वभिकाङ्क्षमाणः ।आदेशमालिखितुमादृतपत्रलेखोनारायणः स्फुरतु मे हृदि वर्णिवेषः ॥ ८॥

saṃsārasāgaragatānsvayamuddidhīrṣuḥśreyastadekamakhileṣvabhikāṅkṣamāṇaḥ |ādeśamālikhitumādṛtapatralekhonārāyaṇaḥ sphuratu me hṛdi varṇiveṣaḥ || 8||

व्यञ्जयन्ताश्रितस्नेहं मुग्धस्मितमुखाम्बुजः ।आदेशमालिखन्नस्तु हृदि मे धर्मनन्दनः ॥ ९॥

vyañjayantāśritasnehaṃ mugdhasmitamukhāmbujaḥ |ādeśamālikhannastu hṛdi me dharmanandanaḥ || 9||

स्वामिनारायणस्यैतत् स्वरुपमपरं हरेः ।शिक्षापत्र्यात्मना भूमौ चकास्त्वखिलमङ्गलम् ॥ १०॥

svāminārāyaṇasyaitat svarupamaparaṃ hareḥ |śikṣāpatryātmanā bhūmau cakāstvakhilamaṅgalam || 10||

शिक्षापत्रि समस्तशिष्यनिवहैरभ्यर्थितेनादराद्देवेनाखिलकारणेन सहजानन्देन याऽऽविष्कृता ।तां त्वां सर्वफलप्रदां भगवतो देवस्य तस्यापरांमूर्तिं देवि विभावयन्ननुदिनं सेवे मुहुः प्रेमतः ॥ ११॥

śikṣāpatri samastaśiṣyanivahairabhyarthitenādarāddevenākhilakāraṇena sahajānandena yā''viṣkṛtā |tāṃ tvāṃ sarvaphalapradāṃ bhagavato devasya tasyāparāṃmūrtiṃ devi vibhāvayannanudinaṃ seve muhuḥ premataḥ || 11||

शिक्षापत्र्यमृत हिताय जगतामाविष्कृतं यन्मयामद्भक्तैरिदमादरादनुदिनं सेव्यं समस्तैरपि ।इत्यादिष्टमनुस्मरन् भगवतः प्रेम्णाऽन्वहं यः पठेत्शिक्षापत्रमिदं स याति परम धामाक्षरं शाश्वतम् ॥ १२॥

śikṣāpatryamṛta hitāya jagatāmāviṣkṛtaṃ yanmayāmadbhaktairidamādarādanudinaṃ sevyaṃ samastairapi |ityādiṣṭamanusmaran bhagavataḥ premṇā'nvahaṃ yaḥ paṭhetśikṣāpatramidaṃ sa yāti parama dhāmākṣaraṃ śāśvatam || 12||

॥ अथ शिक्षापत्री ॥वामे यस्य स्थिता राधा श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसि ।वृन्दावनविहारं तं श्रीकृष्णं हृदि चिन्तये ॥ १॥

|| atha śikṣāpatrī ||vāme yasya sthitā rādhā śrīśca yasyāsti vakṣasi |vṛndāvanavihāraṃ taṃ śrīkṛṣṇaṃ hṛdi cintaye || 1||

लिखामि सहजानन्दस्वामी सर्वान्निजाश्रितान् ।नानादेशस्वितान् शिक्षापत्रीं वृत्तालयस्थितः ॥ २॥

likhāmi sahajānandasvāmī sarvānnijāśritān |nānādeśasvitān śikṣāpatrīṃ vṛttālayasthitaḥ || 2||

भ्रात्रो रामप्रतापेच्छारामयोर्धर्मजन्मनोः ।यावयोध्याप्रसादाख्यरधुवीराभिधौ सुतौ ॥ ३॥

bhrātro rāmapratāpecchārāmayordharmajanmanoḥ |yāvayodhyāprasādākhyaradhuvīrābhidhau sutau || 3||

मुकुन्दानन्दमुख्याश्च नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः ।गृहस्थाश्च मयारामभट्टाद्या ये मदाश्रयाः ॥ ४॥

mukundānandamukhyāśca naiṣṭhikā brahmacāriṇaḥ |gṛhasthāśca mayārāmabhaṭṭādyā ye madāśrayāḥ || 4||

सधवा विधवा योषा याश्च मच्छिष्यतां गताः ।मुक्तानन्दादयो ये स्युः साधवश्चाखिला अपि ॥ ५॥

sadhavā vidhavā yoṣā yāśca macchiṣyatāṃ gatāḥ |muktānandādayo ye syuḥ sādhavaścākhilā api || 5||

स्वधर्मरक्षिका मे तैः सर्वैर्वाच्याः सदाशिषः ।श्रीमन्नारायणस्मृत्या सहिताः शास्त्रसम्मताः ॥ ६॥

svadharmarakṣikā me taiḥ sarvairvācyāḥ sadāśiṣaḥ |śrīmannārāyaṇasmṛtyā sahitāḥ śāstrasammatāḥ || 6||

एकाग्रेणैव मनसा पत्रीलेखः सहेतुकः ।अवधार्योऽयमखिलैः सर्वजीवहितावहः ॥ ७॥

ekāgreṇaiva manasā patrīlekhaḥ sahetukaḥ |avadhāryo'yamakhilaiḥ sarvajīvahitāvahaḥ || 7||

ये पालयन्ति मनुजाः सच्छास्त्रप्रतिपादितान् ।सदाचारान् सदा तेऽत्र परत्र च महासुखा: ॥ ८॥

ye pālayanti manujāḥ sacchāstrapratipāditān |sadācārān sadā te'tra paratra ca mahāsukhā: || 8||

तानुऽलङ्घ्याऽत्र वर्तन्ते ये तु स्वैरं कुबुद्धयः ।त इहामुत्र व महल्लभन्ते कष्टमेव हि ॥ ९॥

tānu'laṅghyā'tra vartante ye tu svairaṃ kubuddhayaḥ |ta ihāmutra va mahallabhante kaṣṭameva hi || 9||

अतो भवद्भिर्मच्छिष्यैः सावधानतयाऽखिलैः ।प्रीत्यैतामनुसृत्यैव वर्तितव्यं निरन्तरम् ॥ १०॥

ato bhavadbhirmacchiṣyaiḥ sāvadhānatayā'khilaiḥ |prītyaitāmanusṛtyaiva vartitavyaṃ nirantaram || 10||

कस्यापि प्राणिनो हिंसा नैव कार्याऽत्र मामकैः ।सूक्ष्मयूकामत्कुणादेरपि बुद्धया कदाचन ॥ ११॥

kasyāpi prāṇino hiṃsā naiva kāryā'tra māmakaiḥ |sūkṣmayūkāmatkuṇāderapi buddhayā kadācana || 11||

देवतापितृयागार्थमप्यजादेश्च हिंसनम् ।न कर्तव्यमहिंसैव धर्मः प्रोक्तोऽस्ति यन्महान् ॥ १२॥

devatāpitṛyāgārthamapyajādeśca hiṃsanam |na kartavyamahiṃsaiva dharmaḥ prokto'sti yanmahān || 12||

स्त्रिया धनस्य वा प्राप्त्यै साम्राज्यस्यापि वा क्वचित् ।मनुष्यस्य तु कस्यापि हिंसा कार्या न सर्वथा ॥ १३॥

striyā dhanasya vā prāptyai sāmrājyasyāpi vā kvacit |manuṣyasya tu kasyāpi hiṃsā kāryā na sarvathā || 13||

आत्मघातस्तु तीर्थेऽपि न कर्तव्यश्च न कुथा ।अयोग्याचरणात् क्वापि न विषोद्बन्धनादिना ॥ १४॥

ātmaghātastu tīrthe'pi na kartavyaśca na kuthā |ayogyācaraṇāt kvāpi na viṣodbandhanādinā || 14||

न भक्ष्यं सर्वथा मांसं यज्ञशिष्टमपि क्वचित् ।न पेयं च सुरामद्यमपि देवनिवेदितम् ॥ १५॥

na bhakṣyaṃ sarvathā māṃsaṃ yajñaśiṣṭamapi kvacit |na peyaṃ ca surāmadyamapi devaniveditam || 15||

अकार्याचरणे क्वापि जाते स्वस्य परस्य वा ।अङ्गच्छेदो न कर्तव्यः शस्त्राद्यैश्च क्रुधाऽपि वा ॥ १६॥

akāryācaraṇe kvāpi jāte svasya parasya vā |aṅgacchedo na kartavyaḥ śastrādyaiśca krudhā'pi vā || 16||

स्तेनकर्म न कर्तव्यं धर्मार्थमपि केनचित् ।सस्वामिकाष्ठपुष्पादि न ग्राह्यं तदनाज्ञया ॥ १७॥

stenakarma na kartavyaṃ dharmārthamapi kenacit |sasvāmikāṣṭhapuṣpādi na grāhyaṃ tadanājñayā || 17||

व्यभिचारो न कर्तव्यः पुम्भिः स्त्रिभिश्च मा श्रितैः ।द्यूतादि व्यसन त्याज्यं नाद्यं भङ्गादिमादकम् ॥ १८॥

vyabhicāro na kartavyaḥ pumbhiḥ stribhiśca mā śritaiḥ |dyūtādi vyasana tyājyaṃ nādyaṃ bhaṅgādimādakam || 18||

अग्राह्यान्नेन पक्वं यदन्नं तदुदकं च न ।जगन्नाथपुरं हित्वा ग्राह्यं कृष्णप्रसाद्यपि ॥ १९॥

agrāhyānnena pakvaṃ yadannaṃ tadudakaṃ ca na |jagannāthapuraṃ hitvā grāhyaṃ kṛṣṇaprasādyapi || 19||

मिथ्यापवादः कस्मिंश्चिदपि स्वार्थस्य सिद्धये ।नारोप्यो नापशव्याश्च भाषणीयाः कदाचन ॥ २०॥

mithyāpavādaḥ kasmiṃścidapi svārthasya siddhaye |nāropyo nāpaśavyāśca bhāṣaṇīyāḥ kadācana || 20||

देवतातीर्थविप्राणां साध्वीनां च सतामपि ।वेदानां न च कर्तव्या निन्दा श्रव्या न च क्वचित् ॥ २१॥

devatātīrthaviprāṇāṃ sādhvīnāṃ ca satāmapi |vedānāṃ na ca kartavyā nindā śravyā na ca kvacit || 21||

देवतायै भवेद्यस्यै सुरामांसनिवेदनम् ।यत्पुरोऽजादिहिंसा च न भक्ष्यं तन्निवेदितम् ॥ २२॥

devatāyai bhavedyasyai surāmāṃsanivedanam |yatpuro'jādihiṃsā ca na bhakṣyaṃ tanniveditam || 22||

दृष्ट्वा शिवालयादीनि देवागाराणि वर्त्मनि ।प्रणम्य तानि तद्देवदर्शनं कार्यमादरात् ॥ २३॥

dṛṣṭvā śivālayādīni devāgārāṇi vartmani |praṇamya tāni taddevadarśanaṃ kāryamādarāt || 23||

स्ववर्णाश्रमधर्मो यः स हातव्यो न केनचित् ।परधर्मो न चाचर्यो न च पाखण्डकल्पितः ॥ २४॥

svavarṇāśramadharmo yaḥ sa hātavyo na kenacit |paradharmo na cācaryo na ca pākhaṇḍakalpitaḥ || 24||

कृष्णभक्तेः स्वधर्माद्धा पतनं यस्य वाक्यतः ।स्यात्तन्मुखान्न वै श्रव्याः कथावार्ताश्च वा प्रभोः ॥ २५॥

kṛṣṇabhakteḥ svadharmāddhā patanaṃ yasya vākyataḥ |syāttanmukhānna vai śravyāḥ kathāvārtāśca vā prabhoḥ || 25||

स्वपरद्रोहजननं सत्यं भाष्यं न कर्हिचित् ।कृतघ्नसङ्गस्त्यक्तव्यो लुब्धा ग्राह्या न कस्यचित् ॥ २६॥

svaparadrohajananaṃ satyaṃ bhāṣyaṃ na karhicit |kṛtaghnasaṅgastyaktavyo lubdhā grāhyā na kasyacit || 26||

चोरपापिव्यसनिनां सङ्गः पाखण्डिनां तथा ।कामिनां च न कर्तव्यो जनवञ्चनकर्मणाम् ॥ २७॥

corapāpivyasanināṃ saṅgaḥ pākhaṇḍināṃ tathā |kāmināṃ ca na kartavyo janavañcanakarmaṇām || 27||

भक्तिं वा ज्ञानमालम्ब्य स्त्रीद्रव्यरसलोलुभाः ।पापे प्रवर्तमानाः स्युः कार्यस्तेषां न सङ्गमः ॥ २८॥

bhaktiṃ vā jñānamālambya strīdravyarasalolubhāḥ |pāpe pravartamānāḥ syuḥ kāryasteṣāṃ na saṅgamaḥ || 28||

कृष्णकृष्णावताराणां खण्डनं यत्र युक्तिभिः ।कृतं स्यात्तानि शास्राणि न मान्यानि कदाचन ॥ २९॥

kṛṣṇakṛṣṇāvatārāṇāṃ khaṇḍanaṃ yatra yuktibhiḥ |kṛtaṃ syāttāni śāsrāṇi na mānyāni kadācana || 29||

अगालितं न पातव्यं पानीयं च पयस्तथा ।स्नानादि नैव कर्तव्यं सूक्ष्मजन्त्तुमयाम्भसा ॥ ३०॥

agālitaṃ na pātavyaṃ pānīyaṃ ca payastathā |snānādi naiva kartavyaṃ sūkṣmajanttumayāmbhasā || 30||

यदौषधं च सुरया सम्पृक्तं पललेन वा ।अज्ञातवृत्तवैद्येन दत्तं चाद्यं न तत् क्वचित् ॥ ३१॥

yadauṣadhaṃ ca surayā sampṛktaṃ palalena vā |ajñātavṛttavaidyena dattaṃ cādyaṃ na tat kvacit || 31||

स्थानेषु लोकशास्त्राभ्यां निषिद्धेषु कदाचन ।मलमूत्रोत्सर्जनं च न कार्यं ष्ठीवनं तथा ॥ ३२॥

sthāneṣu lokaśāstrābhyāṃ niṣiddheṣu kadācana |malamūtrotsarjanaṃ ca na kāryaṃ ṣṭhīvanaṃ tathā || 32||

अद्वारेण न निर्गम्य प्रवेष्टव्यं न तेन च ।स्थाने सस्वामिके वासः कार्योऽपृष्ट्रवा न तत्पतिम् ॥ ३३॥

advāreṇa na nirgamya praveṣṭavyaṃ na tena ca |sthāne sasvāmike vāsaḥ kāryo'pṛṣṭravā na tatpatim || 33||

ज्ञानवार्ताश्रुतिर्नार्या मुखात् कार्या न पूरुषैः ।न विवादः स्त्रिया कार्यो न राज्ञा न च तज्जनैः ॥ ३४॥

jñānavārtāśrutirnāryā mukhāt kāryā na pūruṣaiḥ |na vivādaḥ striyā kāryo na rājñā na ca tajjanaiḥ || 34||

अपमानो न कर्तव्यो गुरूणां च वरीयसाम् ।लोके प्रतिष्ठितानां च विदुषां शस्त्रधारिणाम् ॥ ३५॥

apamāno na kartavyo gurūṇāṃ ca varīyasām |loke pratiṣṭhitānāṃ ca viduṣāṃ śastradhāriṇām || 35||

कार्यं न सहसा किञ्चित् कार्यो धर्मस्तु सत्वरम् ।पाठनीयाऽधीतविद्या कार्यः सङ्गोऽन्वहं सताम् ॥ ३६॥

kāryaṃ na sahasā kiñcit kāryo dharmastu satvaram |pāṭhanīyā'dhītavidyā kāryaḥ saṅgo'nvahaṃ satām || 36||

गुरुदेवनृपेक्षार्थं न गम्यं रिक्तपाणिभिः ।विश्वासधातो नो कार्यः स्वश्लाघा स्वमुखेन च ॥ ३७॥

gurudevanṛpekṣārthaṃ na gamyaṃ riktapāṇibhiḥ |viśvāsadhāto no kāryaḥ svaślāghā svamukhena ca || 37||

यस्मिन् परिहितेऽपि स्युर्दृयान्यङ्गानि चात्मनः ।तद्दूष्यं वसनं नैव परिधार्यं मदाश्रितैः ॥ ३८॥

yasmin parihite'pi syurdṛyānyaṅgāni cātmanaḥ |taddūṣyaṃ vasanaṃ naiva paridhāryaṃ madāśritaiḥ || 38||