प्रणवोपनिषत् २ Pranavopanishad 2

ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे पुष्करे ससृजे । स खलु ब्रह्मासृष्टश्चिन्तामापेदे । केनाहमेकेनाक्षरेण सर्वांश्च कामान्सर्वांश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् सर्वांश्च वेदान् सर्वांश्चयज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वांश्च व्युष्टीः सर्वाणि चभूतानि स्थावरजङ्गमान्यनुभवेयमिति । स ब्रह्मचर्यमचरत् ।स ओमित्येतदक्षरमपश्यत् । विवर्णं चतुर्मात्रं सर्वव्यापिसर्वविभ्वयातयामब्रह्म ब्राह्मीं व्याहृतिं ब्रह्मदैवतं तथासर्वांश्च कामान् सर्वांश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् सर्वांश्चवेदान् सर्वांश्च यज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वांश्चव्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्यन्वभवत् ।तस्य प्रथमेन वर्णेनापस्नेहश्चान्वभवत् । तस्यद्वितीयेन वर्णेन तेजो ज्योतींष्यन्वभवत् । तस्य प्रथमयास्वरमात्रया पृथिवीमग्निमोषधिवनस्पतीनृग्वेदं भूरितिव्याहृतिर्गायत्रं छन्दस्त्रिवृतं स्तोमं प्राचीं दिशंवसन्तमृतुं वाचमध्यात्मं जिह्वां रसमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ।तस्य द्वितीयया स्वरमात्रयान्तरिक्षं वायुं यजुर्वेदं भुव इतिव्याहृतिं त्रैष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीचीं दिशंग्रीष्ममृतुं प्राणमध्यात्मं नासिके गन्धघ्राणमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ।तस्य तृतीयया स्वरमात्रया दिवमादित्यं सामवेदं स्वरितिव्याहृतिंजागतं छन्दः सप्तदशं स्तोमभुदीचीं दिशं वर्षर्तुंज्योतिरध्यात्मं चक्षुषी दर्शनमितीन्द्रियणयन्वभवत् ।तस्य वकारमात्रया यश्चन्द्रमसमथर्ववेदं नक्षत्राण्योमितिस्वमात्मानं जनदित्यङ्गिरसामानुष्टुभं छन्दः एकविंशंस्तोमं दक्षिणां दिशं शरदमृतुं मनोऽध्यात्मं ज्ञानंज्ञेयमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् । तस्य मकारश्रुत्येतिहासपुराणंवाकोवाक्यगाथानाराशंसीरुपनिषदोनुशासमानानामितिवृधत्करद्रुहन्महत्तच्छमोमिति व्याहृतीःस्वरशम्यनानातन्त्रीस्वरनृत्यगीतवादित्राण्यन्वभवच्चैत्ररथंदैवतं वैद्युतं ज्योतिर्बार्हतं छन्दस्तृणवत्त्रयस्त्रिंशस्तोमौध्रुवामूर्ध्वां दिशं हेमन्तशिशिरावृतू श्रोत्रमध्यात्मंशब्दश्रवणमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् । सैषैकाक्षरऋग्ब्रह्मणस्तपसोऽग्रे प्रादुर्बभूव । ब्रह्म वेदस्याथर्वणंशुक्रमत एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः । स तु खलु मन्त्राणां तपसाशुश्रूषानध्यायाध्यनेन यदूनं च वरिष्ठं च यातयामंच करोति । तथाप्यथर्वणं तेजसा प्रत्याप्याययेन्मन्त्राश्चमामभिमुखीभवेयुर्गर्भा इव मातरमभिजिघांसुःपरस्तादोङ्कारप्रयुक्तयैतयैव तदृचा प्रत्याप्याययेदेषयज्ञस्य पुरस्ताद्युज्यत एषा पश्चात् सर्वत एतया यज्ञस्तपतेतदप्येतदृचोक्तं या पुरस्ताद्युञ्जत ऋचोऽक्षरेपरमे व्योमन्निति । तदेतदक्षरं ब्राह्मणो यं काममिच्छेत्त्रिरात्रोपोषितः प्राङ्मुखो वाग्यतो बर्हिप्युपविश्य सहस्रं ऋचआवर्तयेत् सिध्यन्त्यस्यार्थाः सर्वकर्माणि चेति ब्राह्मणम् ॥

brahma ha vai brahmāṇaṃ puṣkare puṣkare sasṛje | sa khalu brahmāsṛṣṭaścintāmāpede | kenāhamekenākṣareṇa sarvāṃśca kāmānsarvāṃśca lokān sarvāṃśca devān sarvāṃśca vedān sarvāṃścayajñān sarvāṃśca śabdān sarvāṃśca vyuṣṭīḥ sarvāṇi cabhūtāni sthāvarajaṅgamānyanubhaveyamiti | sa brahmacaryamacarat |sa omityetadakṣaramapaśyat | vivarṇaṃ caturmātraṃ sarvavyāpisarvavibhvayātayāmabrahma brāhmīṃ vyāhṛtiṃ brahmadaivataṃ tathāsarvāṃśca kāmān sarvāṃśca lokān sarvāṃśca devān sarvāṃścavedān sarvāṃśca yajñān sarvāṃśca śabdān sarvāṃścavyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamānyanvabhavat |tasya prathamena varṇenāpasnehaścānvabhavat | tasyadvitīyena varṇena tejo jyotīṃṣyanvabhavat | tasya prathamayāsvaramātrayā pṛthivīmagnimoṣadhivanaspatīnṛgvedaṃ bhūritivyāhṛtirgāyatraṃ chandastrivṛtaṃ stomaṃ prācīṃ diśaṃvasantamṛtuṃ vācamadhyātmaṃ jihvāṃ rasamitīndriyāṇyanvabhavat |tasya dvitīyayā svaramātrayāntarikṣaṃ vāyuṃ yajurvedaṃ bhuva itivyāhṛtiṃ traiṣṭubhaṃ chandaḥ pañcadaśaṃ stomaṃ pratīcīṃ diśaṃgrīṣmamṛtuṃ prāṇamadhyātmaṃ nāsike gandhaghrāṇamitīndriyāṇyanvabhavat |tasya tṛtīyayā svaramātrayā divamādityaṃ sāmavedaṃ svaritivyāhṛtiṃjāgataṃ chandaḥ saptadaśaṃ stomabhudīcīṃ diśaṃ varṣartuṃjyotiradhyātmaṃ cakṣuṣī darśanamitīndriyaṇayanvabhavat |tasya vakāramātrayā yaścandramasamatharvavedaṃ nakṣatrāṇyomitisvamātmānaṃ janadityaṅgirasāmānuṣṭubhaṃ chandaḥ ekaviṃśaṃstomaṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ śaradamṛtuṃ mano'dhyātmaṃ jñānaṃjñeyamitīndriyāṇyanvabhavat | tasya makāraśrutyetihāsapurāṇaṃvākovākyagāthānārāśaṃsīrupaniṣadonuśāsamānānāmitivṛdhatkaradruhanmahattacchamomiti vyāhṛtīḥsvaraśamyanānātantrīsvaranṛtyagītavāditrāṇyanvabhavaccaitrarathaṃdaivataṃ vaidyutaṃ jyotirbārhataṃ chandastṛṇavattrayastriṃśastomaudhruvāmūrdhvāṃ diśaṃ hemantaśiśirāvṛtū śrotramadhyātmaṃśabdaśravaṇamitīndriyāṇyanvabhavat | saiṣaikākṣaraṛgbrahmaṇastapaso'gre prādurbabhūva | brahma vedasyātharvaṇaṃśukramata eva mantrāḥ prādurbabhūvuḥ | sa tu khalu mantrāṇāṃ tapasāśuśrūṣānadhyāyādhyanena yadūnaṃ ca variṣṭhaṃ ca yātayāmaṃca karoti | tathāpyatharvaṇaṃ tejasā pratyāpyāyayenmantrāścamāmabhimukhībhaveyurgarbhā iva mātaramabhijighāṃsuḥparastādoṅkāraprayuktayaitayaiva tadṛcā pratyāpyāyayedeṣayajñasya purastādyujyata eṣā paścāt sarvata etayā yajñastapatetadapyetadṛcoktaṃ yā purastādyuñjata ṛco'kṣareparame vyomanniti | tadetadakṣaraṃ brāhmaṇo yaṃ kāmamicchettrirātropoṣitaḥ prāṅmukho vāgyato barhipyupaviśya sahasraṃ ṛcaāvartayet sidhyantyasyārthāḥ sarvakarmāṇi ceti brāhmaṇam ||

वसोर्द्वाराणामिन्द्रनगरं तदसुराः पर्यवारयन्त । ते देवा भीताआसन् । क इमानसुरान् हनिष्यतीति । तमोङ्कारं ब्रह्मणः पुत्रंज्येष्ठं ददृशुस्ते तमब्रुवन् । भवता मुख्येनेमानसुरान् जयेमेति ।स होवाच किं मे प्रतीवाहो भविष्यतीति । वरं वृणीष्वेति ।वृण इति । स वरमवृणीत । न मामनीरयित्वा ब्राह्मणाब्रह्म वदेयुर्यदि वदेयुरब्रह्म तत्स्यात् इति । तथेति ते देवादेवयजनस्योत्तरार्धेऽरैः संयत्ता आसंस्तानोङ्कारेणाग्नीध्रीयादेवा असुरान् पराभावयन्त । तद्यत्पराभावयन्त तस्मादोङ्कारःपूर्वमुच्चार्यते । यो ह वा एतमोङ्कारं न वेदावश्यःस्यादित्यथ यएवं वेद ब्रह्मवशः स्यादिति तस्मादोङ्कार ऋग्भवति यजुषि यजुःसाम्नि साम सूत्रे सूत्रं ब्राह्मणे ब्राह्मणं श्लोके श्लोकः प्रणवे प्रणवइति ब्राह्मणम् ॥

vasordvārāṇāmindranagaraṃ tadasurāḥ paryavārayanta | te devā bhītāāsan | ka imānasurān haniṣyatīti | tamoṅkāraṃ brahmaṇaḥ putraṃjyeṣṭhaṃ dadṛśuste tamabruvan | bhavatā mukhyenemānasurān jayemeti |sa hovāca kiṃ me pratīvāho bhaviṣyatīti | varaṃ vṛṇīṣveti |vṛṇa iti | sa varamavṛṇīta | na māmanīrayitvā brāhmaṇābrahma vadeyuryadi vadeyurabrahma tatsyāt iti | tatheti te devādevayajanasyottarārdhe'raiḥ saṃyattā āsaṃstānoṅkāreṇāgnīdhrīyādevā asurān parābhāvayanta | tadyatparābhāvayanta tasmādoṅkāraḥpūrvamuccāryate | yo ha vā etamoṅkāraṃ na vedāvaśyaḥsyādityatha yaevaṃ veda brahmavaśaḥ syāditi tasmādoṅkāra ṛgbhavati yajuṣi yajuḥsāmni sāma sūtre sūtraṃ brāhmaṇe brāhmaṇaṃ śloke ślokaḥ praṇave praṇavaiti brāhmaṇam ||

ओङ्कारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातंकिं लिङ्गं किं च वचनं का विभक्तिः कः प्रत्ययः कः स्वरःकतिवर्णः कत्यक्षरः कतिपदः कः संयोगः किं स्थानानुप्रदानकरणंशिक्षकाः किमुच्चारयन्ति किं छन्दः को वर्ण इति पूर्वे प्रश्नाः ।अथोत्तरे मन्त्राः । कल्पो ब्राह्मणं ऋग् यजुः साम । कस्माद्ब्रह्मवादिनओङ्कारमादितः कुर्वन्ति । किं दैवतं किं ज्योतिषं किं निरुक्तं किंस्थानं का प्रकृतिः किमध्यात्ममिति षट्त्रिंशत्प्रश्नाः पूर्वोत्तराणांत्रयो वर्गा द्वादश एकाशतैरोङ्कारं व्याख्यास्यामः ॥

oṅkāraṃ pṛcchāmaḥ ko dhātuḥ kiṃ prātipadikaṃ kiṃ nāmākhyātaṃkiṃ liṅgaṃ kiṃ ca vacanaṃ kā vibhaktiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ svaraḥkativarṇaḥ katyakṣaraḥ katipadaḥ kaḥ saṃyogaḥ kiṃ sthānānupradānakaraṇaṃśikṣakāḥ kimuccārayanti kiṃ chandaḥ ko varṇa iti pūrve praśnāḥ |athottare mantrāḥ | kalpo brāhmaṇaṃ ṛg yajuḥ sāma | kasmādbrahmavādinaoṅkāramāditaḥ kurvanti | kiṃ daivataṃ kiṃ jyotiṣaṃ kiṃ niruktaṃ kiṃsthānaṃ kā prakṛtiḥ kimadhyātmamiti ṣaṭtriṃśatpraśnāḥ pūrvottarāṇāṃtrayo vargā dvādaśa ekāśatairoṅkāraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

इन्द्रः प्रजापतिमपृच्छत् भगवन्नभ्यस्तूय पृच्छामीति । पृच्छवत्सेत्यब्रवीत् । किमयमोङ्कारः कस्य पुत्रः किं चैतच्छन्दः किंचैतद्वर्णः किं चैतद्ब्रह्मा ब्रह्म सम्पद्यते । तस्माद्वैतमोङ्कारंपूर्वमालोभस्वरितोदात्त एकाक्षर ओङ्कार ऋग्वेदे त्रैस्वर्योदात्तएकाक्षर ओङ्कारो यजुर्वेदे दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ओङ्कारः सामवेदेह्रस्वोदात्त एकाक्षरः उकारोऽथर्ववेदेऽनुदात्तोदात्तद्विपद अ उइत्यर्धचतस्रो मात्रा मकारे व्यञ्जनमित्याहुः । या सा प्रथमामात्रा ब्रह्मदैवत्या रक्ता वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं सगच्छेद्ब्राह्मं पदम् । या सा द्वितीया मात्रा विष्णुदैवत्या कृष्णावर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्वैष्णवं पदम् । या सातृतीया मात्रा ईशानदैवत्या कपिला वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यंस गच्छेदैशानं पदम् । या सार्धचतुर्थी मात्रा सर्वदैवत्याव्यक्तीभूता स्वं विचरति शुद्धस्फटिकसन्निभा वर्णेन यस्तांध्यायते नित्यं स गच्छेत् पदमनामकम् । ओङ्कारस्योत्पत्तिं विप्रोयो न जानाति तत्पुनरुपनयनं तस्माद्ब्राह्मणवचनमादर्तव्यम् ।यथा लातव्यो गोत्रो ब्राह्मणः । पुत्रो गायत्रं छन्दः शुक्लो वर्णः ।पुंसो वत्सो रुद्रो देवता । ओङ्कारो वेदानां उत्तरोपनिषदंव्याख्यास्यामः । को धातुरित्याप्तेर्धातुरवतिमप्येके ।रूपसामान्याद्यर्थसामान्यान्यन्यदीयस्तस्मादापेरोङ्कारःसर्वमाप्नोतीत्यर्थः । कृदन्तमर्थवत्प्रातिपदिकमदर्शनंप्रत्ययस्य नाम सम्पद्यते । निपातेषु चैनं वैय्याकरणा उक्षत्तंसमामनन्ति । तदव्ययीभूतमन्वर्थवाची शब्दो न व्येति कदाचनेति ।सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु चसर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥

indraḥ prajāpatimapṛcchat bhagavannabhyastūya pṛcchāmīti | pṛcchavatsetyabravīt | kimayamoṅkāraḥ kasya putraḥ kiṃ caitacchandaḥ kiṃcaitadvarṇaḥ kiṃ caitadbrahmā brahma sampadyate | tasmādvaitamoṅkāraṃpūrvamālobhasvaritodātta ekākṣara oṅkāra ṛgvede traisvaryodāttaekākṣara oṅkāro yajurvede dīrghaplutodātta ekākṣara oṅkāraḥ sāmavedehrasvodātta ekākṣaraḥ ukāro'tharvavede'nudāttodāttadvipada a uityardhacatasro mātrā makāre vyañjanamityāhuḥ | yā sā prathamāmātrā brahmadaivatyā raktā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sagacchedbrāhmaṃ padam | yā sā dvitīyā mātrā viṣṇudaivatyā kṛṣṇāvarṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedvaiṣṇavaṃ padam | yā sātṛtīyā mātrā īśānadaivatyā kapilā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃsa gacchedaiśānaṃ padam | yā sārdhacaturthī mātrā sarvadaivatyāvyaktībhūtā svaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇena yastāṃdhyāyate nityaṃ sa gacchet padamanāmakam | oṅkārasyotpattiṃ viproyo na jānāti tatpunarupanayanaṃ tasmādbrāhmaṇavacanamādartavyam |yathā lātavyo gotro brāhmaṇaḥ | putro gāyatraṃ chandaḥ śuklo varṇaḥ |puṃso vatso rudro devatā | oṅkāro vedānāṃ uttaropaniṣadaṃvyākhyāsyāmaḥ | ko dhāturityāpterdhāturavatimapyeke |rūpasāmānyādyarthasāmānyānyanyadīyastasmādāperoṅkāraḥsarvamāpnotītyarthaḥ | kṛdantamarthavatprātipadikamadarśanaṃpratyayasya nāma sampadyate | nipāteṣu cainaṃ vaiyyākaraṇā ukṣattaṃsamāmananti | tadavyayībhūtamanvarthavācī śabdo na vyeti kadācaneti |sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu | vacaneṣu casarveṣu yanna vyeti tadavyayam ||

को विकारी च्यवते प्रकारणमाप्नोतिराकारपकारौ विकार्यौ आदितःओकारो विक्रियते । द्वितीयो मकार एवं द्विवर्ण एकाक्षर ओमित्योङ्कारोनिर्वृत्तः । कतिमात्र इत्यादेस्तिस्रो मात्राः अभ्याधाने हि प्लवते ।मकारश्चतुर्थी किं स्थानमित्युभावोष्ठौ स्थानमाधानकरणी चद्विःस्थानं सन्ध्यक्षरमवर्णलेशः कण्ठ्यो यथोक्तशेषः पूर्वोविवृत्तकरणस्थितश्च द्वितीयः स्पृष्टकरणस्थितश्च । नायंयोगे विद्युत आख्यातोपसर्गानुदात्तः स्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि चसञ्च्छिन्नाध्यायिन आचार्याः पूर्वे बभूबुः । श्रवणादेवं प्रतिपद्यन्ते ।न कारणं प्रयच्छन्त्यथापरपक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डःपरिपृच्छको बभूवांबुः पृथगुद्गीथदोषान् भवन्तो ब्रुवन्त्विति ।तद्वाच्युपलक्षयेत् वर्णाक्षरपदाङ्कशो विभक्त्यामृषिनिषेवितामितिवाचं स्तुवन्ति । तस्मात् कारणं ब्रूमो वर्णानामयमिदं भविष्यतीतिषडङ्गविदस्तत्तयाधीमहि । किं छन्द इति । गायत्रं हि छन्दोगायत्री देवानामेकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता । द्वौ द्वादशकौवर्गावेतद्वै व्याकरणं धात्वर्थवचनं शैक्षं छन्दो वचनंचाथोत्तरौ द्वौ द्वादशकौ वर्गौ वेदरहसिकी (?) व्याख्यातामन्त्रकल्पो ब्राह्मणमृग्यजुःसामाथर्वाण्येषा व्याहृतिश्चतुर्णांवेदानामानुपूर्व्येण । ओं भूर्भुवस्सुवरिति व्याहृतयः ॥

ko vikārī cyavate prakāraṇamāpnotirākārapakārau vikāryau āditaḥokāro vikriyate | dvitīyo makāra evaṃ dvivarṇa ekākṣara omityoṅkāronirvṛttaḥ | katimātra ityādestisro mātrāḥ abhyādhāne hi plavate |makāraścaturthī kiṃ sthānamityubhāvoṣṭhau sthānamādhānakaraṇī cadviḥsthānaṃ sandhyakṣaramavarṇaleśaḥ kaṇṭhyo yathoktaśeṣaḥ pūrvovivṛttakaraṇasthitaśca dvitīyaḥ spṛṣṭakaraṇasthitaśca | nāyaṃyoge vidyuta ākhyātopasargānudāttaḥ svaritaliṅgavibhaktivacanāni casañcchinnādhyāyina ācāryāḥ pūrve babhūbuḥ | śravaṇādevaṃ pratipadyante |na kāraṇaṃ prayacchantyathāparapakṣīyāṇāṃ kaviḥ pañcālacaṇḍaḥparipṛcchako babhūvāṃbuḥ pṛthagudgīthadoṣān bhavanto bruvantviti |tadvācyupalakṣayet varṇākṣarapadāṅkaśo vibhaktyāmṛṣiniṣevitāmitivācaṃ stuvanti | tasmāt kāraṇaṃ brūmo varṇānāmayamidaṃ bhaviṣyatītiṣaḍaṅgavidastattayādhīmahi | kiṃ chanda iti | gāyatraṃ hi chandogāyatrī devānāmekākṣarā śvetavarṇā ca vyākhyātā | dvau dvādaśakauvargāvetadvai vyākaraṇaṃ dhātvarthavacanaṃ śaikṣaṃ chando vacanaṃcāthottarau dvau dvādaśakau vargau vedarahasikī (?) vyākhyātāmantrakalpo brāhmaṇamṛgyajuḥsāmātharvāṇyeṣā vyāhṛtiścaturṇāṃvedānāmānupūrvyeṇa | oṃ bhūrbhuvassuvariti vyāhṛtayaḥ ||

असमीक्ष्य प्रवल्हितानि श्रूयन्ते द्वापरादावृषीणामेकदेशोदोषयतीह चिन्तामापेदे । त्रिभिः सोमः पातव्यः समाप्तमिवभवति । तस्मादृग्यजुस्सामान्यपक्रान्ततेजांस्यासंस्तत्र महर्षयःपरिदेवयाञ्चक्रिर । महच्छोकभयं प्राप्ताः स्मो न चैतसर्वैःसमभिहितं ते वयं भगवन्तमेवोपधावाम । सर्वेषामेव शर्मभवानिति । ते तथेत्युक्त्वा तूष्णीमतिष्ठन्नानुपसन्नेभ्यइत्युपोपसीदामेति नीचैर्बभूबुः । स एभ्य उपनीयप्रोवाच । मामिकामेव व्याहृतिमादितः कृणुध्वमित्येवंमामका अधीयन्ते । नर्त्ते भृग्वङ्गिरोविद्भ्यः सोमःपातव्य ऋत्विजः पराभवन्ति । यजमानो रजसापध्वस्यतिश्रुतिश्चापध्वस्तापतिष्ठतीत्येवमेवोत्तरोत्तराद्योगाल्लोकंतोकं प्रशाध्वमित्येवं प्रतापो न पराभविष्यतीति । तथाहभगवन्निति प्रतिपेदिरे आप्याययंस्ते तथा वीतशोकभया बभूवुः ।तस्माद्ब्रह्मवादिन ओङ्कारमादितः कुर्वन्ति ॥

asamīkṣya pravalhitāni śrūyante dvāparādāvṛṣīṇāmekadeśodoṣayatīha cintāmāpede | tribhiḥ somaḥ pātavyaḥ samāptamivabhavati | tasmādṛgyajussāmānyapakrāntatejāṃsyāsaṃstatra maharṣayaḥparidevayāñcakrira | mahacchokabhayaṃ prāptāḥ smo na caitasarvaiḥsamabhihitaṃ te vayaṃ bhagavantamevopadhāvāma | sarveṣāmeva śarmabhavāniti | te tathetyuktvā tūṣṇīmatiṣṭhannānupasannebhyaityupopasīdāmeti nīcairbabhūbuḥ | sa ebhya upanīyaprovāca | māmikāmeva vyāhṛtimāditaḥ kṛṇudhvamityevaṃmāmakā adhīyante | nartte bhṛgvaṅgirovidbhyaḥ somaḥpātavya ṛtvijaḥ parābhavanti | yajamāno rajasāpadhvasyatiśrutiścāpadhvastāpatiṣṭhatītyevamevottarottarādyogāllokaṃtokaṃ praśādhvamityevaṃ pratāpo na parābhaviṣyatīti | tathāhabhagavanniti pratipedire āpyāyayaṃste tathā vītaśokabhayā babhūvuḥ |tasmādbrahmavādina oṅkāramāditaḥ kurvanti ||

किं दैवतमित्यृचामग्निर्दैवतं तदेव ज्योतिर्गायत्रं छन्दःपृथिवी स्थानं अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् ।होतारं रत्नधातमम् । इत्येवमादिं कृत्वा ऋग्वेदमधीयते ।यजुषां वायुर्दैवतं तदेव ज्योतिस्त्रैष्टुभं छन्दोऽन्तरिक्षंस्थानं इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थोपायवः स्थ देवो वःसविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे इत्येवमादिं कृत्वायजुर्वेदमधीयते । साम्नादित्यो दैवतं तदेव ज्योतिर्जागतं छन्दोद्यौः स्थानं अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोतासत्सि बर्हिषि । इत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमधीयते ।अथर्वणां चन्द्रमा दैवतं तदेव ज्योतिः सर्वाणि छन्दांस्यापःस्थानं शन्नो देवीरभिष्टये इत्येवमादिं कृत्वाअथर्ववेदमधीयते । अद्भ्यः स्थावरजङ्गमो भूतग्रामः सम्भवति ।तस्मात् सर्वमापोमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयं अन्तरैतेत्रयो वेदा भृगूनङ्गिरसः श्रिता इत्यबिति प्रकृतिरपामोङ्कारेणचैतस्माद्व्यासः ॥

kiṃ daivatamityṛcāmagnirdaivataṃ tadeva jyotirgāyatraṃ chandaḥpṛthivī sthānaṃ agnimīḍe purohitaṃ yajñasya devamṛtvijam |hotāraṃ ratnadhātamam | ityevamādiṃ kṛtvā ṛgvedamadhīyate |yajuṣāṃ vāyurdaivataṃ tadeva jyotistraiṣṭubhaṃ chando'ntarikṣaṃsthānaṃ iṣe tvorje tvā vāyavaḥ sthopāyavaḥ stha devo vaḥsavitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇe ityevamādiṃ kṛtvāyajurvedamadhīyate | sāmnādityo daivataṃ tadeva jyotirjāgataṃ chandodyauḥ sthānaṃ agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye | nihotāsatsi barhiṣi | ityevamādiṃ kṛtvā sāmavedamadhīyate |atharvaṇāṃ candramā daivataṃ tadeva jyotiḥ sarvāṇi chandāṃsyāpaḥsthānaṃ śanno devīrabhiṣṭaye ityevamādiṃ kṛtvāatharvavedamadhīyate | adbhyaḥ sthāvarajaṅgamo bhūtagrāmaḥ sambhavati |tasmāt sarvamāpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayaṃ antaraitetrayo vedā bhṛgūnaṅgirasaḥ śritā ityabiti prakṛtirapāmoṅkāreṇacaitasmādvyāsaḥ ||

इति प्रणवोपनिषत् (२) समाप्ता ।

iti praṇavopaniṣat (2) samāptā |