पञ्चतत्त्वार्चननिरूपणम् Panchatattvarchananirupanam

महेश्वर उवाच ।पञ्चतत्त्वार्चनं ब्रूहि शङ्खचक्रगदाधर ! ।येन विज्ञानमात्रेण नरो याति परं पदम् ॥ १॥

maheśvara uvāca |pañcatattvārcanaṃ brūhi śaṅkhacakragadādhara ! |yena vijñānamātreṇa naro yāti paraṃ padam || 1||

हरिरुवाच ।पञ्चतत्त्वार्चनं वक्ष्ये तव शङ्कर सुव्रत ।मङ्गल्यं मङ्गलं दिव्यं रहस्यं कामदं परम् ॥ २॥

hariruvāca |pañcatattvārcanaṃ vakṣye tava śaṅkara suvrata |maṅgalyaṃ maṅgalaṃ divyaṃ rahasyaṃ kāmadaṃ param || 2||

तच्छृणुष्व महादेव पवित्रं कलिनाशनम् ।एक एवाव्ययः शान्तः परमात्मा सनातनः ॥ ३॥

tacchṛṇuṣva mahādeva pavitraṃ kalināśanam |eka evāvyayaḥ śāntaḥ paramātmā sanātanaḥ || 3||

वासुदेवो ध्रुवः शुद्धः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।स एव मायया देव पञ्चधा संस्थितो हरिः ॥ ४॥

vāsudevo dhruvaḥ śuddhaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ |sa eva māyayā deva pañcadhā saṃsthito hariḥ || 4||

लोकानुग्रहकृद्विष्णुः सर्वदुष्टविनाशनः ।वासुदेवस्वरूपेण तथा सङ्कर्षणेन च ॥ ५॥

lokānugrahakṛdviṣṇuḥ sarvaduṣṭavināśanaḥ |vāsudevasvarūpeṇa tathā saṅkarṣaṇena ca || 5||

तथा प्रद्युम्नरूपेणानिरुद्धाख्येन च स्थितः ।नारायणस्वरूपेण पञ्चधा ह्यद्वयः स्थितः ॥ ६॥

tathā pradyumnarūpeṇāniruddhākhyena ca sthitaḥ |nārāyaṇasvarūpeṇa pañcadhā hyadvayaḥ sthitaḥ || 6||

एतेषां वाचकान्मन्त्रानेताञ्छृणु वृषध्वज ! ।ॐ अं वासुदेवाय नमः ।ॐ आं सङ्कर्षणाय नमः ।ॐ अं प्रद्युम्नाय नमः ।ॐ अनिरुद्धाय नमः ।ॐ ॐ नारायणाय नमः ॥ ७॥

eteṣāṃ vācakānmantrānetāñchṛṇu vṛṣadhvaja ! |oṃ aṃ vāsudevāya namaḥ |oṃ āṃ saṅkarṣaṇāya namaḥ |oṃ aṃ pradyumnāya namaḥ |oṃ aniruddhāya namaḥ |oṃ oṃ nārāyaṇāya namaḥ || 7||

पञ्च मन्त्राः समाख्याता देवानां वाचकास्तव ।सर्वपापहराः पुण्याः सर्वरोगविनाशनाः ॥ ८॥

pañca mantrāḥ samākhyātā devānāṃ vācakāstava |sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ sarvarogavināśanāḥ || 8||

अधुना सम्प्रवक्ष्यामि पञ्चतत्त्वार्चनं शुभम् ।विधिना येन कर्त्तव्यं यैर्वा मन्त्रैश्च शङ्कर ! ॥ ९॥

adhunā sampravakṣyāmi pañcatattvārcanaṃ śubham |vidhinā yena karttavyaṃ yairvā mantraiśca śaṅkara ! || 9||

आदौ स्नानं प्रकुर्वीत स्नात्वा सन्ध्यां समाचरेत् ।अर्चनागारमासाद्य प्रक्षाल्याङ्घ्र्यादिकं तथा ॥ १०॥

ādau snānaṃ prakurvīta snātvā sandhyāṃ samācaret |arcanāgāramāsādya prakṣālyāṅghryādikaṃ tathā || 10||

आचम्योपविशेत्प्राज्ञो बद्धासनमभीप्सितम् ।शोषणादि ततः कुर्यात् अं क्षौं रमिति मन्त्रकैः ॥ ११॥

ācamyopaviśetprājño baddhāsanamabhīpsitam |śoṣaṇādi tataḥ kuryāt aṃ kṣauṃ ramiti mantrakaiḥ || 11||

सामान्यं कठिनीकृत्य चाण्डमुत्पादयेत्ततः ।विभिद्याण्डं ततो ह्यण्डे भावयेत्परमेश्वरम् ॥ १२॥

sāmānyaṃ kaṭhinīkṛtya cāṇḍamutpādayettataḥ |vibhidyāṇḍaṃ tato hyaṇḍe bhāvayetparameśvaram || 12||

वासुदेवं जगन्नाथं पीतकौशेयवाससम् ।सहस्रादित्यसङ्काशं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १३॥

vāsudevaṃ jagannāthaṃ pītakauśeyavāsasam |sahasrādityasaṅkāśaṃ sphuranmakarakuṇḍalam || 13||

आत्मनो हृदि पद्मे तु ध्यायेत्तु परमेश्वरम् ।ततः सङ्कर्षणं देवमात्मानं चिन्तयेत्प्रभुम् ॥ १४॥

ātmano hṛdi padme tu dhyāyettu parameśvaram |tataḥ saṅkarṣaṇaṃ devamātmānaṃ cintayetprabhum || 14||

प्रद्युम्नमनिरुद्धं च श्रीमन्नारायणं ततः ।इन्द्रादींश्च सुरांस्तस्माद्देवदेवात्समुत्थितान् ॥ १५॥

pradyumnamaniruddhaṃ ca śrīmannārāyaṇaṃ tataḥ |indrādīṃśca surāṃstasmāddevadevātsamutthitān || 15||

चिन्तयेच्च ततो न्यासं कुर्याद्वै करयोर्द्वयोः ।व्यापकं मूलमन्त्रेण चाङ्गन्यासं ततः परम् ॥ १६॥

cintayecca tato nyāsaṃ kuryādvai karayordvayoḥ |vyāpakaṃ mūlamantreṇa cāṅganyāsaṃ tataḥ param || 16||

अङ्गमन्त्रैर्महादेव ! तान्मन्त्रान् शृणु सुव्रत ! ।ॐ आं हृदयाय नमः ।ॐ ईं शिरसे नमः ।ॐ ऊं शिखायै नमः ।ॐ ऐं कवचाय नमः ।ॐ औं नेत्रत्रयाय नमः ।ॐ अः अस्त्राय फट् । १७॥

aṅgamantrairmahādeva ! tānmantrān śṛṇu suvrata ! |oṃ āṃ hṛdayāya namaḥ |oṃ īṃ śirase namaḥ |oṃ ūṃ śikhāyai namaḥ |oṃ aiṃ kavacāya namaḥ |oṃ auṃ netratrayāya namaḥ |oṃ aḥ astrāya phaṭ | 17||

ॐ समस्तपरिवारायाच्युताय नमः ।ॐ धात्रे नमः ।ॐ विधात्रे नमः ।ॐ आधारशक्त्यै नमः ।ॐ कूर्माय नमः ।ॐ अनन्ताय नमः ।ॐ पृथिव्यैनमः ।ॐ धर्माय नमः ।ॐ धर्माय नमः ।ॐ ज्ञानाय नमः ।ॐ वैराग्याय नमः ।ॐ ऐश्वर्याय नमः ।ॐ अज्ञानाय नमः ।ॐ अनैश्वर्याय नमः ।ॐ अं अर्कमण्डलाय नमः ।ॐ सों सोममण्डलाय नमः ।ॐ वं वह्निमण्डलाय नमः ।ॐ वं वासुदेवाय परब्रह्मणे शिवाय तेजोरूपायव्यापिने सर्वदेवाधिदेवाय नमः ।ॐ पाञ्चजन्याय नमः ।ॐ सुदर्शनाय नमः ।ॐ गदायै नमः ।ॐ पद्माय नमः ।ॐ श्रियै नमः ।ॐ ह्रियै नमः ।ॐ पुष्ट्यै नमः ।ॐ गीत्यै नमः ।ॐ शक्त्यै नमः ।ॐ प्रीत्यै नमः ।ॐ इन्द्राय नमः ।ॐ अग्नये नमः ।ॐ यमाय नमः ।ॐ निरृतये नमः ।ॐ वरुणाय नमः ।ॐ वायवे नमः ।ॐ सोमाय नमः ।ॐ ईशानाय नमः ।ॐ अनन्ताय नमः ।ॐ ब्रह्मणे नमः ।ॐ विष्वक्सेनाय नमः ॥ १८॥

oṃ samastaparivārāyācyutāya namaḥ |oṃ dhātre namaḥ |oṃ vidhātre namaḥ |oṃ ādhāraśaktyai namaḥ |oṃ kūrmāya namaḥ |oṃ anantāya namaḥ |oṃ pṛthivyainamaḥ |oṃ dharmāya namaḥ |oṃ dharmāya namaḥ |oṃ jñānāya namaḥ |oṃ vairāgyāya namaḥ |oṃ aiśvaryāya namaḥ |oṃ ajñānāya namaḥ |oṃ anaiśvaryāya namaḥ |oṃ aṃ arkamaṇḍalāya namaḥ |oṃ soṃ somamaṇḍalāya namaḥ |oṃ vaṃ vahnimaṇḍalāya namaḥ |oṃ vaṃ vāsudevāya parabrahmaṇe śivāya tejorūpāyavyāpine sarvadevādhidevāya namaḥ |oṃ pāñcajanyāya namaḥ |oṃ sudarśanāya namaḥ |oṃ gadāyai namaḥ |oṃ padmāya namaḥ |oṃ śriyai namaḥ |oṃ hriyai namaḥ |oṃ puṣṭyai namaḥ |oṃ gītyai namaḥ |oṃ śaktyai namaḥ |oṃ prītyai namaḥ |oṃ indrāya namaḥ |oṃ agnaye namaḥ |oṃ yamāya namaḥ |oṃ nirṛtaye namaḥ |oṃ varuṇāya namaḥ |oṃ vāyave namaḥ |oṃ somāya namaḥ |oṃ īśānāya namaḥ |oṃ anantāya namaḥ |oṃ brahmaṇe namaḥ |oṃ viṣvaksenāya namaḥ || 18||

एते मन्त्राः समाख्यातास्तव रुद्र समासतः ।पूजा चैव प्रकर्त्तव्या मण्डले स्वस्तिकादिके ॥ १९॥

ete mantrāḥ samākhyātāstava rudra samāsataḥ |pūjā caiva prakarttavyā maṇḍale svastikādike || 19||

ॐ पद्माय नमः ।अङ्गन्यासं च कृत्वा तु मुद्राः सर्वाः प्रदर्शयेत् ।आत्मानं वासुदेवं च ध्यात्वा चैव परेश्वरम् ॥ २०॥

oṃ padmāya namaḥ |aṅganyāsaṃ ca kṛtvā tu mudrāḥ sarvāḥ pradarśayet |ātmānaṃ vāsudevaṃ ca dhyātvā caiva pareśvaram || 20||

आसनं पूजयेत्पश्चादावाह्य विधिवन्नरः ।द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्या वृषध्वज ॥ २१॥

āsanaṃ pūjayetpaścādāvāhya vidhivannaraḥ |dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryā vṛṣadhvaja || 21||

गरुडं पूजयेदग्रे वासुदेवस्य शङ्कर ।शङ्खादिपद्मपर्न्तं मध्यदेशे प्रपूजयेत् ॥ २२॥

garuḍaṃ pūjayedagre vāsudevasya śaṅkara |śaṅkhādipadmaparntaṃ madhyadeśe prapūjayet || 22||

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं पूर्वदेशतः ।आग्नेयादिष्वर्चयेद्वै अधर्मादिचतुष्टयम् ॥ २३॥

dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ pūrvadeśataḥ |āgneyādiṣvarcayedvai adharmādicatuṣṭayam || 23||

मण्डलत्रयमध्ये तु कीर्त्तिता ह्यासनस्थितिः ।पूर्वादिपद्मपत्रेषु पूज्याः सङ्कर्षणादयः ॥ २४॥

maṇḍalatrayamadhye tu kīrttitā hyāsanasthitiḥ |pūrvādipadmapatreṣu pūjyāḥ saṅkarṣaṇādayaḥ || 24||

कर्णिकायां वासुदेवं पूजयेत्परमेश्वरम् ।पाञ्चजन्यादयः पूज्याः ऐशान्यादिषु संस्थिताः ॥ २५॥

karṇikāyāṃ vāsudevaṃ pūjayetparameśvaram |pāñcajanyādayaḥ pūjyāḥ aiśānyādiṣu saṃsthitāḥ || 25||

शक्तयश्चैव पूर्वादौ देवदेवस्य शङ्कर ।इन्द्रादयो लोकपालाः पूज्याः पूर्वादिषु स्थिताः ॥ २६॥

śaktayaścaiva pūrvādau devadevasya śaṅkara |indrādayo lokapālāḥ pūjyāḥ pūrvādiṣu sthitāḥ || 26||

अधो नागं तदूर्द्ध्वन्तु ब्रह्माणं पूजयेत्सुधीः ।इति स्थानक्रमो ज्ञेयो मण्डले शङ्कर त्वया ॥ २७॥

adho nāgaṃ tadūrddhvantu brahmāṇaṃ pūjayetsudhīḥ |iti sthānakramo jñeyo maṇḍale śaṅkara tvayā || 27||

आवाह्य मण्डले देवं कृत्वा न्यासं तु तस्य च ।मुद्रां प्रदर्श्य पाद्यादीन्दद्यान्मूलेन शङ्कर ॥ २८॥

āvāhya maṇḍale devaṃ kṛtvā nyāsaṃ tu tasya ca |mudrāṃ pradarśya pādyādīndadyānmūlena śaṅkara || 28||

स्नानं वस्त्रं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम् ।दीपं नैवेद्यमाचामं नमस्कारं प्रदक्षिणम् ।कुर्याच्छङ्कर मूलेन जपं चापि समर्पयेत् ॥ २९॥

snānaṃ vastraṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam |dīpaṃ naivedyamācāmaṃ namaskāraṃ pradakṣiṇam |kuryācchaṅkara mūlena japaṃ cāpi samarpayet || 29||

इदं स्तोत्रं जपेत्पश्चाद्वासुदेवमनुस्मरन् ।ॐ नमो वासुदेवाय नमः सकर्षणाय च ॥ ३०॥

idaṃ stotraṃ japetpaścādvāsudevamanusmaran |oṃ namo vāsudevāya namaḥ sakarṣaṇāya ca || 30||

प्रद्युम्नायादिदेवायानिरुद्धाय नमो नमः ।नमो नारायणायैव नराणां पतये नमः ॥ ३१॥

pradyumnāyādidevāyāniruddhāya namo namaḥ |namo nārāyaṇāyaiva narāṇāṃ pataye namaḥ || 31||

नरपूज्याय कीर्त्याय स्तुत्याय वरदाय च ।अनादिनिधनायैव पुराणाय नमो नमः ॥ ३२॥

narapūjyāya kīrtyāya stutyāya varadāya ca |anādinidhanāyaiva purāṇāya namo namaḥ || 32||

सृष्टिसंहारकर्त्रे च ब्रह्मणः पतये नमः ।मनो वै वेदवेद्याय शङ्खचक्रधराय च ॥ ३३॥

sṛṣṭisaṃhārakartre ca brahmaṇaḥ pataye namaḥ |mano vai vedavedyāya śaṅkhacakradharāya ca || 33||

कलिकल्मषहर्त्रे च सुरेशाय नमो नमः ।संसारवृक्षच्छेत्रे च मायाभेत्रे नमो नमः ॥ ३४॥

kalikalmaṣahartre ca sureśāya namo namaḥ |saṃsāravṛkṣacchetre ca māyābhetre namo namaḥ || 34||

बहुरूपाय तीर्थाय त्रिगुणायागुणाय च ।ब्रह्मविष्ण्वीशरूपय मोक्षदाय नमो नमः ॥ ३५॥

bahurūpāya tīrthāya triguṇāyāguṇāya ca |brahmaviṣṇvīśarūpaya mokṣadāya namo namaḥ || 35||

मोक्षद्वाराय धर्माय निर्माणाय नमो नमः ।सर्वकामप्रदायैव परब्रह्मस्वरूपिणे ॥ ३६॥

mokṣadvārāya dharmāya nirmāṇāya namo namaḥ |sarvakāmapradāyaiva parabrahmasvarūpiṇe || 36||

संसारसागरे घोरे निमग्नं मां समुद्धर ।त्वदन्यो नास्ति देवेश नास्ति त्राता जगत्प्रभो ॥ ३७॥

saṃsārasāgare ghore nimagnaṃ māṃ samuddhara |tvadanyo nāsti deveśa nāsti trātā jagatprabho || 37||

त्वामेव सर्वगं विष्णुं गतोऽहं शरणं गतः ।ज्ञानदीपप्रदानेन तमोमुक्तं प्रकाशय ॥ ३८॥

tvāmeva sarvagaṃ viṣṇuṃ gato'haṃ śaraṇaṃ gataḥ |jñānadīpapradānena tamomuktaṃ prakāśaya || 38||

एवं स्तुवीत देवेशं सर्वक्लेशविनाशनम् ।अन्यैश्च वैदिकेः स्तोत्रैः स्तुत्वा वै नीललोहित ॥ ३९॥

evaṃ stuvīta deveśaṃ sarvakleśavināśanam |anyaiśca vaidikeḥ stotraiḥ stutvā vai nīlalohita || 39||

पञ्चतत्त्वसमायुक्तं ध्यायोद्विष्णुं नरो हृदि ।विसर्जयेत्ततो देवमिति पूजा प्रकीर्तिता ॥ ४०॥

pañcatattvasamāyuktaṃ dhyāyodviṣṇuṃ naro hṛdi |visarjayettato devamiti pūjā prakīrtitā || 40||

सर्वकामप्रदा श्रेष्ठा वासुदेवस्य शङ्कर ।एतत्पूजनमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः ॥ ४१॥

sarvakāmapradā śreṣṭhā vāsudevasya śaṅkara |etatpūjanamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ || 41||

इदं च यः पठेद्रुद्र पञ्चतत्त्वार्चनं नरः ।शृणुयाच्छ्रवायेद्वापि विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ४२॥

idaṃ ca yaḥ paṭhedrudra pañcatattvārcanaṃ naraḥ |śṛṇuyācchravāyedvāpi viṣṇulokaṃ sa gacchati || 42||

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये ।आचारकाण्डे पञ्चतत्त्वा(वैष्णवा)र्चनविधिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२॥

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye |ācārakāṇḍe pañcatattvā(vaiṣṇavā)rcanavidhirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32||

गरुडपुराण । पूर्वखण्ड । अध्याय ३२/२९३७॥गरुडपुराण । पूर्वखण्ड । अध्याय ३२/२९-३७॥

garuḍapurāṇa | pūrvakhaṇḍa | adhyāya 32/2937||garuḍapurāṇa | pūrvakhaṇḍa | adhyāya 32/29-37||