वैकुण्ठगद्यम् Shrivaikunthagadyam

यामुनार्यसुधाम्भोधिमवगाह्य यथामति ।आदाय भक्तियोगाख्यं रत्नं सन्दर्शयाम्यहम् ॥

yāmunāryasudhāmbhodhimavagāhya yathāmati |ādāya bhaktiyogākhyaṃ ratnaṃ sandarśayāmyaham ||

स्वाधीनत्रिविधचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदं,क्लेशकर्माद्यशेषदोषासंस्पृष्टं,स्वाभाविकानवधिकातिशयज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजःप्रभृत्यसङ्ख्येयकल्याणगुणगणौघमहार्णवं,परमपुरुषं, भगवन्तं, नारायणं, स्वामित्वेन सुहृत्त्वेन गुरुत्वेन चपरिगृह्य ऐकान्तिकात्यन्तिकतत्पादाम्बुजद्वयपरिचर्यैकमनोरथः,तत्प्राप्तये च तत्पादाम्बुजद्वयप्रपत्तेरन्यन्न मे कल्पकोटिसहस्रेणापिसाधनमस्तीति मन्वानः, तस्यैव भगवतो नारायणस्याखिलसत्त्वदयैकसागरस्यानालोचितगुणगणाखण्डजनानुकूलमर्यादाशीलवतःस्वाभाविकानवधिकातिशयगुणवत्तया देवतिर्यङ्मनुष्याद्यखिलजनहृदयानन्दनस्य आश्रितवात्सल्यैकजलधेः भक्तजनसंश्लेषैकभोगस्यनित्यज्ञानक्रियैश्वर्यभोगसामग्रीसमृद्धस्य महाविभूतेःश्रीमच्चरणारविन्दयुगलमनन्यात्मसञ्जीवनेन तद्गतसर्वभावेनशरणमनुव्रजेत् ॥

svādhīnatrividhacetanācetanasvarūpasthitipravṛttibhedaṃ,kleśakarmādyaśeṣadoṣāsaṃspṛṣṭaṃ,svābhāvikānavadhikātiśayajñānabalaiśvaryavīryaśaktitejaḥprabhṛtyasaṅkhyeyakalyāṇaguṇagaṇaughamahārṇavaṃ,paramapuruṣaṃ, bhagavantaṃ, nārāyaṇaṃ, svāmitvena suhṛttvena gurutvena caparigṛhya aikāntikātyantikatatpādāmbujadvayaparicaryaikamanorathaḥ,tatprāptaye ca tatpādāmbujadvayaprapatteranyanna me kalpakoṭisahasreṇāpisādhanamastīti manvānaḥ, tasyaiva bhagavato nārāyaṇasyākhilasattvadayaikasāgarasyānālocitaguṇagaṇākhaṇḍajanānukūlamaryādāśīlavataḥsvābhāvikānavadhikātiśayaguṇavattayā devatiryaṅmanuṣyādyakhilajanahṛdayānandanasya āśritavātsalyaikajaladheḥ bhaktajanasaṃśleṣaikabhogasyanityajñānakriyaiśvaryabhogasāmagrīsamṛddhasya mahāvibhūteḥśrīmaccaraṇāravindayugalamananyātmasañjīvanena tadgatasarvabhāvenaśaraṇamanuvrajet ||

ततश्च प्रत्यहमात्मोज्जीवनायैवमनुस्मरेत् ।चतुर्दशभुवनात्मकमण्डं दशगुणितोत्तरं चावरणसप्तकंसमस्तं कार्यकारणजातमतीत्य परमव्योमशब्दाभिधेयेब्रह्मादीनां वाङ्मनसाऽगोचरे श्रीमति वैकुण्ठे दिव्यलोकेसनकविधिशिवादिभिरपि अचिन्त्यस्वभावैश्वर्यैःनित्यसिद्धैरनन्तैः भगवदानुकूल्यैकभोगैः दिव्यपुरुषैःमहात्मभिरापूरिते, तेषामपि इयत्परिमाणमियदैश्वर्यंईदृशस्वभावमिति परिच्छेत्तुमयोग्ये दिव्यावरणशतसहस्रावृतेदिव्यकल्पकतरूपशोभिते दिव्योद्यानशतसहस्रकोटिभिरावृतेअतिप्रमाणे दिव्यायतने कस्मिंश्चिद्विचित्रदिव्यरत्नमयदिव्यास्थानमण्डपेदिव्यरत्नस्तम्भशतसहस्रकोटिभिरुपशोभितेदिव्यनानारत्नकृतस्थलविचित्रिते दिव्यालङ्कारालङ्कृतेपरितः पतितैः पतमानैः पादपस्थैश्च नानागन्धवर्णैःदिव्यपुष्पैः शोभमानदिव्यपुष्पोपवनैरुपशोभिते,सङ्कीर्णपारिजातादिकल्पद्रुमोपशोभितैरसङ्कीर्णैश्चकैश्चिदन्तस्थपुष्परत्नादिनिर्मितदिव्यलीलामण्टपशतसहस्रोपशोभितैस्सर्वदानुभूयमानैरप्यपूर्ववदाश्चर्यमावहद्भिःक्रीडाशैलशतसहस्रैरलङ्कृतैः कैश्चिन्नारायणदिव्यलीलाऽसाधारणैःकैश्चित्पद्मवनालया दिव्यलीलासाधारणैःकैश्चिच्छुकशारिकामयूरकोकिलादिभिः कोमलकूजितैराकुलैःदिव्योद्यानशतसहस्रकोटिभिरावृते, मणिमुक्ताप्रवालकृतसोपानैःदिव्यामलामृतरसोदकैः दिव्याण्डजवरैरतिरमणीयदर्शनैःअतिमनोहरमधुरस्वरैराकुलैः अन्तस्स्थमुक्तामयदिव्यक्रीडास्थानोपशोभितैःदिव्यसौगन्धिकवापीशतसहस्रैः दिव्यराजहंसावलीविराजितैरावृते,निरस्तातिशयनानन्दैकरसतया चानन्त्याच्च प्रविष्टानुन्मादयद्भिःक्रीडोद्देशैर्विराजिते, तत्र तत्र कृतदिव्यपुष्पपर्यङ्कोपशोभिते,नानापुष्पासवास्वादमत्तभृङ्गावलीभिरुद्गीयमानदिव्यगान्धर्वेणापूरितेचन्दनागरुकर्पूरदिव्यपुष्पावगाहि मन्दानिलासेव्यमाने, मध्येपुष्पसञ्चयविचित्रिते, महति दिव्ययोगपर्यङ्के अनन्तभोगिनि,श्रीमद्वैकुण्ठैश्वर्यादि दिव्यलोकमात्मकान्त्या विश्वमाप्याययन्त्याशेषशेषाशनादि सर्वं परिजनं भगवतस्तत्तदवस्थोचितपरिचर्यायामाज्ञापयन्त्या,शीलरूपगुणविलासादिभिरात्मानुरूपया श्रिया सहासीनं,प्रत्यग्रोन्मीलितसरसिजसदृशनयनयुगलं, स्वच्छनीलजीमूतसङ्काशंअत्युज्वलपीतवाससं स्वया प्रभयाऽतिनिर्मलयाऽतिशीतलयाऽतिकोमलयास्वच्छमाणिक्याभया कृत्स्नं जगद्भावयन्तंअचिन्त्यदिव्याद्भुतनित्ययौवनस्वभावलावण्यमयामृतसागरं,अतिसौकुमार्यादीषत्प्रस्विन्नवदालक्ष्यमाणललाटफलकदिव्यालकावलीविराजितं, प्रबुद्धमुग्धाम्बुजचारुलोचनं,सविभ्रमभ्रूलतमुज्वलाधरं, शुचिस्मितं, कोमलगण्डमुन्नसं,उदग्रपीनांसविलम्बिकुण्डलालकावलीबन्धुरकम्बुकन्धरं,प्रियावतंसोत्पलकर्णभूषणश्लथालकाबन्धविमर्दशंसिभिःचतुर्भिराजानुविलम्बिभिर्भुजैर्विराजितं, अतिकोमलदिव्यरेखालङ्कृताताम्रकरतलं, दिव्याङ्गुलीयकविराजितंअतिकोमलदिव्यनखावलीविराजितमतिरक्ताङ्गुलीभिरलङ्कृतं,तत्क्षणोन्मीलितपुण्डरीकसदृशचरणयुगलमतिमनोहरकिरीटमकुटचूडावतंसमकरकुण्डलग्रैवेयकहारकेयूरकटकश्रीवत्सकौस्तुभमुक्तादामोदरबन्धनपीताम्बरकाञ्चीगुणनूपुरादिभिरत्यन्तसुखस्पर्शैर्दिव्यगन्धैर्भूषणैर्भूषितं, श्रीमत्या वैजयन्त्यावनमालया विराजतं, शङ्खचक्रगदासिशार्ङ्गादिदिव्यायुधैः सेव्यमानं,स्वसङ्कल्पमात्रावकॢप्तजगज्जन्मस्थितिध्वंसादिके श्रीमति विष्वक्सेनेन्यस्तसमस्तात्मैश्वर्यं, वैनतेयादिभिः स्वभावतोनिरस्तसमस्तसांसारिकस्वभावैः भगवत्परिचर्याकरणयोग्यैर्भगवत्परिचर्यैकभोगैः नित्यसिद्धैरनन्तैर्यथायोगंसेव्यमानमात्मभोगेनानुसंहितपरादिकालं,दिव्यामलकोमलावलोकनेन विश्वमाह्लादयन्तमीषदुन्मीलितमुखाम्बुजोदरविनिर्गतेन दिव्याननारविन्दशोभाजननेनदिव्यगाम्भीर्यौदार्यसौन्दर्यमाधुर्याद्यनवधिकगुणगणविभूषितेनअतिमनोहरदिव्यभावगर्भेण दिव्यलीलालापामृतेनअखिलजनहृदयान्तराण्यापूरयन्तं भगवन्तं नारायणंध्यानयोगेन दृष्ट्वा ततो भगवतो नित्यस्वाम्यमात्मनोनित्यदास्यं च यथावस्थितमनुसन्धाय कदाहं भगवन्तंनारायणं मम कुलनाथं मम कुलदैवतं मम कुलधनं मम भोग्यंमम मातरं मम पितरं मम सर्वं साक्षात्करवाणि चक्षूषा ।कदाहं भगवत्पादाम्बुजद्वयं शिरसा सङ्ग्रहीष्यामि ।कदाहं भगवत्पादाम्बुजद्वयं परिचर्याऽऽशया निरस्तसमस्तेतरभोगाशोऽपगतसमस्तसांसारिकस्वभावः तत्पादाम्बुजद्वयंप्रवेक्ष्यामि । कदाहं भगवत्पादाम्बुजद्वयं परिचर्याकरणयोग्यःतत्पादौ परिचरिष्यामि । कदा मां भगवान् स्वकीययाऽतिशीतलयादृशाऽवलोक्य स्निग्धगम्भीरमधुरया गिरा परिचर्यायांआज्ञापयिष्यतीति भगवत्परिचर्यायामाशां वर्धयित्वातयैवाशया तत्प्रसादोपबृंहितया भगवन्तमुपेत्य दूरादेवभगवन्तं शेषभोगे श्रिया सहासीनं वैनतेयादिभिःसेव्यमानं “समस्तपरिवाराय श्रीमते नारायणाय नम''इति प्रणम्योत्थायोत्थाय पुनः पुनः प्रणम्य अत्यन्तसाध्वसविनयावनतो भूत्वा भगवत्पारिषदगणनायकैर्द्वारपालैःकृपया स्नेहगर्भया दृशाऽवलोकितः सम्यगभिवन्दितैःतैस्तैरेवानुमतो भगवन्तमुपेत्य श्रीमता मूलमन्त्रेण मांऐकान्तिकात्यन्तिकपरिचर्याकरणाय परिगृह्णीष्वेति याचमानःप्रणम्यात्मानं भगवते निवेदयेत् ।

tataśca pratyahamātmojjīvanāyaivamanusmaret |caturdaśabhuvanātmakamaṇḍaṃ daśaguṇitottaraṃ cāvaraṇasaptakaṃsamastaṃ kāryakāraṇajātamatītya paramavyomaśabdābhidheyebrahmādīnāṃ vāṅmanasā'gocare śrīmati vaikuṇṭhe divyalokesanakavidhiśivādibhirapi acintyasvabhāvaiśvaryaiḥnityasiddhairanantaiḥ bhagavadānukūlyaikabhogaiḥ divyapuruṣaiḥmahātmabhirāpūrite, teṣāmapi iyatparimāṇamiyadaiśvaryaṃīdṛśasvabhāvamiti paricchettumayogye divyāvaraṇaśatasahasrāvṛtedivyakalpakatarūpaśobhite divyodyānaśatasahasrakoṭibhirāvṛteatipramāṇe divyāyatane kasmiṃścidvicitradivyaratnamayadivyāsthānamaṇḍapedivyaratnastambhaśatasahasrakoṭibhirupaśobhitedivyanānāratnakṛtasthalavicitrite divyālaṅkārālaṅkṛteparitaḥ patitaiḥ patamānaiḥ pādapasthaiśca nānāgandhavarṇaiḥdivyapuṣpaiḥ śobhamānadivyapuṣpopavanairupaśobhite,saṅkīrṇapārijātādikalpadrumopaśobhitairasaṅkīrṇaiścakaiścidantasthapuṣparatnādinirmitadivyalīlāmaṇṭapaśatasahasropaśobhitaissarvadānubhūyamānairapyapūrvavadāścaryamāvahadbhiḥkrīḍāśailaśatasahasrairalaṅkṛtaiḥ kaiścinnārāyaṇadivyalīlā'sādhāraṇaiḥkaiścitpadmavanālayā divyalīlāsādhāraṇaiḥkaiścicchukaśārikāmayūrakokilādibhiḥ komalakūjitairākulaiḥdivyodyānaśatasahasrakoṭibhirāvṛte, maṇimuktāpravālakṛtasopānaiḥdivyāmalāmṛtarasodakaiḥ divyāṇḍajavarairatiramaṇīyadarśanaiḥatimanoharamadhurasvarairākulaiḥ antassthamuktāmayadivyakrīḍāsthānopaśobhitaiḥdivyasaugandhikavāpīśatasahasraiḥ divyarājahaṃsāvalīvirājitairāvṛte,nirastātiśayanānandaikarasatayā cānantyācca praviṣṭānunmādayadbhiḥkrīḍoddeśairvirājite, tatra tatra kṛtadivyapuṣpaparyaṅkopaśobhite,nānāpuṣpāsavāsvādamattabhṛṅgāvalībhirudgīyamānadivyagāndharveṇāpūritecandanāgarukarpūradivyapuṣpāvagāhi mandānilāsevyamāne, madhyepuṣpasañcayavicitrite, mahati divyayogaparyaṅke anantabhogini,śrīmadvaikuṇṭhaiśvaryādi divyalokamātmakāntyā viśvamāpyāyayantyāśeṣaśeṣāśanādi sarvaṃ parijanaṃ bhagavatastattadavasthocitaparicaryāyāmājñāpayantyā,śīlarūpaguṇavilāsādibhirātmānurūpayā śriyā sahāsīnaṃ,pratyagronmīlitasarasijasadṛśanayanayugalaṃ, svacchanīlajīmūtasaṅkāśaṃatyujvalapītavāsasaṃ svayā prabhayā'tinirmalayā'tiśītalayā'tikomalayāsvacchamāṇikyābhayā kṛtsnaṃ jagadbhāvayantaṃacintyadivyādbhutanityayauvanasvabhāvalāvaṇyamayāmṛtasāgaraṃ,atisaukumāryādīṣatprasvinnavadālakṣyamāṇalalāṭaphalakadivyālakāvalīvirājitaṃ, prabuddhamugdhāmbujacārulocanaṃ,savibhramabhrūlatamujvalādharaṃ, śucismitaṃ, komalagaṇḍamunnasaṃ,udagrapīnāṃsavilambikuṇḍalālakāvalībandhurakambukandharaṃ,priyāvataṃsotpalakarṇabhūṣaṇaślathālakābandhavimardaśaṃsibhiḥcaturbhirājānuvilambibhirbhujairvirājitaṃ, atikomaladivyarekhālaṅkṛtātāmrakaratalaṃ, divyāṅgulīyakavirājitaṃatikomaladivyanakhāvalīvirājitamatiraktāṅgulībhiralaṅkṛtaṃ,tatkṣaṇonmīlitapuṇḍarīkasadṛśacaraṇayugalamatimanoharakirīṭamakuṭacūḍāvataṃsamakarakuṇḍalagraiveyakahārakeyūrakaṭakaśrīvatsakaustubhamuktādāmodarabandhanapītāmbarakāñcīguṇanūpurādibhiratyantasukhasparśairdivyagandhairbhūṣaṇairbhūṣitaṃ, śrīmatyā vaijayantyāvanamālayā virājataṃ, śaṅkhacakragadāsiśārṅgādidivyāyudhaiḥ sevyamānaṃ,svasaṅkalpamātrāvakḷptajagajjanmasthitidhvaṃsādike śrīmati viṣvaksenenyastasamastātmaiśvaryaṃ, vainateyādibhiḥ svabhāvatonirastasamastasāṃsārikasvabhāvaiḥ bhagavatparicaryākaraṇayogyairbhagavatparicaryaikabhogaiḥ nityasiddhairanantairyathāyogaṃsevyamānamātmabhogenānusaṃhitaparādikālaṃ,divyāmalakomalāvalokanena viśvamāhlādayantamīṣadunmīlitamukhāmbujodaravinirgatena divyānanāravindaśobhājananenadivyagāmbhīryaudāryasaundaryamādhuryādyanavadhikaguṇagaṇavibhūṣitenaatimanoharadivyabhāvagarbheṇa divyalīlālāpāmṛtenaakhilajanahṛdayāntarāṇyāpūrayantaṃ bhagavantaṃ nārāyaṇaṃdhyānayogena dṛṣṭvā tato bhagavato nityasvāmyamātmanonityadāsyaṃ ca yathāvasthitamanusandhāya kadāhaṃ bhagavantaṃnārāyaṇaṃ mama kulanāthaṃ mama kuladaivataṃ mama kuladhanaṃ mama bhogyaṃmama mātaraṃ mama pitaraṃ mama sarvaṃ sākṣātkaravāṇi cakṣūṣā |kadāhaṃ bhagavatpādāmbujadvayaṃ śirasā saṅgrahīṣyāmi |kadāhaṃ bhagavatpādāmbujadvayaṃ paricaryā''śayā nirastasamastetarabhogāśo'pagatasamastasāṃsārikasvabhāvaḥ tatpādāmbujadvayaṃpravekṣyāmi | kadāhaṃ bhagavatpādāmbujadvayaṃ paricaryākaraṇayogyaḥtatpādau paricariṣyāmi | kadā māṃ bhagavān svakīyayā'tiśītalayādṛśā'valokya snigdhagambhīramadhurayā girā paricaryāyāṃājñāpayiṣyatīti bhagavatparicaryāyāmāśāṃ vardhayitvātayaivāśayā tatprasādopabṛṃhitayā bhagavantamupetya dūrādevabhagavantaṃ śeṣabhoge śriyā sahāsīnaṃ vainateyādibhiḥsevyamānaṃ “samastaparivārāya śrīmate nārāyaṇāya nama''iti praṇamyotthāyotthāya punaḥ punaḥ praṇamya atyantasādhvasavinayāvanato bhūtvā bhagavatpāriṣadagaṇanāyakairdvārapālaiḥkṛpayā snehagarbhayā dṛśā'valokitaḥ samyagabhivanditaiḥtaistairevānumato bhagavantamupetya śrīmatā mūlamantreṇa māṃaikāntikātyantikaparicaryākaraṇāya parigṛhṇīṣveti yācamānaḥpraṇamyātmānaṃ bhagavate nivedayet |

ततो भगवता स्वयमेवात्मसञ्जीवनेन मर्यादाशीलवताअतिप्रेमान्वितेनावलोकनेनावलोक्य सर्वदेशसर्वकालसर्वावस्थोचितात्यन्तशेषभावाय स्वीकृतोऽनुज्ञातश्चअत्यन्तसाध्वसविनयावनतः किङ्कुर्वाणः कृताञ्जलिपुटोभगवन्तमुपासीत ।

tato bhagavatā svayamevātmasañjīvanena maryādāśīlavatāatipremānvitenāvalokanenāvalokya sarvadeśasarvakālasarvāvasthocitātyantaśeṣabhāvāya svīkṛto'nujñātaścaatyantasādhvasavinayāvanataḥ kiṅkurvāṇaḥ kṛtāñjalipuṭobhagavantamupāsīta |

ततश्चानुभूयमानभावविशेषः निरतिशयप्रीत्याऽन्यत्किञ्चित्कर्तुं द्रष्टुं स्मर्तुमशक्तः पुनरपि शेषभावमेव याचमानोभगवन्तमेव अविच्छिन्नस्त्रोतोरूपेणावलोकयन्नासीत ।

tataścānubhūyamānabhāvaviśeṣaḥ niratiśayaprītyā'nyatkiñcitkartuṃ draṣṭuṃ smartumaśaktaḥ punarapi śeṣabhāvameva yācamānobhagavantameva avicchinnastrotorūpeṇāvalokayannāsīta |

ततो भगवता स्वयमेवात्मसञ्जीवनेनावलोकनेनावलोक्यसस्मितमाहूय समस्तक्लेशापहं निरतिशयसुखावहमात्मीयंश्रीमत्पादारविन्दयुगलं शिरसि कृतं ध्यात्वाऽमृतसागरान्तःनिमग्नसर्वावयवः सुखमासीत ॥

tato bhagavatā svayamevātmasañjīvanenāvalokanenāvalokyasasmitamāhūya samastakleśāpahaṃ niratiśayasukhāvahamātmīyaṃśrīmatpādāravindayugalaṃ śirasi kṛtaṃ dhyātvā'mṛtasāgarāntaḥnimagnasarvāvayavaḥ sukhamāsīta ||

॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीवैकुण्ठगद्यं सम्पूर्णम् ॥

|| iti śrībhagavadrāmānujaviracite śrīvaikuṇṭhagadyaṃ sampūrṇam ||