गोपालतापिन्युपनिषत् Gopalatapini Upanishad

श्रीमत्पञ्चपदागारं सविशेषतयोज्ज्वलम् ।प्रतियोगिविनिर्मुक्तं निर्विशेषं हरिं भजे ॥ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ॥ भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥गोपालतापनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं वराहकम् ।शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुडम् ॥हरिः ॐ सच्चिदानन्दरूपय कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे ।नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे ॥मुनयो ह वै ब्राह्मणमूचुः । कः परमो देवः कुतो मृत्युर्बिभेति ।कस्य विज्ञानेनाखिलं विज्ञातं भवति । केनेदं विश्वं संसरतीति ।तदुहोवाच ब्राह्मणः । कृष्णो वै परमं दैवतम् ।गोविन्दान्मृत्युर्बिभेति । गोपीजनवल्लभज्ञानेनैतद्विज्ञातं भवति ।स्वाहेदं विश्वं संसरतीति । तदुहोचुः । कः कृष्णः । गोविन्दश्चकोऽसाविति । गोपीजनवल्लभश्च कः । का स्वाहेति । तानुवाच ब्राह्मणः ।पापकर्षणो गोभूमिवेदवेदितो गोपीजनविद्याकलापप्रेरकः ।तन्माया चेति सकलं परं ब्रह्मैव तत् । यो ध्यायति रसति भजतिसोऽमृतो भवतीति । ते होचुः । किं तद्रूपं किं रसनं किमाहोतद्भजनं तत्सर्वं विविदिषतामाख्याहीति । तदुहोवाच हैरण्योगोपवेषमभ्रामं कल्पद्रुमाश्रितम् । तदिह श्लोका भवन्ति ॥सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् ।द्विभुजं ज्ञानमुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरम् ॥ १॥गोपगोपीगवावीतं सुरद्रुमतलाश्रितम् ।दिव्यालंकरणोपेतं रत्नपङ्कजमध्यगम् ॥ २॥कालिन्दीजलकल्लोलसङ्गिमारुतसेवितम् ।चिन्तयञ्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः ॥ ३॥ इति॥तस्य पुना रसनमितिजलभूमिं तु सम्पाताः । कामादि कृष्णायेत्येकंपदम् । गोविन्दायेति द्वितीयम् । गोपीजनेति तृतीयम् । वल्लभेति तुरीयम् ।स्वाहेति पञ्चममिति पञ्चपदं जपन्पञ्चाङ्गं द्यावाभूमीसूर्याचन्द्रमसौ तद्रूपतया ब्रह्म सम्पद्यत इति । तदेष श्लोकःक्लीमित्येतदादावादाय कृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवल्लभायेतिबृहन्मानव्यासकृदुच्चरेद्योऽसौ गतिस्तस्यास्ति मङ्क्षु नान्यागतिः स्यादिति । भक्तिरस्य भजनम् । एतदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनामुष्मिन्मनःकल्पनम् । एतदेव च नैष्कर्म्यम् ।कृष्णं तं विप्रा बहुधा यजन्तिगोविन्दं सन्तं बहुधा आराधयन्ति ।गोपीजनवल्लभो भुवनानि दध्रेस्वाहाश्रितो जगदेतत्सुरेताः ॥ १॥वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टोजन्येजन्ये पञ्चरूपो बभूव ।कृष्णस्तदेकोऽपि जगद्धितार्थंशब्देनासौ पञ्चपदो विभाति ॥ २॥ इति॥ते होचुरुपासनमेतस्य परमात्मनो गोविन्दस्याखिलाधारिणोब्रूहीति । तानुवाच यत्तस्य पीठं हैरण्याष्टपलाशमम्बुजंतदन्तराधिकानलास्त्रयुगं तदन्तरालाद्यर्णाखिलबीजं कृष्णायनम इति बीजाढ्यं सब्रह्मा ब्राह्मणमादायानङ्गगायत्रींयथावदालिख्य भूमण्डलं शूलवेष्टितं कृत्वाङ्गवासुदेवादिरुक्मिण्यादिस्वशक्तिं नन्दादिवसुदेवादिपार्थादिनिध्यादिवीतंयजेत्सन्ध्यासु प्रतिपत्तिभिरुपचारैः । तेनास्याखिलं भवत्यखिलंभवतीति ॥ २॥ तदिह श्लोका भवन्ति ।एको वशी सर्वगः कृष्ण ईड्यएकोऽपि सन्बहुधा यो विभाति ।तं पीठं येऽनुभजन्ति धीरास्तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ३॥नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।तं पीठगं येऽनुभजन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ ४॥एतद्विष्णोः परमं पदं येनित्योद्युक्तास्तं यजन्ति न कामात् ।तेषामसौ गोपरूपःप्रयत्नात्प्रकाशयेदात्मपदं तदेव ॥ ५॥यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वंयो विद्यां तस्मै गोपयति स्म कृष्णः ।तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशंमुमुक्षुः शरणं व्रजेत् ॥ ६॥ओङ्कारेणान्तरितं ये जपन्तिगोविन्दस्य पञ्चपदं मनुम् ।तेषामसौ दर्शयेदात्मरूपंतस्मान्मुमुक्षुरभ्यसेन्नित्यशान्तिः ॥ ७॥एतस्मा एव पञ्चपदादभूवन्गोविन्दस्य मनवो मानवानाम् ।दशार्णाद्यास्तेऽपि संक्रन्दनाद्यैरभ्यस्यन्ते भूतिकामैर्यथावत् ॥ ८॥पप्रच्छुस्तदुहोवाच ब्रह्मसदनं चरतो मे ध्यातःस्तुतः परमेश्वरः परार्धान्ते सोऽबुध्यत । कोपदेष्टामे पुरुषः पुरस्तादाविर्बभूव । ततः प्रणतो मायानुकूलेनहृदा मह्यमष्टादशार्णस्वरूपं सृष्टये दत्त्वान्तर्हितः ।पुनस्ते सिसृक्षतो मे प्रादुरभूवन् ।तेष्वक्षरेषु विभज्य भविष्यज्जगद्रूपं प्राकाशयम् ।तदिह कादाकालात्पृथिवीतोऽग्निर्बिन्दोरिन्दुस्तत्सम्पातात्तदर्क इति ।क्लींकारादजस्रं कृष्णादाकाशं खाद्वायुरुत्तरात्सुरभिविद्याःप्रादुरकार्षमकार्षमिति । तदुत्तरात्स्त्रीपुंसादिभेदंसकलमिदं सकलमिदमिति ॥ ३॥एतस्यैव यजनेन चन्द्रध्वजो गतमोहमात्मानं वेदयति ।ओङ्कारालिकं मनुमावर्तयेत् । सङ्गरहितोभ्यानयत् । तद्विष्णोःपरमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ।तस्मादेनं नित्यमावर्तवेन्नित्यमावर्तयेदिति । ॥४॥तदाहुरेके यस्य प्रथमपदाद्भूमिर्द्वितीयपदाज्जलंतृतीयपदात्तेजश्चतुर्थपदाद्वायुश्चरमपदाद्व्योमेति ।वैष्णवं पञ्चव्याहृतिमथं मन्त्रं कृष्णावभासकंकैवल्यस्य सृत्यै सततमावर्तयेत्सततमावर्तयेदिति ॥ ५॥तदत्र गाथाःयस्य चाद्यपदाद्भूमिर्द्वितीयात्सलिलोद्भवः ।तृतीयात्तेज उद्भूतं चतुर्थाद्गन्धवाहनः ॥ १॥पञ्चमादम्बरोत्पत्तिस्तमेवैकं समभ्यसेत् ।चन्द्रध्वजोऽगमद्विष्णोः परमं पदमव्ययम् ॥ २॥ततो विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् ।यत्तत्पदं पञ्चपदं तदेवस वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥ ३॥तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं पञ्चपदंवृन्दावनसुरभूरुहतलासीनं सततं मरुद्गणोऽहंपरमया स्तुत्या स्तोष्यामि ॥ॐ नमो विश्वस्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तहेतवे ।विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमोनमः ॥ १॥नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरूपिणे ।कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमोनमः ॥ २॥नमः कमलनेत्राय नमः कमलमालिने ।नमः कमलनाभाय कमलापतये नमः ॥ ३॥बर्हापीडाभिरामाय रामायाकुण्ठमेधसे ।रमामानसहंसाय गोविन्दाय नमोनमः ॥ ४॥कंसवंशविनाशाय केशिचाणूरघातिने ।वृषभध्वजवन्द्याय पार्थसारथये नमः ॥ ५॥वेणुनादविनोदाय गोपालायाहिमर्दिने ।कालिन्दीकूललोलाय लोलकुण्डलधारिणे ॥ ६॥पल्लवीवदनाम्भोजमालिने नृत्तशालिने ।नमः प्रणतपालाय श्रीकृष्णाय नमोनमः ॥ ७॥नमः पापप्रणाशाय गोवर्धनधराय च ।पूतनाजीवितान्ताय तृणावर्तासुहारिणे ॥ ८॥निष्कलाय विमोहाय शुद्धायाशुद्धवैरिणे ।अद्वितीयाय महते श्रीकृष्णाय नमोन् नमः ॥ ९॥प्रसीद परमानन्द प्रसीद परमेश्वर ।आधिव्याधिभुजङ्गेन दष्टं मामुद्धर प्रभो ॥ १०॥श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर ।संसारसागरे मग्नं मामुद्धर जगद्गुरो ॥ ११॥केशव क्लेशहरण नारायण जनार्दन ।गोविन्द परमानन्द मां समुद्धर माधव ॥ १२॥अथैवं स्तुतिभिराराधयामि । तथा यूयं पञ्चपदं जपन्तःश्रीकृष्णं ध्यायन्तः संसृतिं तरिष्यथेति होवाचहैरण्यगर्भः । अमुं पञ्चपदं मनुमार्तयेयेद्यः सयात्यनायासतः केवलं तत्पदं तत् । अनेजदेकं मनसो जवीयोनैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षदिति । तस्मात्कृष्ण एव परमंदेवस्तं ध्यायेत् । तं रसयेत् । तं यजेत् । तं भजेत् ।ॐ तत्सदित्युपनिषत् ॥ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ॥ भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इति गोपालपूर्वतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥ॐ एकदा हि व्रजस्त्रियः सकामाः शर्वरीमुषित्वासर्वेश्वरं गोपालं कृष्णमूचिरे । उवाच ताःकृष्ण अमुकस्मै ब्राह्मणाय भैक्ष्यं दातव्यमितिदुर्वासस इति । कथं यास्यामो जलं तीर्त्वा यमुनायाः ।यतः श्रेयो भवति कृष्णेति ब्रह्मचारीत्युक्त्वा मार्गंवो दास्यति । यं मां स्मृत्वाऽगाधा गाधा भवति ।यं मां स्मृत्वाऽपूतः पूतो भवति । यं मां स्मृत्वाऽव्रतीव्रती भवति । यं मां स्मृत्वा सकामो निष्कामो भवति ।यं मां स्मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति । यं मांस्मृत्वाऽगाधतः स्पर्शरहितापि सर्वा सरिद्गाधा भवति ।श्रुत्वा तद्वाक्यं हि वै रौद्रं स्मृत्वा तद्वाक्येन तीर्त्वातत्सौर्यां हि वै गत्वाश्रमं पुण्यतमं हि वै नत्वा मुनिंश्रेष्ठतमं हि वै रौद्रं चेति । दत्त्वास्मै ब्राह्मणायक्षीरमयं घृतमयमिष्टतमं हि वै मृष्टतमंहि तुष्टः स्नात्वा भुक्त्वा हित्वशिषं प्रयुज्यान्नं ज्ञात्वादात् ।कथं यास्यामो तीर्त्वा सौर्याम् । स होवाच मुनिर्दुर्वासनंमां स्मृत्वा वो दास्यतीति मार्गम् । तासां मध्ये हि श्रेष्ठागान्धर्वी ह्युवाच तं तं हि वै तामिः । एवं कथं कृष्णोब्रह्मचारी । कथं दुर्वासनो मुनिः । तां हि मुख्यां विधायपूर्वमनुकृत्वा तूष्णीमासुः । शब्दवानाकाशः शब्दाकाशाभ्यांभिन्नः । तस्मिन्नाकाशस्तिष्ठति । आकाशे तिष्ठतिस ह्याकाशस्तं न वेद । स ह्यात्मा ।अहं कथं भोक्ता भवामि । रूपवदिदं तेजो रूपाग्निभ्यांभिन्नम् । तस्मिन्नग्निस्तिष्ठति । अग्नौ तिष्ठति अग्निस्तंन वेद । स ह्यात्मा । अहं कथं भोक्ता भवामि । रसवत्यआपो रसाद्भ्यां भिन्नाः । तास्वापस्तिष्ठन्ति । अप्सुभूमिर्गन्धभूमिभ्यां भिन्ना । तस्यां भूमिस्तिष्ठति ।भूमौ तिष्ठति । भूमिस्तं न वेद । स ह्यात्मा । अहं कथंभोक्ता भवामि । इदं हि मनसैवेदं मनुते । तानिदं हि गृह्णाति ।यत्र सर्वमात्मैवाभूत्तत्र कुत्र वा मनुते । कथं वा गच्छतीति ।स ह्यात्मा । अहं कथं भोक्ता भवामि । अयं हि कृष्णो यो हिप्रेष्ठः शरीरद्वयकारणं भवति । द्वा सुपर्णा भवतोब्रह्मणोऽहं संभूतस्तथेतरो भोक्ता भवति । अन्यो हि साक्षीभवतीति । वृक्षधर्मे तौ तिष्ठतः । अतू भोक्तभोक्तारौ । पूर्वोहि भोक्ता भवति । तथेतरोऽभोक्ता कृष्णो भवतीति । यत्र विद्याविद्येन विदाम । विद्याविद्याभ्यां भिन्नो विद्यामयो हि यः कथं विषयीभवतीति । यो ह वै कामेन कामान्कामयते स कामी भवति । यो ह वैत्वकामेन कामान्कामयते सोऽकामी भवति । जन्मजराभ्यांभिन्नः स्थाणुरयमच्छेद्योऽयं योऽसौ सूर्ये तिष्ठति योऽसौगोषु तिष्ठति । योऽसौ गोपान्पालयति । योऽसौ सर्वेषु देवेषुतिष्ठति । योऽसौ सर्वैर्देवैर्गीयते । योऽसौ सर्वेषु भूतेष्वाविश्यभूतानि विदधाति स वो हि स्वामी भवति । सा होवाच गान्धर्वी ।कथं वास्मासु जातो गोपालः कथं वा ज्ञातोऽसौ त्वया मुने कृष्णः ।जायाग्रामो भवति । कीदृशी पूजास्य गोपालस्य भवति । साक्षात्प्रकृतिपरोऽयमात्मा गोपालः कथं त्ववतीर्णो भूम्यां हि वैसा गान्धर्वी मुनिमुवाच । स होवाच तां हि वै पूर्वं नारायणोयस्मिंल्लोका ओताश्च प्रोताश्च तस्य हृत्पद्माजातोऽब्जयोनिस्तपस्तपस्तप्त्वातस्मै ह वरं ददौ । स कामप्रश्नमेव वव्रे । तं हास्मै ददौ ।स होवाचाब्जयोनिः यो वावताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽवतारःको भवति । येन लोकास्तुष्टा भवन्ति । यं स्मृत्वा मुक्ताअस्मात्संसाराद्भवन्ति । कथं वास्यावतारस्य ब्रह्मता भवति ।स होवाच तं हि वै नारायणो देवः । सकाम्या मेरोः शृङ्गेयथा सप्तपुर्यो भवन्ति तथा निष्काम्याः सकाम्याभूगोपालचक्रे सप्तपुर्यो भवन्ति । तासां मध्ये साक्षाद्ब्रह्मगोपालपुरी भवति । सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषांभूतानां भवति । अथास्य भजनं भवति । यथा हि वै सरसिपद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठति । चक्रेण रक्षितामथुरा । तस्माद्गोपालपुरी भवति बृहद्बृहद्वनं मधोर्मधुवनंतालस्तालवनं काम्यं काम्यवनं बहुला बहुलवनं कुमुदःकुमुदवनं खदिरः खदिरवनं भद्रो भद्रवनं भाण्डीर इतिभाण्डीरवनं श्रीवनं लोहवनं वृन्दावनमेतैरावृता पुरीभवति । तत्र तेष्वेव गगनेश्वेवं देवा मनुष्या गन्धर्वा नागाःकिंनरा गायन्ति नृत्यन्तीति । तत्र द्वादशादित्या एकादश रुद्राअष्टौ वसवः सप्त मुनयो ब्रह्मा नारदश्च पञ्च विनायकावीरेश्वरो रुद्रेश्वरोऽम्बिकेश्वरो गणेश्वरो नीलकण्ठेश्वरो विश्वेश्वरोगोपालेश्वरो भद्रेश्वर इत्यष्टावन्यानि लिङ्गानि चतुर्विंशतिर्भवन्ति ।द्वे वने स्तः कृष्णवनं भद्रवनम् । तयोरन्तर्द्वादश वनानिपुण्यानि पुण्यतमानि । तेश्वेव देवास्तिष्ठन्ति । सिद्धाः सिद्धिं प्राप्ताः ।तत्र हि रामस्य राममूर्तिः प्रद्युम्नस्य प्रद्युम्नमूर्तिरनिरुद्धस्यअनिरुद्धमूर्तिः कृष्णस्य कृष्णमूर्तिः । वनेश्वेवं मथुरास्वेवंद्वादश मूर्तयो भवन्ति । एकां हि रुद्रा यजन्ति । द्वितीयां हि ब्रह्मा यजति ।तृतीयां ब्रह्मजा यजन्ति । चतुर्थीं मरुतो यजन्ति । पञ्चमीं विनायकायजन्ति । षष्ठीं च वसवो यजन्ति । सप्तमीमृषयो यजन्ति ।नवमीमप्सरसो यजन्ति । दशमी वै ह्यन्तर्धाने तिष्ठति । एकादशीतिस्वपदानुगा । द्वादशीति भूम्यां तिष्ठति । तां हि ये यजन्ति तेमृत्युं तरन्ति । मुक्तिं लभन्ते । गर्भजन्मजरामरणतापत्रयात्मकदुःखंतरन्ति । तदप्येते श्लोका भवन्ति ।सम्प्राप्य मथुरा रम्यां सदा ब्रह्मादिवन्दिताम् ।शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गरक्षितां मुसलादिभिः ॥ १॥यत्रासौ संस्थितः कृष्णः स्त्रीभिः शक्त्या समाहितः ।रमानिरुद्धप्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ २॥चतुःशब्दो भवेदेको ह्योंकारश्च उदाहृतः । तस्मादेवपरो रजसेति सोऽहमित्यवधार्यात्मानं गोपालोऽहमिति भावयेत् ।स मोक्षमश्नुते । स ब्रह्मत्वमधिगच्छति । स ब्रह्मविद्भवति ।स गोपाञ्जीवानात्मत्वेन सृष्टिपर्यन्तमालाति । स गोपालोह्यों भवति । तत्सत्सोऽहम् । परं ब्रह्म कृष्णात्मकोनित्यानन्दैक्यस्वरूपः सोऽहम् । तत्सद्गोपालोऽहमेव । परंसत्यमबाधितं सोऽहमित्यत्मानमादाय मनसैक्यं कुर्यात् ।आत्मानं गोपालोऽहमिति भावयेत् । स एवाव्यक्तोऽनन्तो नित्यो गोपालः ।मथुरायां स्थितिर्ब्रह्मन्सर्वदा मे भविष्यति ।शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाधरस्य वै ॥ १॥विश्वरूपं परंज्योतिः स्वरूपं रूपवर्जितम् ।मथुरामण्डले यस्तु जम्बूद्वीपे स्थितोऽपि वा ॥ २॥योऽर्चयेत्प्रतिमां मां च स मे प्रियतरो भुवि ।तस्यामधिष्ठितः कृष्णरूपी पूज्यस्त्वया सदा ॥ ३॥चतुर्धा चास्यावतारभेदत्वेन यजन्ति माम् ।युगानुवर्तिनो लोका यजन्तीह सुमेधसः ॥ ४॥गोपालं सानुजं कृष्णं रुक्मिण्या सह तत्परम् ।गोपालोऽहमजो नित्यः प्रद्युम्नोऽहं सनातनः ॥ ५॥रामोऽहमनिरुद्धोऽहमात्मानं चार्चयेद्बुधः ।मयोक्तेन स धर्मेण निष्कामेन विभागशः ॥ ६॥तैरहं पूजनीयो हि भद्रकृष्णनिवासिभिः ।तद्धर्मगतिहीना ये तस्यां मयि परायणाः ॥ ७॥कलिना ग्रसिता ये वै तेषां तस्यामवस्थितिः ।यथा त्वं सह पुत्रैस्तु यथा रुद्रो गणैः सह ॥ ८॥यथा श्रियाभियुक्तोऽहं तथा भक्तो मम प्रियः ।स होवाचाब्जयोनिश्चतुर्भिर्देवैः कथमेको देवः स्यात् ।एकमक्षरं यद्विश्रुतमनेकाक्षरं कथं संभूतम् ।स होवाच हि तं पूर्वमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीत् ।तस्मादव्यक्तमेकाक्षरम् । तस्मदक्षरान्महत् ।महतोऽहङ्कारः । तस्मादहङ्कारात्पञ्च तन्मात्राणि ।तेभ्यो भूतानि । तैरावृतमक्षरम् ।अक्षरोऽहमोंकारोऽयमजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभयं हि वै ।स मुक्तोऽहमस्मि । अक्षरोऽहमस्मि ।सत्तामात्रं चित्स्वरूपं प्रकाशं व्यापकं तथा ॥ ९॥एकमेवाद्वयं ब्रह्म मायया च चतुष्टयम् ।रोहिणीतनयो विश्व अकाराक्षरसंभवः ॥ १०॥तैजसात्मकः प्रद्युम्न उकाराक्षरसंभवः ।प्राज्ञात्मकोऽनिरुद्धोऽसौ मकाराक्षरसंभवः ॥ ११॥अर्धमात्रात्मकः कृष्णो यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् ।कृष्णात्मिका जगत्कर्त्री मूलप्रकृती रुक्मिणी ॥ १२॥व्रजस्त्रीजनसंभूतः श्रुतिभ्यो ज्ञानसंगतः ।प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ १३॥तस्मादोंकारसंभूतो गोपालो विश्वसंस्थितः ।क्लीमोंकारस्यैकतत्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ १४॥मथुरायां विशेषेण मां ध्यायन्मोक्षमश्नुते ।अष्टपत्रं विकसितं हृत्पद्मं तत्र संस्थितम् ॥ १५॥दिव्यध्वजातपत्रैस्तु चिह्नितं चरणद्वयम् ।श्रीवत्सलाञ्छनं हृत्स्थं कौस्तुभं प्रभया युतम् ॥ १६॥चतुर्भुजं शङ्खचक्रशार्ङ्गपद्मगदान्वितम् ।सुकेयूरान्वितं बाहुं कण्ठमालसुशोभितम् ॥ १७॥द्युमत्किरीटमभयं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ।हिरण्मयं सौम्यतनुं स्वभक्तायाभयप्रदम् ॥ १८॥ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेणुशृङ्गधरं तु वा ।मथ्यते तु जगत्सर्वं ब्रह्मज्ञानेन येन वा ॥ १९॥मत्सारभूतं यद्यत्स्यान्मथुरा सा निगद्यते ।अष्टदिक्पालकैर्भूमिपद्मं विकसितं जगत् ॥ २०॥संसारार्णवसंजातं सेवितं मम मानसे ।चन्द्रसूर्यत्विषो दिव्या ध्वजा मेरुर्हिरण्मयः ॥ २१॥आतपत्रं ब्रह्मलोकमथोर्ध्वं चरणं स्मृतम् ।श्रीवत्सस्य स्वरूपं तु वर्तते लाञ्छनैः सह ॥ २२॥श्रीवत्सलक्षणं तस्मात्कथ्यते ब्रह्मवादिभिः ।येन सूर्याग्निवाक्चन्द्रतेजसा स्वस्वरूपिणा ॥ २३॥वर्तते कौस्तुभाख्यमणिं वदन्तीशमानिनः ।सत्त्वं रजस्तम इति अहंकारश्चतुर्भुजः ॥ २४॥पञ्चभूतात्मकं शङ्खं करे रजसि संस्थितम् ।बालस्वरूपमित्यन्तं मनश्चक्रं निगद्यते ॥ २५॥आद्या माया भवेच्छार्ङ्गं पद्मं विश्वं करे स्थितम् ।आद्या विद्या गदा वेद्या सर्वदा मे करे स्थिता ॥ २६॥धर्मार्थकामकेयूरैर्दिव्यैर्दिव्यमयेरितैः ।कण्ठं तु निर्गुणं प्रोक्तं माल्यते आद्ययाऽजया ॥ २७॥माला निगद्यते ब्रह्मंस्तव पुत्रैस्तु मानसैः ।कूटस्थं सत्त्वरूपं च किरीटं प्रवदन्ति माम् ॥ २८॥क्षीरोत्तरं प्रस्फुरन्तं कुण्डलं युगलं स्मृतम् ।ध्यायेन्मम प्रियं नित्यं स मोक्षमधिगच्छति ॥ २९॥स मुक्तो भवति तस्मै स्वात्मानं तु ददामि वै ।एतत्सर्वं मया प्रोक्तं भविष्यद्वै विधे तव ॥ ३०॥स्वरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणात्मकम् ॥ ३१॥स होवाचाब्जयोनिः । व्यक्तीनां मूर्तीनां प्रोक्तानां कथंचाभरणानि भवन्ति । कथं वा देवा यजन्ति । रुद्रा यजन्ति ।ब्रह्मा यजति । ब्रह्मजा यजन्ति । विनायका यजन्ति । द्वादशादित्यायजन्ति । वसवो यजन्ति । गन्धर्वा यजन्ति । सपदानुगा अन्तर्धानेतिष्ठन्ति । कां मनुष्या यजन्ति । सहोवाच तं हि वै नारायणोदेव आद्या व्यक्ता द्वादश मूर्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषुदेवेषु सर्वेषु मनुष्येषु तिष्ठन्तीति । रुद्रेषु रौद्रीब्रह्माणीषु ब्राह्मी देवेषु दैवी मनुष्येषु मानवी विनायकेषुविघ्नविनाशिनी आदित्येषु ज्योतिर्गन्धर्वेषु गान्धर्वी अप्सरःस्वेवंगौर्वसुष्वेवं काम्या अन्तर्धानेष्वप्रकाशिनी आविर्भावतिरोभावास्वपदे तिष्ठन्ति । तामसी राजसी सात्त्विकी मानुषी विज्ञानघनआनन्दसच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति ।ॐ प्राणात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै प्राणात्मने नमोनमः ॥ १॥ॐ श्रीकृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवल्लभाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै नमोनमः ॥ २॥ॐअपानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै अपानात्मने नमोनमः ॥ ३॥ॐ श्रीकृष्णायानिरुद्धाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ ४॥ॐ व्यानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै व्यानात्मने नमोनमः ॥ ५॥ॐ श्रीकृष्णाय रामाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ ६॥ॐउदानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै उदानात्मने नमोनमः ॥ ७॥ॐ श्रीकृष्णाय देवकीनन्दनाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ ८॥ॐ समानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै समानात्मने नमोनमः ॥ ९॥ॐ श्रीगोपालाय निजस्वरूपाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ १०॥ॐ योऽसौ प्रधानात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ ११॥ॐ योऽसाविन्द्रियात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ १२॥ॐ योऽसौ भूतात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ १३॥ॐ योऽसावुत्तमपुरुषो गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तमै वै नमोनमः ॥ १४॥ॐ योऽसौ ब्रह्म परं वै ब्रह्म ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ १५॥ॐ योऽसौ सर्वभूतात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै नमोनमः ॥ १६॥ॐ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयतुरीयातीतोऽन्तर्यामी गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः ॥ १७॥एको देवः सर्वभूतेषु गूढःसर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासःसाक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ १८॥रुद्राय नमः । आदित्याय नमः । विनायकाय नमः । सूर्याय नमः ।विद्यायै नमः । इन्द्राय नमः । अग्नये नमः । यमाय नमः ।निरृतये नमः । वरुणाय नमः । वायवे नमः । कुबेराय नमः ।ईशानाय नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ।दत्त्वा स्तुतिं पुण्यतमां ब्रह्मणे स्वस्वरूपिणे ।कर्तृत्वं सर्वभूतानामन्तर्धानो बभूव सः ॥ १९॥ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्रेभ्यो नारदात्तु श्रुतं मुने ।तथा प्रोक्तं तु गान्धर्वि गच्छ त्वं स्वालयान्तिकम् ॥ २०॥ इति॥ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ॥ भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥इति गोपालोत्तरतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥

śrīmatpañcapadāgāraṃ saviśeṣatayojjvalam |pratiyogivinirmuktaṃ nirviśeṣaṃ hariṃ bhaje ||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ || bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ||sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ || vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ||svasti na indro vṛddhaśravāḥ || svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ||svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ || svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||gopālatāpanaṃ kṛṣṇaṃ yājñavalkyaṃ varāhakam |śāṭyāyanī hayagrīvaṃ dattātreyaṃ ca gāruḍam ||hariḥ oṃ saccidānandarūpaya kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe |namo vedāntavedyāya gurave buddhisākṣiṇe ||munayo ha vai brāhmaṇamūcuḥ | kaḥ paramo devaḥ kuto mṛtyurbibheti |kasya vijñānenākhilaṃ vijñātaṃ bhavati | kenedaṃ viśvaṃ saṃsaratīti |taduhovāca brāhmaṇaḥ | kṛṣṇo vai paramaṃ daivatam |govindānmṛtyurbibheti | gopījanavallabhajñānenaitadvijñātaṃ bhavati |svāhedaṃ viśvaṃ saṃsaratīti | taduhocuḥ | kaḥ kṛṣṇaḥ | govindaścako'sāviti | gopījanavallabhaśca kaḥ | kā svāheti | tānuvāca brāhmaṇaḥ |pāpakarṣaṇo gobhūmivedavedito gopījanavidyākalāpaprerakaḥ |tanmāyā ceti sakalaṃ paraṃ brahmaiva tat | yo dhyāyati rasati bhajatiso'mṛto bhavatīti | te hocuḥ | kiṃ tadrūpaṃ kiṃ rasanaṃ kimāhotadbhajanaṃ tatsarvaṃ vividiṣatāmākhyāhīti | taduhovāca hairaṇyogopaveṣamabhrāmaṃ kalpadrumāśritam | tadiha ślokā bhavanti ||satpuṇḍarīkanayanaṃ meghābhaṃ vaidyutāmbaram |dvibhujaṃ jñānamudrāḍhyaṃ vanamālinamīśvaram || 1||gopagopīgavāvītaṃ suradrumatalāśritam |divyālaṃkaraṇopetaṃ ratnapaṅkajamadhyagam || 2||kālindījalakallolasaṅgimārutasevitam |cintayañcetasā kṛṣṇaṃ mukto bhavati saṃsṛteḥ || 3|| iti||tasya punā rasanamitijalabhūmiṃ tu sampātāḥ | kāmādi kṛṣṇāyetyekaṃpadam | govindāyeti dvitīyam | gopījaneti tṛtīyam | vallabheti turīyam |svāheti pañcamamiti pañcapadaṃ japanpañcāṅgaṃ dyāvābhūmīsūryācandramasau tadrūpatayā brahma sampadyata iti | tadeṣa ślokaḥklīmityetadādāvādāya kṛṣṇāya govindāya gopījanavallabhāyetibṛhanmānavyāsakṛduccaredyo'sau gatistasyāsti maṅkṣu nānyāgatiḥ syāditi | bhaktirasya bhajanam | etadihāmutropādhinairāśyenāmuṣminmanaḥkalpanam | etadeva ca naiṣkarmyam |kṛṣṇaṃ taṃ viprā bahudhā yajantigovindaṃ santaṃ bahudhā ārādhayanti |gopījanavallabho bhuvanāni dadhresvāhāśrito jagadetatsuretāḥ || 1||vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭojanyejanye pañcarūpo babhūva |kṛṣṇastadeko'pi jagaddhitārthaṃśabdenāsau pañcapado vibhāti || 2|| iti||te hocurupāsanametasya paramātmano govindasyākhilādhāriṇobrūhīti | tānuvāca yattasya pīṭhaṃ hairaṇyāṣṭapalāśamambujaṃtadantarādhikānalāstrayugaṃ tadantarālādyarṇākhilabījaṃ kṛṣṇāyanama iti bījāḍhyaṃ sabrahmā brāhmaṇamādāyānaṅgagāyatrīṃyathāvadālikhya bhūmaṇḍalaṃ śūlaveṣṭitaṃ kṛtvāṅgavāsudevādirukmiṇyādisvaśaktiṃ nandādivasudevādipārthādinidhyādivītaṃyajetsandhyāsu pratipattibhirupacāraiḥ | tenāsyākhilaṃ bhavatyakhilaṃbhavatīti || 2|| tadiha ślokā bhavanti |eko vaśī sarvagaḥ kṛṣṇa īḍyaeko'pi sanbahudhā yo vibhāti |taṃ pīṭhaṃ ye'nubhajanti dhīrāsteṣāṃ siddhiḥ śāśvatī netareṣām || 3||nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |taṃ pīṭhagaṃ ye'nubhajanti dhīrāsteṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām || 4||etadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ yenityodyuktāstaṃ yajanti na kāmāt |teṣāmasau goparūpaḥprayatnātprakāśayedātmapadaṃ tadeva || 5||yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃyo vidyāṃ tasmai gopayati sma kṛṣṇaḥ |taṃ ha devamātmabuddhiprakāśaṃmumukṣuḥ śaraṇaṃ vrajet || 6||oṅkāreṇāntaritaṃ ye japantigovindasya pañcapadaṃ manum |teṣāmasau darśayedātmarūpaṃtasmānmumukṣurabhyasennityaśāntiḥ || 7||etasmā eva pañcapadādabhūvangovindasya manavo mānavānām |daśārṇādyāste'pi saṃkrandanādyairabhyasyante bhūtikāmairyathāvat || 8||papracchustaduhovāca brahmasadanaṃ carato me dhyātaḥstutaḥ parameśvaraḥ parārdhānte so'budhyata | kopadeṣṭāme puruṣaḥ purastādāvirbabhūva | tataḥ praṇato māyānukūlenahṛdā mahyamaṣṭādaśārṇasvarūpaṃ sṛṣṭaye dattvāntarhitaḥ |punaste sisṛkṣato me prādurabhūvan |teṣvakṣareṣu vibhajya bhaviṣyajjagadrūpaṃ prākāśayam |tadiha kādākālātpṛthivīto'gnirbindorindustatsampātāttadarka iti |klīṃkārādajasraṃ kṛṣṇādākāśaṃ khādvāyuruttarātsurabhividyāḥprādurakārṣamakārṣamiti | taduttarātstrīpuṃsādibhedaṃsakalamidaṃ sakalamidamiti || 3||etasyaiva yajanena candradhvajo gatamohamātmānaṃ vedayati |oṅkārālikaṃ manumāvartayet | saṅgarahitobhyānayat | tadviṣṇoḥparamaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ | divīva cakṣurātatam |tasmādenaṃ nityamāvartavennityamāvartayediti | ||4||tadāhureke yasya prathamapadādbhūmirdvitīyapadājjalaṃtṛtīyapadāttejaścaturthapadādvāyuścaramapadādvyometi |vaiṣṇavaṃ pañcavyāhṛtimathaṃ mantraṃ kṛṣṇāvabhāsakaṃkaivalyasya sṛtyai satatamāvartayetsatatamāvartayediti || 5||tadatra gāthāḥyasya cādyapadādbhūmirdvitīyātsalilodbhavaḥ |tṛtīyātteja udbhūtaṃ caturthādgandhavāhanaḥ || 1||pañcamādambarotpattistamevaikaṃ samabhyaset |candradhvajo'gamadviṣṇoḥ paramaṃ padamavyayam || 2||tato viśuddhaṃ vimalaṃ viśokamaśeṣalobhādinirastasaṅgam |yattatpadaṃ pañcapadaṃ tadevasa vāsudevo na yato'nyadasti || 3||tamekaṃ govindaṃ saccidānandavigrahaṃ pañcapadaṃvṛndāvanasurabhūruhatalāsīnaṃ satataṃ marudgaṇo'haṃparamayā stutyā stoṣyāmi ||oṃ namo viśvasvarūpāya viśvasthityantahetave |viśveśvarāya viśvāya govindāya namonamaḥ || 1||namo vijñānarūpāya paramānandarūpiṇe |kṛṣṇāya gopīnāthāya govindāya namonamaḥ || 2||namaḥ kamalanetrāya namaḥ kamalamāline |namaḥ kamalanābhāya kamalāpataye namaḥ || 3||barhāpīḍābhirāmāya rāmāyākuṇṭhamedhase |ramāmānasahaṃsāya govindāya namonamaḥ || 4||kaṃsavaṃśavināśāya keśicāṇūraghātine |vṛṣabhadhvajavandyāya pārthasārathaye namaḥ || 5||veṇunādavinodāya gopālāyāhimardine |kālindīkūlalolāya lolakuṇḍaladhāriṇe || 6||pallavīvadanāmbhojamāline nṛttaśāline |namaḥ praṇatapālāya śrīkṛṣṇāya namonamaḥ || 7||namaḥ pāpapraṇāśāya govardhanadharāya ca |pūtanājīvitāntāya tṛṇāvartāsuhāriṇe || 8||niṣkalāya vimohāya śuddhāyāśuddhavairiṇe |advitīyāya mahate śrīkṛṣṇāya namon namaḥ || 9||prasīda paramānanda prasīda parameśvara |ādhivyādhibhujaṅgena daṣṭaṃ māmuddhara prabho || 10||śrīkṛṣṇa rukmiṇīkānta gopījanamanohara |saṃsārasāgare magnaṃ māmuddhara jagadguro || 11||keśava kleśaharaṇa nārāyaṇa janārdana |govinda paramānanda māṃ samuddhara mādhava || 12||athaivaṃ stutibhirārādhayāmi | tathā yūyaṃ pañcapadaṃ japantaḥśrīkṛṣṇaṃ dhyāyantaḥ saṃsṛtiṃ tariṣyatheti hovācahairaṇyagarbhaḥ | amuṃ pañcapadaṃ manumārtayeyedyaḥ sayātyanāyāsataḥ kevalaṃ tatpadaṃ tat | anejadekaṃ manaso javīyonainaddevā āpnuvanpūrvamarṣaditi | tasmātkṛṣṇa eva paramaṃdevastaṃ dhyāyet | taṃ rasayet | taṃ yajet | taṃ bhajet |oṃ tatsadityupaniṣat ||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ || bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ||sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ || vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ||svasti na indro vṛddhaśravāḥ || svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ||svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ || svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||iti gopālapūrvatāpinyupaniṣatsamāptā ||oṃ ekadā hi vrajastriyaḥ sakāmāḥ śarvarīmuṣitvāsarveśvaraṃ gopālaṃ kṛṣṇamūcire | uvāca tāḥkṛṣṇa amukasmai brāhmaṇāya bhaikṣyaṃ dātavyamitidurvāsasa iti | kathaṃ yāsyāmo jalaṃ tīrtvā yamunāyāḥ |yataḥ śreyo bhavati kṛṣṇeti brahmacārītyuktvā mārgaṃvo dāsyati | yaṃ māṃ smṛtvā'gādhā gādhā bhavati |yaṃ māṃ smṛtvā'pūtaḥ pūto bhavati | yaṃ māṃ smṛtvā'vratīvratī bhavati | yaṃ māṃ smṛtvā sakāmo niṣkāmo bhavati |yaṃ māṃ smṛtvā'śrotriyaḥ śrotriyo bhavati | yaṃ māṃsmṛtvā'gādhataḥ sparśarahitāpi sarvā saridgādhā bhavati |śrutvā tadvākyaṃ hi vai raudraṃ smṛtvā tadvākyena tīrtvātatsauryāṃ hi vai gatvāśramaṃ puṇyatamaṃ hi vai natvā muniṃśreṣṭhatamaṃ hi vai raudraṃ ceti | dattvāsmai brāhmaṇāyakṣīramayaṃ ghṛtamayamiṣṭatamaṃ hi vai mṛṣṭatamaṃhi tuṣṭaḥ snātvā bhuktvā hitvaśiṣaṃ prayujyānnaṃ jñātvādāt |kathaṃ yāsyāmo tīrtvā sauryām | sa hovāca munirdurvāsanaṃmāṃ smṛtvā vo dāsyatīti mārgam | tāsāṃ madhye hi śreṣṭhāgāndharvī hyuvāca taṃ taṃ hi vai tāmiḥ | evaṃ kathaṃ kṛṣṇobrahmacārī | kathaṃ durvāsano muniḥ | tāṃ hi mukhyāṃ vidhāyapūrvamanukṛtvā tūṣṇīmāsuḥ | śabdavānākāśaḥ śabdākāśābhyāṃbhinnaḥ | tasminnākāśastiṣṭhati | ākāśe tiṣṭhatisa hyākāśastaṃ na veda | sa hyātmā |ahaṃ kathaṃ bhoktā bhavāmi | rūpavadidaṃ tejo rūpāgnibhyāṃbhinnam | tasminnagnistiṣṭhati | agnau tiṣṭhati agnistaṃna veda | sa hyātmā | ahaṃ kathaṃ bhoktā bhavāmi | rasavatyaāpo rasādbhyāṃ bhinnāḥ | tāsvāpastiṣṭhanti | apsubhūmirgandhabhūmibhyāṃ bhinnā | tasyāṃ bhūmistiṣṭhati |bhūmau tiṣṭhati | bhūmistaṃ na veda | sa hyātmā | ahaṃ kathaṃbhoktā bhavāmi | idaṃ hi manasaivedaṃ manute | tānidaṃ hi gṛhṇāti |yatra sarvamātmaivābhūttatra kutra vā manute | kathaṃ vā gacchatīti |sa hyātmā | ahaṃ kathaṃ bhoktā bhavāmi | ayaṃ hi kṛṣṇo yo hipreṣṭhaḥ śarīradvayakāraṇaṃ bhavati | dvā suparṇā bhavatobrahmaṇo'haṃ saṃbhūtastathetaro bhoktā bhavati | anyo hi sākṣībhavatīti | vṛkṣadharme tau tiṣṭhataḥ | atū bhoktabhoktārau | pūrvohi bhoktā bhavati | tathetaro'bhoktā kṛṣṇo bhavatīti | yatra vidyāvidyena vidāma | vidyāvidyābhyāṃ bhinno vidyāmayo hi yaḥ kathaṃ viṣayībhavatīti | yo ha vai kāmena kāmānkāmayate sa kāmī bhavati | yo ha vaitvakāmena kāmānkāmayate so'kāmī bhavati | janmajarābhyāṃbhinnaḥ sthāṇurayamacchedyo'yaṃ yo'sau sūrye tiṣṭhati yo'saugoṣu tiṣṭhati | yo'sau gopānpālayati | yo'sau sarveṣu deveṣutiṣṭhati | yo'sau sarvairdevairgīyate | yo'sau sarveṣu bhūteṣvāviśyabhūtāni vidadhāti sa vo hi svāmī bhavati | sā hovāca gāndharvī |kathaṃ vāsmāsu jāto gopālaḥ kathaṃ vā jñāto'sau tvayā mune kṛṣṇaḥ |jāyāgrāmo bhavati | kīdṛśī pūjāsya gopālasya bhavati | sākṣātprakṛtiparo'yamātmā gopālaḥ kathaṃ tvavatīrṇo bhūmyāṃ hi vaisā gāndharvī munimuvāca | sa hovāca tāṃ hi vai pūrvaṃ nārāyaṇoyasmiṃllokā otāśca protāśca tasya hṛtpadmājāto'bjayonistapastapastaptvātasmai ha varaṃ dadau | sa kāmapraśnameva vavre | taṃ hāsmai dadau |sa hovācābjayoniḥ yo vāvatārāṇāṃ madhye śreṣṭho'vatāraḥko bhavati | yena lokāstuṣṭā bhavanti | yaṃ smṛtvā muktāasmātsaṃsārādbhavanti | kathaṃ vāsyāvatārasya brahmatā bhavati |sa hovāca taṃ hi vai nārāyaṇo devaḥ | sakāmyā meroḥ śṛṅgeyathā saptapuryo bhavanti tathā niṣkāmyāḥ sakāmyābhūgopālacakre saptapuryo bhavanti | tāsāṃ madhye sākṣādbrahmagopālapurī bhavati | sakāmyā niṣkāmyā devānāṃ sarveṣāṃbhūtānāṃ bhavati | athāsya bhajanaṃ bhavati | yathā hi vai sarasipadmaṃ tiṣṭhati tathā bhūmyāṃ tiṣṭhati | cakreṇa rakṣitāmathurā | tasmādgopālapurī bhavati bṛhadbṛhadvanaṃ madhormadhuvanaṃtālastālavanaṃ kāmyaṃ kāmyavanaṃ bahulā bahulavanaṃ kumudaḥkumudavanaṃ khadiraḥ khadiravanaṃ bhadro bhadravanaṃ bhāṇḍīra itibhāṇḍīravanaṃ śrīvanaṃ lohavanaṃ vṛndāvanametairāvṛtā purībhavati | tatra teṣveva gaganeśvevaṃ devā manuṣyā gandharvā nāgāḥkiṃnarā gāyanti nṛtyantīti | tatra dvādaśādityā ekādaśa rudrāaṣṭau vasavaḥ sapta munayo brahmā nāradaśca pañca vināyakāvīreśvaro rudreśvaro'mbikeśvaro gaṇeśvaro nīlakaṇṭheśvaro viśveśvarogopāleśvaro bhadreśvara ityaṣṭāvanyāni liṅgāni caturviṃśatirbhavanti |dve vane staḥ kṛṣṇavanaṃ bhadravanam | tayorantardvādaśa vanānipuṇyāni puṇyatamāni | teśveva devāstiṣṭhanti | siddhāḥ siddhiṃ prāptāḥ |tatra hi rāmasya rāmamūrtiḥ pradyumnasya pradyumnamūrtiraniruddhasyaaniruddhamūrtiḥ kṛṣṇasya kṛṣṇamūrtiḥ | vaneśvevaṃ mathurāsvevaṃdvādaśa mūrtayo bhavanti | ekāṃ hi rudrā yajanti | dvitīyāṃ hi brahmā yajati |tṛtīyāṃ brahmajā yajanti | caturthīṃ maruto yajanti | pañcamīṃ vināyakāyajanti | ṣaṣṭhīṃ ca vasavo yajanti | saptamīmṛṣayo yajanti |navamīmapsaraso yajanti | daśamī vai hyantardhāne tiṣṭhati | ekādaśītisvapadānugā | dvādaśīti bhūmyāṃ tiṣṭhati | tāṃ hi ye yajanti temṛtyuṃ taranti | muktiṃ labhante | garbhajanmajarāmaraṇatāpatrayātmakaduḥkhaṃtaranti | tadapyete ślokā bhavanti |samprāpya mathurā ramyāṃ sadā brahmādivanditām |śaṅkhacakragadāśārṅgarakṣitāṃ musalādibhiḥ || 1||yatrāsau saṃsthitaḥ kṛṣṇaḥ strībhiḥ śaktyā samāhitaḥ |ramāniruddhapradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || 2||catuḥśabdo bhavedeko hyoṃkāraśca udāhṛtaḥ | tasmādevaparo rajaseti so'hamityavadhāryātmānaṃ gopālo'hamiti bhāvayet |sa mokṣamaśnute | sa brahmatvamadhigacchati | sa brahmavidbhavati |sa gopāñjīvānātmatvena sṛṣṭiparyantamālāti | sa gopālohyoṃ bhavati | tatsatso'ham | paraṃ brahma kṛṣṇātmakonityānandaikyasvarūpaḥ so'ham | tatsadgopālo'hameva | paraṃsatyamabādhitaṃ so'hamityatmānamādāya manasaikyaṃ kuryāt |ātmānaṃ gopālo'hamiti bhāvayet | sa evāvyakto'nanto nityo gopālaḥ |mathurāyāṃ sthitirbrahmansarvadā me bhaviṣyati |śaṅkhacakragadāpadmavanamālādharasya vai || 1||viśvarūpaṃ paraṃjyotiḥ svarūpaṃ rūpavarjitam |mathurāmaṇḍale yastu jambūdvīpe sthito'pi vā || 2||yo'rcayetpratimāṃ māṃ ca sa me priyataro bhuvi |tasyāmadhiṣṭhitaḥ kṛṣṇarūpī pūjyastvayā sadā || 3||caturdhā cāsyāvatārabhedatvena yajanti mām |yugānuvartino lokā yajantīha sumedhasaḥ || 4||gopālaṃ sānujaṃ kṛṣṇaṃ rukmiṇyā saha tatparam |gopālo'hamajo nityaḥ pradyumno'haṃ sanātanaḥ || 5||rāmo'hamaniruddho'hamātmānaṃ cārcayedbudhaḥ |mayoktena sa dharmeṇa niṣkāmena vibhāgaśaḥ || 6||tairahaṃ pūjanīyo hi bhadrakṛṣṇanivāsibhiḥ |taddharmagatihīnā ye tasyāṃ mayi parāyaṇāḥ || 7||kalinā grasitā ye vai teṣāṃ tasyāmavasthitiḥ |yathā tvaṃ saha putraistu yathā rudro gaṇaiḥ saha || 8||yathā śriyābhiyukto'haṃ tathā bhakto mama priyaḥ |sa hovācābjayoniścaturbhirdevaiḥ kathameko devaḥ syāt |ekamakṣaraṃ yadviśrutamanekākṣaraṃ kathaṃ saṃbhūtam |sa hovāca hi taṃ pūrvamekamevādvitīyaṃ brahmāsīt |tasmādavyaktamekākṣaram | tasmadakṣarānmahat |mahato'haṅkāraḥ | tasmādahaṅkārātpañca tanmātrāṇi |tebhyo bhūtāni | tairāvṛtamakṣaram |akṣaro'hamoṃkāro'yamajaro'maro'bhayo'mṛto brahmābhayaṃ hi vai |sa mukto'hamasmi | akṣaro'hamasmi |sattāmātraṃ citsvarūpaṃ prakāśaṃ vyāpakaṃ tathā || 9||ekamevādvayaṃ brahma māyayā ca catuṣṭayam |rohiṇītanayo viśva akārākṣarasaṃbhavaḥ || 10||taijasātmakaḥ pradyumna ukārākṣarasaṃbhavaḥ |prājñātmako'niruddho'sau makārākṣarasaṃbhavaḥ || 11||ardhamātrātmakaḥ kṛṣṇo yasminviśvaṃ pratiṣṭhitam |kṛṣṇātmikā jagatkartrī mūlaprakṛtī rukmiṇī || 12||vrajastrījanasaṃbhūtaḥ śrutibhyo jñānasaṃgataḥ |praṇavatvena prakṛtitvaṃ vadanti brahmavādinaḥ || 13||tasmādoṃkārasaṃbhūto gopālo viśvasaṃsthitaḥ |klīmoṃkārasyaikatatvaṃ vadanti brahmavādinaḥ || 14||mathurāyāṃ viśeṣeṇa māṃ dhyāyanmokṣamaśnute |aṣṭapatraṃ vikasitaṃ hṛtpadmaṃ tatra saṃsthitam || 15||divyadhvajātapatraistu cihnitaṃ caraṇadvayam |śrīvatsalāñchanaṃ hṛtsthaṃ kaustubhaṃ prabhayā yutam || 16||caturbhujaṃ śaṅkhacakraśārṅgapadmagadānvitam |sukeyūrānvitaṃ bāhuṃ kaṇṭhamālasuśobhitam || 17||dyumatkirīṭamabhayaṃ sphuranmakarakuṇḍalam |hiraṇmayaṃ saumyatanuṃ svabhaktāyābhayapradam || 18||dhyāyenmanasi māṃ nityaṃ veṇuśṛṅgadharaṃ tu vā |mathyate tu jagatsarvaṃ brahmajñānena yena vā || 19||matsārabhūtaṃ yadyatsyānmathurā sā nigadyate |aṣṭadikpālakairbhūmipadmaṃ vikasitaṃ jagat || 20||saṃsārārṇavasaṃjātaṃ sevitaṃ mama mānase |candrasūryatviṣo divyā dhvajā merurhiraṇmayaḥ || 21||ātapatraṃ brahmalokamathordhvaṃ caraṇaṃ smṛtam |śrīvatsasya svarūpaṃ tu vartate lāñchanaiḥ saha || 22||śrīvatsalakṣaṇaṃ tasmātkathyate brahmavādibhiḥ |yena sūryāgnivākcandratejasā svasvarūpiṇā || 23||vartate kaustubhākhyamaṇiṃ vadantīśamāninaḥ |sattvaṃ rajastama iti ahaṃkāraścaturbhujaḥ || 24||pañcabhūtātmakaṃ śaṅkhaṃ kare rajasi saṃsthitam |bālasvarūpamityantaṃ manaścakraṃ nigadyate || 25||ādyā māyā bhavecchārṅgaṃ padmaṃ viśvaṃ kare sthitam |ādyā vidyā gadā vedyā sarvadā me kare sthitā || 26||dharmārthakāmakeyūrairdivyairdivyamayeritaiḥ |kaṇṭhaṃ tu nirguṇaṃ proktaṃ mālyate ādyayā'jayā || 27||mālā nigadyate brahmaṃstava putraistu mānasaiḥ |kūṭasthaṃ sattvarūpaṃ ca kirīṭaṃ pravadanti mām || 28||kṣīrottaraṃ prasphurantaṃ kuṇḍalaṃ yugalaṃ smṛtam |dhyāyenmama priyaṃ nityaṃ sa mokṣamadhigacchati || 29||sa mukto bhavati tasmai svātmānaṃ tu dadāmi vai |etatsarvaṃ mayā proktaṃ bhaviṣyadvai vidhe tava || 30||svarūpaṃ dvividhaṃ caiva saguṇaṃ nirguṇātmakam || 31||sa hovācābjayoniḥ | vyaktīnāṃ mūrtīnāṃ proktānāṃ kathaṃcābharaṇāni bhavanti | kathaṃ vā devā yajanti | rudrā yajanti |brahmā yajati | brahmajā yajanti | vināyakā yajanti | dvādaśādityāyajanti | vasavo yajanti | gandharvā yajanti | sapadānugā antardhānetiṣṭhanti | kāṃ manuṣyā yajanti | sahovāca taṃ hi vai nārāyaṇodeva ādyā vyaktā dvādaśa mūrtayaḥ sarveṣu lokeṣu sarveṣudeveṣu sarveṣu manuṣyeṣu tiṣṭhantīti | rudreṣu raudrībrahmāṇīṣu brāhmī deveṣu daivī manuṣyeṣu mānavī vināyakeṣuvighnavināśinī ādityeṣu jyotirgandharveṣu gāndharvī apsaraḥsvevaṃgaurvasuṣvevaṃ kāmyā antardhāneṣvaprakāśinī āvirbhāvatirobhāvāsvapade tiṣṭhanti | tāmasī rājasī sāttvikī mānuṣī vijñānaghanaānandasaccidānandaikarase bhaktiyoge tiṣṭhati |oṃ prāṇātmane oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai prāṇātmane namonamaḥ || 1||oṃ śrīkṛṣṇāya govindāya gopījanavallabhāya oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai namonamaḥ || 2||oṃapānātmane oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai apānātmane namonamaḥ || 3||oṃ śrīkṛṣṇāyāniruddhāya oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 4||oṃ vyānātmane oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vyānātmane namonamaḥ || 5||oṃ śrīkṛṣṇāya rāmāya oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 6||oṃudānātmane oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai udānātmane namonamaḥ || 7||oṃ śrīkṛṣṇāya devakīnandanāya oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 8||oṃ samānātmane oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai samānātmane namonamaḥ || 9||oṃ śrīgopālāya nijasvarūpāya oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 10||oṃ yo'sau pradhānātmā gopāla oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 11||oṃ yo'sāvindriyātmā gopāla oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 12||oṃ yo'sau bhūtātmā gopāla oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 13||oṃ yo'sāvuttamapuruṣo gopāla oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastamai vai namonamaḥ || 14||oṃ yo'sau brahma paraṃ vai brahma oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 15||oṃ yo'sau sarvabhūtātmā gopāla oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai namonamaḥ || 16||oṃ jāgratsvapnasuṣuptiturīyaturīyātīto'ntaryāmī gopāla oṃ tatsadbhūrbhuvaḥ suvastasmai vai namonamaḥ || 17||eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥsarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā |karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥsākṣī cetā kevalo nirguṇaśca || 18||rudrāya namaḥ | ādityāya namaḥ | vināyakāya namaḥ | sūryāya namaḥ |vidyāyai namaḥ | indrāya namaḥ | agnaye namaḥ | yamāya namaḥ |nirṛtaye namaḥ | varuṇāya namaḥ | vāyave namaḥ | kuberāya namaḥ |īśānāya namaḥ | sarvebhyo devebhyo namaḥ |dattvā stutiṃ puṇyatamāṃ brahmaṇe svasvarūpiṇe |kartṛtvaṃ sarvabhūtānāmantardhāno babhūva saḥ || 19||brahmaṇe brahmaputrebhyo nāradāttu śrutaṃ mune |tathā proktaṃ tu gāndharvi gaccha tvaṃ svālayāntikam || 20|| iti||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ || bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ||sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ || vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ||svasti na indro vṛddhaśravāḥ || svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ||svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ || svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || hariḥ oṃ tatsat ||iti gopālottaratāpinyupaniṣatsamāptā ||