कामाख्यदोषविवरणम् Kamakhyadoshavivaranam

दोषेषु प्रथमः कामो विविच्य विनिरूप्यते ।यस्मिहत्पद्यते तस्य नाशकः सर्वथा मतः ॥ १॥

doṣeṣu prathamaḥ kāmo vivicya vinirūpyate |yasmihatpadyate tasya nāśakaḥ sarvathā mataḥ || 1||

विषयावेशहेतुत्वाद्विक्षेपोत्पत्तिकारणम् ।रजोगुणसमुत्पन्नो रजःप्रक्षेपको मुखे ॥ २॥

viṣayāveśahetutvādvikṣepotpattikāraṇam |rajoguṇasamutpanno rajaḥprakṣepako mukhe || 2||

ब्रह्मावेशविरोधी च सद्बुद्धेर्बाधको मतः ।सत्कर्मनाशकः सर्वप्राकृतसक्तिसाधकः ॥ ३॥

brahmāveśavirodhī ca sadbuddherbādhako mataḥ |satkarmanāśakaḥ sarvaprākṛtasaktisādhakaḥ || 3||

चित्ताशुद्धिनिदानत्वाच्चिदुत्पत्तौ च बाधकः ।भक्तिमार्गमहाद्वेष्टा वैराग्याभावसाधनात् ॥ ४॥

cittāśuddhinidānatvāccidutpattau ca bādhakaḥ |bhaktimārgamahādveṣṭā vairāgyābhāvasādhanāt || 4||

सर्वत्रापरितोषश्चानेन लोभसमुद्भवात् ।यथाकथञ्चित् साम्मुख्येन्द्रियवैमुख्यकारकः ॥ ५॥

sarvatrāparitoṣaścānena lobhasamudbhavāt |yathākathañcit sāmmukhyendriyavaimukhyakārakaḥ || 5||

कामलोभौ हरिप्राप्तिप्रतिबन्धकपर्वतौ ।तावुल्लङ्घ्य न शक्रोति गन्तुं कृष्णान्तिकं जनः ॥ ६॥

kāmalobhau hariprāptipratibandhakaparvatau |tāvullaṅghya na śakroti gantuṃ kṛṣṇāntikaṃ janaḥ || 6||

संसारमोहहेतुत्वान्मनोदूषणसाधनम् ।अतः सेवाविरोधी च यतः सा मानसी मता ॥ ७॥

saṃsāramohahetutvānmanodūṣaṇasādhanam |ataḥ sevāvirodhī ca yataḥ sā mānasī matā || 7||

निरोधस्य महाञ्छत्रुरन्यस्फूर्तिकरो यतः ।गुणगानसपत्नोऽपि न रोचन्ते गुणा यतः ॥ ८॥

nirodhasya mahāñchatruranyasphūrtikaro yataḥ |guṇagānasapatno'pi na rocante guṇā yataḥ || 8||

वैराग्यसाधकाः सर्वे कामिनस्ते कथं प्रियाः ।अत एव हि दृश्यन्ते गुणश्रवणवैरिणः ॥ ९॥

vairāgyasādhakāḥ sarve kāminaste kathaṃ priyāḥ |ata eva hi dṛśyante guṇaśravaṇavairiṇaḥ || 9||

क्रोधः स्वकार्यकरणाल्लोभः प्राप्त्यापि शाम्यति ।घृतहोमे वह्निरिव कामो भोगेन वर्धते ॥ १०॥

krodhaḥ svakāryakaraṇāllobhaḥ prāptyāpi śāmyati |ghṛtahome vahniriva kāmo bhogena vardhate || 10||

कामेन नाशितमतिः प्रतिषिद्धे प्रवर्तते ।अगम्यागमने चौर्ये तथैवाभक्ष्यभक्षणे ॥ ११॥

kāmena nāśitamatiḥ pratiṣiddhe pravartate |agamyāgamane caurye tathaivābhakṣyabhakṣaṇe || 11||

यत उत्पद्यते क्रोधो महदद्रोहसमुद्भवः ।लोभोऽपि जायते तस्मात्स चार्थविषये भवेत् ॥ १२॥

yata utpadyate krodho mahadadrohasamudbhavaḥ |lobho'pi jāyate tasmātsa cārthaviṣaye bhavet || 12||

सोऽर्थः पञ्चदशानर्थमूलं तत्र प्रवर्तते ।कामेनैव हि कार्पण्यं कामिनीषु सतां मतम् ॥ १३॥

so'rthaḥ pañcadaśānarthamūlaṃ tatra pravartate |kāmenaiva hi kārpaṇyaṃ kāminīṣu satāṃ matam || 13||

प्रार्थयन्ति यतस्तुच्छां प्रवेश्य वदने करम् ।प्रियव्रतसुतो राजा भ्रष्टः कामेन सत्फलात् ॥ १४॥

prārthayanti yatastucchāṃ praveśya vadane karam |priyavratasuto rājā bhraṣṭaḥ kāmena satphalāt || 14||

आग्नीधो विषयावेशादूर्वशीलोकमापितः ।कामेन काश्यपो दैत्योत्पादने हेतुतां गताः ॥ १५॥

āgnīdho viṣayāveśādūrvaśīlokamāpitaḥ |kāmena kāśyapo daityotpādane hetutāṃ gatāḥ || 15||

निवृत्तसन्ध्यानियमः पत्नीप्रार्थनमोहितः ।कामेन च शिवः कृष्णयुवतीरूपवञ्चितः ॥ १६॥

nivṛttasandhyāniyamaḥ patnīprārthanamohitaḥ |kāmena ca śivaḥ kṛṣṇayuvatīrūpavañcitaḥ || 16||

कामेन नारदः षष्ठिपुत्रानजनयत्स्वतः ।गर्वाभावाय हरिणा दत्तः कामो महाशनः ॥ १७॥

kāmena nāradaḥ ṣaṣṭhiputrānajanayatsvataḥ |garvābhāvāya hariṇā dattaḥ kāmo mahāśanaḥ || 17||

कामेन भरतस्यापि हरिणत्त्वं भवान्तरे ।पुरञ्जनोऽपि कमने स्त्रीयोनिमुपलब्धवान् ॥ १८॥

kāmena bharatasyāpi hariṇattvaṃ bhavāntare |purañjano'pi kamane strīyonimupalabdhavān || 18||

कामेन वेदगर्भोऽपि स्वसुतायां तथाऽकरोत् ।तेनैव रावणो बुद्धिं रमायामन्यथाऽकरोत् ॥ १९॥

kāmena vedagarbho'pi svasutāyāṃ tathā'karot |tenaiva rāvaṇo buddhiṃ ramāyāmanyathā'karot || 19||

एवं हि बहवो नष्टाः कामेनैव हि साधवः ।भक्तिमार्गे विरोधस्तु तत्र कामकृतो महान् ॥ २०॥

evaṃ hi bahavo naṣṭāḥ kāmenaiva hi sādhavaḥ |bhaktimārge virodhastu tatra kāmakṛto mahān || 20||

कामितः फलवाञ्छातः शरणं नैव सिद्।ह्ध्यति ।सापेक्षस्य तु सर्वत्र दुर्लभं हि समर्पणम् ॥ २१॥

kāmitaḥ phalavāñchātaḥ śaraṇaṃ naiva sid|hdhyati |sāpekṣasya tu sarvatra durlabhaṃ hi samarpaṇam || 21||

तदभावे तदीयत्वं सर्वथैव हि दुर्लभम् ।साधारण्येन बुद्धिः स्यात्तेन लीलास्थितेष्वपि ॥ २२॥

tadabhāve tadīyatvaṃ sarvathaiva hi durlabham |sādhāraṇyena buddhiḥ syāttena līlāsthiteṣvapi || 22||

कामलेन यथा पीतप्रतीतिरखिले भवेत् ।पञ्चाध्याय्यामतः प्रोक्तं हृद्रोगत्त्वं शुकैरपि ॥ २३॥

kāmalena yathā pītapratītirakhile bhavet |pañcādhyāyyāmataḥ proktaṃ hṛdrogattvaṃ śukairapi || 23||

दोषबुद्धिः कामिनस्तु भवेल्लीलाकृतो हरेः ।निबन्धे श्रीमदाचार्यैरत इन्द्रियनिग्रहे ॥ २४॥

doṣabuddhiḥ kāminastu bhavellīlākṛto hareḥ |nibandhe śrīmadācāryairata indriyanigrahe || 24||

अत्यागः सर्वथा प्रोक्तो भगवद्भक्तिसाधकः ।कौतुकार्थमपि त्यागो धर्मार्थमपि वर्जितः ॥ २५॥

atyāgaḥ sarvathā prokto bhagavadbhaktisādhakaḥ |kautukārthamapi tyāgo dharmārthamapi varjitaḥ || 25||

स्वयमिन्द्रियकार्याणीत्युक्त्या धैर्यविभञ्जनः ।विवेकस्य विरोध्येव तदस्फूर्तिकरो यतः ॥ २६॥

svayamindriyakāryāṇītyuktyā dhairyavibhañjanaḥ |vivekasya virodhyeva tadasphūrtikaro yataḥ || 26||

आश्रयस्तु कथं सिध्येन्मनोविक्षेपसम्भवात् ।भक्तिमार्गोऽपि मूलत्वात्त्यागस्य न हि सिद्।ह्ध्यति ॥ २७॥

āśrayastu kathaṃ sidhyenmanovikṣepasambhavāt |bhaktimārgo'pi mūlatvāttyāgasya na hi sid|hdhyati || 27||

बाह्यपक्षे कृष्णयोगः सर्वथा त्वान्तरे मतः ।परं तूभयथा त्यागो मूलमन्त्रं न संशयः ॥ २८॥

bāhyapakṣe kṛṣṇayogaḥ sarvathā tvāntare mataḥ |paraṃ tūbhayathā tyāgo mūlamantraṃ na saṃśayaḥ || 28||

कामे सति कथं त्यागः सापेक्षस्य प्रसिद्।ह्ध्यति ।तस्माद्विचार्य तद्रूपं दुरतिक्रमणं स्वतः ॥ २९॥

kāme sati kathaṃ tyāgaḥ sāpekṣasya prasid|hdhyati |tasmādvicārya tadrūpaṃ duratikramaṇaṃ svataḥ || 29||

शरणीकरणीयं श्रीनिजाचार्यपदाम्बुजम् ।साधनानामभावेऽपि स्वबलोऽखिलसाधनम् ॥ ३०॥

śaraṇīkaraṇīyaṃ śrīnijācāryapadāmbujam |sādhanānāmabhāve'pi svabalo'khilasādhanam || 30||

तत एव त निस्तारो दोषपोषयुतात्मनाम् ।नान्या गतिर्गोकुलेशभजनानन्दकाङ्क्षिणाम् ॥ ३१॥

tata eva ta nistāro doṣapoṣayutātmanām |nānyā gatirgokuleśabhajanānandakāṅkṣiṇām || 31||

इति श्रीहरिदासविरचितं कामाख्यदोषविवरणं सम्पूर्णम् ।

iti śrīharidāsaviracitaṃ kāmākhyadoṣavivaraṇaṃ sampūrṇam |