विवेकानन्दोपदेशद्विशती Advice of Swami Vivekananda (200)

अवतारःस्थापकाय च धर्मस्य सर्वधर्मस्वरूपिणे ।अवतारवरिष्ठाय रामकृष्णाय ते नमः ॥ १॥

avatāraḥsthāpakāya ca dharmasya sarvadharmasvarūpiṇe |avatāravariṣṭhāya rāmakṛṣṇāya te namaḥ || 1||

रामकृष्णावतारे तु स्थितं सर्वमनन्तकम् ।अनन्तप्रेम, भक्तिश्चानन्ता,ज्ञानमनन्तकम् ॥ २॥

rāmakṛṣṇāvatāre tu sthitaṃ sarvamanantakam |anantaprema, bhaktiścānantā,jñānamanantakam || 2||

सहस्रयुगपर्यन्तं यल्लब्धं विश्वहिन्दुभिः ।रामकृष्णेन तल्लब्धमेकस्मिन्नेव जन्मनि ॥ ३॥

sahasrayugaparyantaṃ yallabdhaṃ viśvahindubhiḥ |rāmakṛṣṇena tallabdhamekasminneva janmani || 3||

सर्वजातीयवेदानां रामकृष्णस्य जीवनम् ।विद्यते भाष्यरूपं तद्वेदार्थानां प्रकाशने ॥ ४॥

sarvajātīyavedānāṃ rāmakṛṣṇasya jīvanam |vidyate bhāṣyarūpaṃ tadvedārthānāṃ prakāśane || 4||

कस्यापि देशस्य गतेतिहासेन तादृशो धर्मसमन्वयोऽस्ति ।प्रत्यक्षमीशः खलु रामकृष्णोलघुर्मतोऽस्य त्ववतारवादः ॥ ५॥

kasyāpi deśasya gatetihāsena tādṛśo dharmasamanvayo'sti |pratyakṣamīśaḥ khalu rāmakṛṣṇolaghurmato'sya tvavatāravādaḥ || 5||

यस्मिन्दिनेऽसौ नरजन्म लेभेतस्माद्दिनात्सत्ययुगं प्रवृत्तम् ।भेदा विवादास्त्वखिला विनष्टाःअस्पृश्यवर्गः प्रियतामुपेतः ॥ ६॥

yasmindine'sau narajanma lebhetasmāddinātsatyayugaṃ pravṛttam |bhedā vivādāstvakhilā vinaṣṭāḥaspṛśyavargaḥ priyatāmupetaḥ || 6||

लुप्तो हिन्दुख्रिस्तमोहम्मदीयबौद्धादीनां भेदभावः समन्तात् ।एको वर्णो वेद एकोऽधुनास्तेशान्तिस्थानं नूतनं भारतं नः ॥ ७॥

lupto hindukhristamohammadīyabauddhādīnāṃ bhedabhāvaḥ samantāt |eko varṇo veda eko'dhunāsteśāntisthānaṃ nūtanaṃ bhārataṃ naḥ || 7||

भक्तिज्ञाने कर्मयोगौ समेत्याभेदः सम्पद्येत सद्भावनानाम् ।जायेतैवं नः समाजो नवीनःप्रेष्ठः श्रेष्ठश्चावतारोपदेशः ॥ ८॥

bhaktijñāne karmayogau sametyābhedaḥ sampadyeta sadbhāvanānām |jāyetaivaṃ naḥ samājo navīnaḥpreṣṭhaḥ śreṣṭhaścāvatāropadeśaḥ || 8||

विश्वासोऽस्तु गुरोर्वाचि निश्चिता भारतोन्नतिः ।कर्तव्याः सुखिनः सर्वे निःस्वाः साधारणा जनाः ॥ ९॥

viśvāso'stu gurorvāci niścitā bhāratonnatiḥ |kartavyāḥ sukhinaḥ sarve niḥsvāḥ sādhāraṇā janāḥ || 9||

देशभक्तिःउमानाथस्तवोपास्यः सर्वत्यागी च शङ्करः ।धनजीवनसौख्यानि न सन्त्यात्मसुखाय ते ॥ १०॥

deśabhaktiḥumānāthastavopāsyaḥ sarvatyāgī ca śaṅkaraḥ |dhanajīvanasaukhyāni na santyātmasukhāya te || 10||

बलिस्वरूपो जनितोऽसि मातुश्छाया विराजस्तव यः समाजः ।विपन्नचण्डाल दरिद्रमूर्खास्त्वद्रक्तमांसान्वितबान्धवास्ते ॥ ११॥

balisvarūpo janito'si mātuśchāyā virājastava yaḥ samājaḥ |vipannacaṇḍāla daridramūrkhāstvadraktamāṃsānvitabāndhavāste || 11||

उच्चैर्वचो ब्रूहि सधैर्यगर्वोभ्राता मदीयः खलु भारतीयः ।स ब्राह्मणो वास्त्वथवातिशूद्रःस निर्धनो वास्तु निरक्षरो वा ॥ १२॥

uccairvaco brūhi sadhairyagarvobhrātā madīyaḥ khalu bhāratīyaḥ |sa brāhmaṇo vāstvathavātiśūdraḥsa nirdhano vāstu nirakṣaro vā || 12||

ममेश्वरो भारतदेवदेव्योमातुः शुभं यत्कुशलं मदीयम् ।दत्त्वा बलं मे बलिनी पुनस्त्वंमां मातरित्थं पुरुषं विधेहि ॥ १३॥

mameśvaro bhāratadevadevyomātuḥ śubhaṃ yatkuśalaṃ madīyam |dattvā balaṃ me balinī punastvaṃmāṃ mātaritthaṃ puruṣaṃ vidhehi || 13||

ग्रस्यते मृत्युना जन्तुरेकवारं स्वजीवने ।मातुरुन्नतये तस्मात्साहसं कुरु साहसम् ॥ १४॥

grasyate mṛtyunā janturekavāraṃ svajīvane |māturunnataye tasmātsāhasaṃ kuru sāhasam || 14||

द्यौरुत्तमा भारतभूर्ममेयंदोलास्वरूपा मम बाल्यकाले ।यूनस्तथा सुन्दरनन्दनं चवाराणसीयं मम वृद्धभावे ॥ १५॥

dyauruttamā bhāratabhūrmameyaṃdolāsvarūpā mama bālyakāle |yūnastathā sundaranandanaṃ cavārāṇasīyaṃ mama vṛddhabhāve || 15||

तूष्णीं रहः सिक्ततुषारसम्पत्सम्पर्कतः पाटलकुङ्मलानाम् ।विकासवत् विश्वचारधारां,प्रभाविता भारतभाववृन्दैः। ॥ १६॥

tūṣṇīṃ rahaḥ siktatuṣārasampatsamparkataḥ pāṭalakuṅmalānām |vikāsavat viśvacāradhārāṃ,prabhāvitā bhāratabhāvavṛndaiḥ| || 16||

आप्लाव्यते विश्वमदम्यशक्त्याविना निनादं खलु भारतेन ।ध्रुवं नवीनं युगमाविरास्तेन ज्ञायते तु प्रभवः कुतस्त्यः ॥ १७॥

āplāvyate viśvamadamyaśaktyāvinā ninādaṃ khalu bhāratena |dhruvaṃ navīnaṃ yugamāvirāstena jñāyate tu prabhavaḥ kutastyaḥ || 17||

नाशोन्मुखं नः किमु भारतं स्यादहो तदाध्यात्मिकताविनाशः ।गता ध्रुवं धर्मसहानुभूतिर्मृता सदाचारवार्ता ! ॥ १८॥

nāśonmukhaṃ naḥ kimu bhārataṃ syādaho tadādhyātmikatāvināśaḥ |gatā dhruvaṃ dharmasahānubhūtirmṛtā sadācāravārtā ! || 18||

विनाशितादर्शजगत्प्रभावताप्रतिष्ठिता चाशु विलासिता भवेत् ।प्रतारणा पाशविकं बलं विधि।र्धनं पुरोधा बलिरस्मदात्मन ! ॥ १९॥

vināśitādarśajagatprabhāvatāpratiṣṭhitā cāśu vilāsitā bhavet |pratāraṇā pāśavikaṃ balaṃ vidhi|rdhanaṃ purodhā balirasmadātmana ! || 19||

न भारतं रुद्धसमुन्नति स्यान्न चैति निद्रावशतामिदानीम् ।शक्तिः पुनः कालमिमं विजेतुं।सन्त्यक्तनिद्रः खलु कुम्भकर्णः ॥ २०॥

na bhārataṃ ruddhasamunnati syānna caiti nidrāvaśatāmidānīm |śaktiḥ punaḥ kālamimaṃ vijetuṃ|santyaktanidraḥ khalu kumbhakarṇaḥ || 20||

ऊर्जस्विकालायसनिर्मिताभिर्वज्रं वपुः स्नायुशिराभिरस्तु ।सेवार्थमस्मत्प्रियमातृभूमेरीहा बलं चास्तु यद्।ह्वितीयम् ॥ २१॥

ūrjasvikālāyasanirmitābhirvajraṃ vapuḥ snāyuśirābhirastu |sevārthamasmatpriyamātṛbhūmerīhā balaṃ cāstu yad|hvitīyam || 21||

अनेन सद्यत्नपरा भवेमप्राप्तुं वयं विश्वरहस्यबोधम् ।उदन्वदन्तस्तलमभ्युपेमप्राणव्ययेनाप्युदयार्थसिद्।ह्ध्यै ॥ २२॥

anena sadyatnaparā bhavemaprāptuṃ vayaṃ viśvarahasyabodham |udanvadantastalamabhyupemaprāṇavyayenāpyudayārthasid|hdhyai || 22||

कालोऽयं कठिनश्रमस्य भवतो भ्रातर्वचः श्रूयतामुत्थाय द्रुतमारभस्व समये मन्येऽतिनिद्रा तव ।माता प्राप्तनिजासना बलवती तन्द्राभिभूता मनाक्तस्या आयतिरुज्ज्वला परमसौ युष्मत्प्रयत्नाश्रया ॥ २३॥

kālo'yaṃ kaṭhinaśramasya bhavato bhrātarvacaḥ śrūyatāmutthāya drutamārabhasva samaye manye'tinidrā tava |mātā prāptanijāsanā balavatī tandrābhibhūtā manāktasyā āyatirujjvalā paramasau yuṣmatprayatnāśrayā || 23||

भविष्यन्महद्भारतं कर्तुमीहायदि स्यादुपायत्रयं संविधेयम् ।अदम्यं बल निर्मितिः सङ्घशक्तेर्विकीर्णा समीहा तथैकत्वसूत्रा ॥ २४॥

bhaviṣyanmahadbhārataṃ kartumīhāyadi syādupāyatrayaṃ saṃvidheyam |adamyaṃ bala nirmitiḥ saṅghaśaktervikīrṇā samīhā tathaikatvasūtrā || 24||

आयान्तु मित्राणि भवन्तु वीराबहिर्विनिर्गत्य निजान्धकूपात् ।विधाय दृष्टिं परितो विशालांपश्यन्तु राष्ट्राणि कथं प्रयान्ति ॥ २५॥

āyāntu mitrāṇi bhavantu vīrābahirvinirgatya nijāndhakūpāt |vidhāya dṛṣṭiṃ parito viśālāṃpaśyantu rāṣṭrāṇi kathaṃ prayānti || 25||

प्रेमास्ति चेन्मानवजातिमात्रेस्वजन्मभूमौ च तथा त्वदीयम् ।आयाहि गन्तुं पुरतो न पश्चाद्यतामहे सत्तमलक्ष्यसिद्।ह्ध्यै ॥ २६॥

premāsti cenmānavajātimātresvajanmabhūmau ca tathā tvadīyam |āyāhi gantuṃ purato na paścādyatāmahe sattamalakṣyasid|hdhyai || 26||

तुदन्तु सुहृदः सर्वे रुदन्तु तव बान्धवाः ।श्रेयसी न गतिः पश्चान्नित्यमग्रगतिर्भवेः ॥ २७॥

tudantu suhṛdaḥ sarve rudantu tava bāndhavāḥ |śreyasī na gatiḥ paścānnityamagragatirbhaveḥ || 27||

उपेक्ष्यते यज्जनताजनार्दनोमहत्तदंहः क्रियते निरन्तरम् ।ध्रुवं हि तन्नः पतनस्य कारणंन विस्मरातो जनतासमुन्नतिम् ॥ २८॥

upekṣyate yajjanatājanārdanomahattadaṃhaḥ kriyate nirantaram |dhruvaṃ hi tannaḥ patanasya kāraṇaṃna vismarāto janatāsamunnatim || 28||

निष्फला राजनीतिः स्यात्समुदायकृतेन या ।तत्तच्छिक्षान्नवासानामुपायान् परिचिन्तयेत् ॥ २९॥

niṣphalā rājanītiḥ syātsamudāyakṛtena yā |tattacchikṣānnavāsānāmupāyān paricintayet || 29||

न तादृशे विश्वसिमीश्वरेऽहंयो मह्यमन्नं न ददाति भूमौ ।प्रयोजनं स्वर्गसुखेन किं मेशिक्षान्नशून्या यदि भारतीयाः ॥ ३०॥

na tādṛśe viśvasimīśvare'haṃyo mahyamannaṃ na dadāti bhūmau |prayojanaṃ svargasukhena kiṃ meśikṣānnaśūnyā yadi bhāratīyāḥ || 30||

ईर्षां द्वेषं परित्यज्य सहान्यैर्भव सोद्यमः ।स्वदेशबन्धुवर्गार्थमिदमावश्यकं परम् ॥ ३१॥

īrṣāṃ dveṣaṃ parityajya sahānyairbhava sodyamaḥ |svadeśabandhuvargārthamidamāvaśyakaṃ param || 31||

उत्थाय धारय धुरं त्वरितं जगत्यांजानासि जीवितमिदं क्षणभङ्गुरं ते ।जातोऽसि यत्किमपि लक्ष्म त्यज स्वकीयंजाताः स्थिताः कति न वा पशवो म्रियन्ते ॥ ३२॥

utthāya dhāraya dhuraṃ tvaritaṃ jagatyāṃjānāsi jīvitamidaṃ kṣaṇabhaṅguraṃ te |jāto'si yatkimapi lakṣma tyaja svakīyaṃjātāḥ sthitāḥ kati na vā paśavo mriyante || 32||

भयं पुत्र! परित्यज्यानिशमग्रेसरो भवेः ।निर्भीका एव शोभन्ते नराः केसरिणो यथा ॥ ३३॥

bhayaṃ putra! parityajyāniśamagresaro bhaveḥ |nirbhīkā eva śobhante narāḥ kesariṇo yathā || 33||

विमुक्त्यै देशस्य प्रयतनपरोऽथास्य जगतोभव, त्वय्येवास्ते शृणु सकलसेवाभरधृतिः ।उदेत्वन्तर्ज्योतिः सततमधिजीवात्मनिहितंरुचिर्वेदान्तस्य प्रतिगृहमिदानीं प्रविशतु ॥ ३४॥

vimuktyai deśasya prayatanaparo'thāsya jagatobhava, tvayyevāste śṛṇu sakalasevābharadhṛtiḥ |udetvantarjyotiḥ satatamadhijīvātmanihitaṃrucirvedāntasya pratigṛhamidānīṃ praviśatu || 34||

आदौ समाल्पावितमस्तु भावैराध्यात्मिकैररुन्नतभारतं नः ।ततोऽनु सामाजिक राजकीयविचारधाराभिरुदेतु कार्यम् ॥ ३५॥

ādau samālpāvitamastu bhāvairādhyātmikairarunnatabhārataṃ naḥ |tato'nu sāmājika rājakīyavicāradhārābhirudetu kāryam || 35||

आजीवनं भवत कार्यपरा, भवत्सुस्थित्वाद्य मृत्युमनु चापि भवेन्ममात्मा ।आयाति याति ननु पार्थिवजीवनं नोनित्यानि किं विभवमानयशःसुखानि ? ॥ ३६॥

ājīvanaṃ bhavata kāryaparā, bhavatsusthitvādya mṛtyumanu cāpi bhavenmamātmā |āyāti yāti nanu pārthivajīvanaṃ nonityāni kiṃ vibhavamānayaśaḥsukhāni ? || 36||

द्वावेव भवदादर्शौ सेवा त्यागस्तथा तयोः ।चेद् भारतेन तादात्म्यं शेषं सम्पत्स्यते स्वयम् ॥ ३७॥

dvāveva bhavadādarśau sevā tyāgastathā tayoḥ |ced bhāratena tādātmyaṃ śeṣaṃ sampatsyate svayam || 37||

अभिलषसि यदि त्वं भारत! स्वां समृद्धिंविकिर जगति सर्वं रत्नजातं स्वकीयम् ।अपरजनपदेभ्यः प्राप्तुमिच्छेर्यदुच्चंग्रहणमथ च दानं लौकिको धर्ममार्गः ॥ ३८॥

abhilaṣasi yadi tvaṃ bhārata! svāṃ samṛddhiṃvikira jagati sarvaṃ ratnajātaṃ svakīyam |aparajanapadebhyaḥ prāptumiccheryaduccaṃgrahaṇamatha ca dānaṃ laukiko dharmamārgaḥ || 38||

प्रत्यग्गतौ यदभवन्मम हार्दपात्रंतीर्थं पवित्रमधुना मम भारतं तत् ।प्रत्यागतोऽत्रजरजः शिरसा वहामिपुण्यो वहन्निह विभाति कथं समीरः ॥ ३९॥

pratyaggatau yadabhavanmama hārdapātraṃtīrthaṃ pavitramadhunā mama bhārataṃ tat |pratyāgato'trajarajaḥ śirasā vahāmipuṇyo vahanniha vibhāti kathaṃ samīraḥ || 39||

विश्वासो बलं चअनन्तं बलमेव स्यात्परो धर्मः परेश्वरः ।दौर्बल्यं परिहर्तव्यं दास्येन च सहात्मनः ॥ ४०॥

viśvāso balaṃ caanantaṃ balameva syātparo dharmaḥ pareśvaraḥ |daurbalyaṃ parihartavyaṃ dāsyena ca sahātmanaḥ || 40||

बलं जीवनं दुर्बलत्वं च मृत्युर्बलं शाश्वतं स्यादलं सिद्धिबीजम् ।बलं सौख्यकृद् दुर्बलत्वं च दुःखंबलान्यर्जयध्वं बलान्यजयध्वम् ॥ ४१॥

balaṃ jīvanaṃ durbalatvaṃ ca mṛtyurbalaṃ śāśvataṃ syādalaṃ siddhibījam |balaṃ saukhyakṛd durbalatvaṃ ca duḥkhaṃbalānyarjayadhvaṃ balānyajayadhvam || 41||

बद्वोऽस्मि मूर्खोऽस्मि च दुर्बलोऽस्मित्वयोच्यते चेत्तव दुर्भगत्वम् ।दौर्बल्यचिन्ता न सखे विधेयाप्रत्यात्मसंस्थं बलमाविरस्तु ॥ ४२॥

badvo'smi mūrkho'smi ca durbalo'smitvayocyate cettava durbhagatvam |daurbalyacintā na sakhe vidheyāpratyātmasaṃsthaṃ balamāvirastu || 42||

बलं परं जीवनमार्गदर्शकंक्रियाप्रधाने जगतीह सर्वशः ।परित्यजेर्दुर्बलतानुसारतांसमुद्यमे सा प्रतिबन्धिका यतः ॥ ४३॥

balaṃ paraṃ jīvanamārgadarśakaṃkriyāpradhāne jagatīha sarvaśaḥ |parityajerdurbalatānusāratāṃsamudyame sā pratibandhikā yataḥ || 43||

श्रद्धत्त यूयं मम वीरमित्राण्यत्रागता उन्नतकार्यहेतोः ।क्षुद्रश्वशब्दादथवापि वज्रादभीरवः कर्म निजं कुरुध्वम् ॥ ४४॥

śraddhatta yūyaṃ mama vīramitrāṇyatrāgatā unnatakāryahetoḥ |kṣudraśvaśabdādathavāpi vajrādabhīravaḥ karma nijaṃ kurudhvam || 44||

तेजस्विनो जना अद्धा श्रद्धावन्तो बलान्विताः ।निर्मलान्ता अपेक्ष्यन्ते पुरुषास्तु सपौरुषाः ॥ ४५॥

tejasvino janā addhā śraddhāvanto balānvitāḥ |nirmalāntā apekṣyante puruṣāstu sapauruṣāḥ || 45||

सर्वेऽपि दोषाः प्रभवन्त्यशक्तेरशक्तिरंहःकरणेऽपि शक्ता ।स्वार्थस्य मूलप्रभवोऽप्यशक्तिस्तयैव लोकाः कलहे प्रवृत्ताः ॥ ४६॥

sarve'pi doṣāḥ prabhavantyaśakteraśaktiraṃhaḥkaraṇe'pi śaktā |svārthasya mūlaprabhavo'pyaśaktistayaiva lokāḥ kalahe pravṛttāḥ || 46||

भ्रातर्वृथायं भवदश्रुपातस्त्वय्येव नास्ते निहितं बलं किम ? ।स्वां चेद्विजानासि बलिष्ठ! शक्तिम् ।सर्वं जगत्त्वत्पदलग्नमेव ॥ ४७॥

bhrātarvṛthāyaṃ bhavadaśrupātastvayyeva nāste nihitaṃ balaṃ kima ? |svāṃ cedvijānāsi baliṣṭha! śaktim |sarvaṃ jagattvatpadalagnameva || 47||

सप्रेमभावैः सबलैर्मनुष्यैःसत्यानुरागैरधुनास्ति कार्यम् ।प्रतारकैः किं क्रियते सुकार्यंतस्मात्सखे दर्शय पौरुषं ते ॥ ४८॥

sapremabhāvaiḥ sabalairmanuṣyaiḥsatyānurāgairadhunāsti kāryam |pratārakaiḥ kiṃ kriyate sukāryaṃtasmātsakhe darśaya pauruṣaṃ te || 48||

शैत्यं क्षुधा पार्थिवजीवनं चन किञ्चिदीशो बलनायको नः ।अदम्यविश्वाससहानुभूतीआस्तां पुरस्तादनिशं पुरस्तात् ॥ ४९॥

śaityaṃ kṣudhā pārthivajīvanaṃ cana kiñcidīśo balanāyako naḥ |adamyaviśvāsasahānubhūtīāstāṃ purastādaniśaṃ purastāt || 49||

कदापि पश्चान्न विलोकनीयंचिन्त्यं न कर्तव्यपथे पतेत्कः ।नित्यं वयं भोः पुरतो व्रजामःकश्चित्पतत्यन्यतरोऽभ्युपैति ॥ ५०॥

kadāpi paścānna vilokanīyaṃcintyaṃ na kartavyapathe patetkaḥ |nityaṃ vayaṃ bhoḥ purato vrajāmaḥkaścitpatatyanyataro'bhyupaiti || 50||