दयासहस्रम् Shri Dayasahasram by Lakshmidasa

श्रीः ।श्री पद्मावतीसमेताय श्रीनिवासाय नमः ।श्रीमते रामानुजाय नमः ।श्रीमद्वरवरमुनये नमः ।श्रीमते निगमान्त महादेशिकाय नमः ।श्रीलक्ष्मीदासाधिष्ठित वेदान्तदेशिकप्रणीतं दयासहस्रम् ।अथ दयासहस्रे प्रथमशतकम् ।वन्दे वन्दारुमन्दारं तं वृषाद्रि विहारिणम् ।यत्कृपावितरत्यारात् पुरुषार्थ चतुष्टयम् ॥ १॥

śrīḥ |śrī padmāvatīsametāya śrīnivāsāya namaḥ |śrīmate rāmānujāya namaḥ |śrīmadvaravaramunaye namaḥ |śrīmate nigamānta mahādeśikāya namaḥ |śrīlakṣmīdāsādhiṣṭhita vedāntadeśikapraṇītaṃ dayāsahasram |atha dayāsahasre prathamaśatakam |vande vandārumandāraṃ taṃ vṛṣādri vihāriṇam |yatkṛpāvitaratyārāt puruṣārtha catuṣṭayam || 1||

फणासहस्रो द्विसहस्रजिह्वःशुद्धात्मको भोगिपतिस्त्वदीयाम् ।दयां न दक्षो गदितुं कथं वातां वर्णयाम्यद्य वृषाद्रिनाथ ॥ २॥

phaṇāsahasro dvisahasrajihvaḥśuddhātmako bhogipatistvadīyām |dayāṃ na dakṣo gadituṃ kathaṃ vātāṃ varṇayāmyadya vṛṣādrinātha || 2||

अथवा मद्रसज्ञायां तां वाणीमनणीयसीम् ।नर्तयत्यहिशैलेश करुणा चिरकाङ्क्षिता ॥ ३॥

athavā madrasajñāyāṃ tāṃ vāṇīmanaṇīyasīm |nartayatyahiśaileśa karuṇā cirakāṅkṣitā || 3||

करुणावरुणालयार्तिहारिन्!करुणा ते तरुणागसि प्रकामम् ।चिरजीविनि मय्यपि प्रसन्नाशरणं हन्त! रमेरिता बभूव ॥ ४॥

karuṇāvaruṇālayārtihārin!karuṇā te taruṇāgasi prakāmam |cirajīvini mayyapi prasannāśaraṇaṃ hanta! rameritā babhūva || 4||

शरणागतवत्सलत्वमम्भोरुहनेत्रस्य हरे! कथं भवेत्ते ।करुणा यदि वल्लभा नहि स्यात्त्वयि नित्यं परता लसेद्गभीरा ॥ ५॥

śaraṇāgatavatsalatvamambhoruhanetrasya hare! kathaṃ bhavette |karuṇā yadi vallabhā nahi syāttvayi nityaṃ paratā lasedgabhīrā || 5||

दया पयोधितनया हृदि चेन्न द्वयं तव ।निर्भयश्शरणं पापो व्रजेयं त्वां कथं हरे ॥ ६॥

dayā payodhitanayā hṛdi cenna dvayaṃ tava |nirbhayaśśaraṇaṃ pāpo vrajeyaṃ tvāṃ kathaṃ hare || 6||

इन्द्रनीलमणिग्रावप्रस्रवत्करुणारसम् ।पायम्पायं भवारण्यश्रममत्यजमादरात् ॥ ७॥

indranīlamaṇigrāvaprasravatkaruṇārasam |pāyampāyaṃ bhavāraṇyaśramamatyajamādarāt || 7||

अयि! दये! हृदये कमलापतेःकृतपदोरसि सिन्धुसुता स्थिता ।अपरतन्त्रमपि श्रितवश्यतामनयतां तमुभे महदद्भुतम् ॥ ८॥

ayi! daye! hṛdaye kamalāpateḥkṛtapadorasi sindhusutā sthitā |aparatantramapi śritavaśyatāmanayatāṃ tamubhe mahadadbhutam || 8||

सा कल्पवल्ली सुकृतिभ्य एव ददाति कामांस्त्रिदिवे यथेच्छम् ।हरे! दयाख्या तव कल्पवल्ली पापात्मनां पूरयतीप्सितानि ॥ ९॥

sā kalpavallī sukṛtibhya eva dadāti kāmāṃstridive yatheccham |hare! dayākhyā tava kalpavallī pāpātmanāṃ pūrayatīpsitāni || 9||

अनुकम्पा सदाकम्पा पङ्कजाक्ष! दृशोस्तव ।यद् दृश्यते कटाक्षं तत्काङ्क्षे मन्तुकृदप्यहम् ॥ १०॥

anukampā sadākampā paṅkajākṣa! dṛśostava |yad dṛśyate kaṭākṣaṃ tatkāṅkṣe mantukṛdapyaham || 10||

अनुदिनमनुकम्पा कम्पितं पापसङ्घैःअहिगिरिनिलय! श्री श्रीनिवास! त्वदीया ।स्मृतिपथमनुयाता सान्त्वयत्यादरान्मांत्यज भयमिह वत्सेत्याशु मातेव दीनम् ॥ ११॥

anudinamanukampā kampitaṃ pāpasaṅghaiḥahigirinilaya! śrī śrīnivāsa! tvadīyā |smṛtipathamanuyātā sāntvayatyādarānmāṃtyaja bhayamiha vatsetyāśu māteva dīnam || 11||

अचिदनल्पगुणं तव चिद्गणंकरणकायगणैर्घटयन् हरे! ।इह पुमर्थचतुष्टयभाजनंसमकरोः करुणा किल कारणम् ॥ १२॥

acidanalpaguṇaṃ tava cidgaṇaṃkaraṇakāyagaṇairghaṭayan hare! |iha pumarthacatuṣṭayabhājanaṃsamakaroḥ karuṇā kila kāraṇam || 12||

पुपुषुष्षड्रसा मान्तु षड्वर्गो मित्रतां गतः ।नापराधी कथं स्यां त्वद्दया मामुद्धरेद्धरे! ॥ १३॥

pupuṣuṣṣaḍrasā māntu ṣaḍvargo mitratāṃ gataḥ |nāparādhī kathaṃ syāṃ tvaddayā māmuddhareddhare! || 13||

करुणाकर! शेषशैलवासिन्!करुणा ते मधुरे स्मिते दृगब्जे ।प्रचुरा वरदायि पाणिपद्मेजनतां सान्त्वयति प्रकामपापाम् ॥ १४॥

karuṇākara! śeṣaśailavāsin!karuṇā te madhure smite dṛgabje |pracurā varadāyi pāṇipadmejanatāṃ sāntvayati prakāmapāpām || 14||

सर्वान् गुणान् सफलयत्यवनौ मुरारे!सा ते दया जलधिजासहचारिणी या ।वैकुण्ठधाम्नि परतैकगुणोज्ज्वलस्यतेऽन्यैर्गुणैः किममलैः परिशुद्धसत्त्वे ॥ १५॥

sarvān guṇān saphalayatyavanau murāre!sā te dayā jaladhijāsahacāriṇī yā |vaikuṇṭhadhāmni parataikaguṇojjvalasyate'nyairguṇaiḥ kimamalaiḥ pariśuddhasattve || 15||

अहिशैलपतेः प्रिये! दये! त्वंगुणिनस्तत्वविदो विहाय दूरे ।अघदुःखिजनौघमार्गणे किंनिरता कारणमत्र वेदयाम्ब ॥ १६॥

ahiśailapateḥ priye! daye! tvaṃguṇinastatvavido vihāya dūre |aghaduḥkhijanaughamārgaṇe kiṃniratā kāraṇamatra vedayāmba || 16||

प्रविघटय्य रमामपि सत्त्वरंगजपतेः करुणोक्तिविचोदिता ।अयि दये! गरुडेन तदन्तिकंसमनयः प्रजवं बत चक्रिणम् ॥ १७॥

pravighaṭayya ramāmapi sattvaraṃgajapateḥ karuṇoktivicoditā |ayi daye! garuḍena tadantikaṃsamanayaḥ prajavaṃ bata cakriṇam || 17||

द्रुपदजावसनाभिविवृद्धयेननु दये! भगवन्तमचोदयः ।जगति नार्यवहेलनमार्तितःसपदि वेत्त्यबलैव पुमान्न हि ॥ १८॥

drupadajāvasanābhivivṛddhayenanu daye! bhagavantamacodayaḥ |jagati nāryavahelanamārtitaḥsapadi vettyabalaiva pumānna hi || 18||

कारुण्यश्रीस्त्वयि वसति यच्छ्रीनिवासोऽसि तस्मात्भक्ताभीष्टं वितरसि ततश्शेषशैले वसन्सन् ।आर्तत्राणं विदधदमित क्लिष्टभक्ताग्रदृष्टःदत्तं स्वल्पं सुबहु गणयस्यद्भुता तेऽनुकम्पा ॥ १९॥

kāruṇyaśrīstvayi vasati yacchrīnivāso'si tasmātbhaktābhīṣṭaṃ vitarasi tataśśeṣaśaile vasansan |ārtatrāṇaṃ vidadhadamita kliṣṭabhaktāgradṛṣṭaḥdattaṃ svalpaṃ subahu gaṇayasyadbhutā te'nukampā || 19||

भवघोरमहारण्ये दुःखध्वान्तगतं हरे!मां दयादीपशिखया कदा नेष्यसि सत्पथम् ॥ २०॥

bhavaghoramahāraṇye duḥkhadhvāntagataṃ hare!māṃ dayādīpaśikhayā kadā neṣyasi satpatham || 20||

भवकूपनिमग्नानामाभीलजलपायिनाम् ।श्रीनिवासानुकम्पे! त्वं रज्जुरुद्धरणे ह्यसि ॥ २१॥

bhavakūpanimagnānāmābhīlajalapāyinām |śrīnivāsānukampe! tvaṃ rajjuruddharaṇe hyasi || 21||

सङ्कल्पितानल्प जगत्प्रवृत्तिःनारायणश्शास्त्रमतानुयायी ।दण्डोन्मुखो हन्त! दये! बभूवत्वद्वीक्षितः त्वन्मतबद्धदीक्षः ॥ २२॥

saṅkalpitānalpa jagatpravṛttiḥnārāyaṇaśśāstramatānuyāyī |daṇḍonmukho hanta! daye! babhūvatvadvīkṣitaḥ tvanmatabaddhadīkṣaḥ || 22||

कुचेलममितम्पचं चिपिटमुष्टिसन्तुष्टहृत्चकार गरुडध्वजो भजनशीलमिभ्यं भुवि ।विदारितकुदीनताविषलतानिदानां दये!वदन्ति भवतीं जनाः जलजवासिनीसोदरि! ॥ २३॥

kucelamamitampacaṃ cipiṭamuṣṭisantuṣṭahṛtcakāra garuḍadhvajo bhajanaśīlamibhyaṃ bhuvi |vidāritakudīnatāviṣalatānidānāṃ daye!vadanti bhavatīṃ janāḥ jalajavāsinīsodari! || 23||

आश्रितावनगुरुत्वरे! दये! स्वामि मानसरयं विचिन्त्य च ।तत्र वासरसिकासि किं सदा श्रीशचोदनकृते प्रसूरिव ॥ २४॥

āśritāvanagurutvare! daye! svāmi mānasarayaṃ vicintya ca |tatra vāsarasikāsi kiṃ sadā śrīśacodanakṛte prasūriva || 24||

विचित्रा लीला ते वृषगिरिपतेरम्ब! करुणे!वसन्तं वैकुण्ठे परमपुरुषं भक्तवशगम् ।विधाय प्राण्यार्तिप्रशमनकृते चारयसि तंधरित्र्यां तुच्छैर्यत्कमठकिटिरूपैः प्रतियुगम् ॥ २५॥

vicitrā līlā te vṛṣagiripateramba! karuṇe!vasantaṃ vaikuṇṭhe paramapuruṣaṃ bhaktavaśagam |vidhāya prāṇyārtipraśamanakṛte cārayasi taṃdharitryāṃ tucchairyatkamaṭhakiṭirūpaiḥ pratiyugam || 25||

आश्रितान् श्रीनिवासोऽयं तोषयत्यनुकम्पया ।महान् महीरुहः स्फीतच्छाययेव जनान्भुवि ॥ २६॥

āśritān śrīnivāso'yaṃ toṣayatyanukampayā |mahān mahīruhaḥ sphītacchāyayeva janānbhuvi || 26||

पुरुषोत्तमञ्च करुणे! श्रियःपतिंश्रितभक्तरक्षणकृते पुराऽकरोः ।व्रतिनं मृगाजिनधरं सुवामनंबलिसद्मदेहलिचरं धरार्थिनम् ॥ २७॥

puruṣottamañca karuṇe! śriyaḥpatiṃśritabhaktarakṣaṇakṛte purā'karoḥ |vratinaṃ mṛgājinadharaṃ suvāmanaṃbalisadmadehalicaraṃ dharārthinam || 27||

पुरुषोत्तमस्य ललनास्वरूपमप्यदिशस्सुधावितरणे करुणे! ।श्रितरक्षणाय कथमप्यहो! हरिंबहुवेषतोऽपि भुवि योजयसि ॥ २८॥

puruṣottamasya lalanāsvarūpamapyadiśassudhāvitaraṇe karuṇe! |śritarakṣaṇāya kathamapyaho! hariṃbahuveṣato'pi bhuvi yojayasi || 28||

शेषाचलेशहृदयाच्छसरोवरान्तःक्रीडैकतानरमणीयदयामराली! ।क्षीराम्बुवत्सुकृतदुष्कृतराशिमाशुशक्त्या विभेद्य सुकृतैकफलं ददाति ॥ २९॥

śeṣācaleśahṛdayācchasarovarāntaḥkrīḍaikatānaramaṇīyadayāmarālī! |kṣīrāmbuvatsukṛtaduṣkṛtarāśimāśuśaktyā vibhedya sukṛtaikaphalaṃ dadāti || 29||

उल्लाघतां सुगुणतां शतवत्सरान्तमायुः कला निगमशास्त्रयथार्थबुद्धिम् ।सौन्दर्यमुच्चकुलजन्म च कायदार्ढ्यमैश्वर्यमब्धितनयेशदया ददाति ॥ ३०॥

ullāghatāṃ suguṇatāṃ śatavatsarāntamāyuḥ kalā nigamaśāstrayathārthabuddhim |saundaryamuccakulajanma ca kāyadārḍhyamaiśvaryamabdhitanayeśadayā dadāti || 30||

नाहं शरीरिदुरितान्यवलोकयामीत्याच्छाद्य लोचनयुगं घनसारधूल्या ।मन्दस्मितेन वरदानपरः श्रितानांकिं त्वं घृणामहिगिरौ प्रकटीकरोषि? ॥ ३१॥

nāhaṃ śarīriduritānyavalokayāmītyācchādya locanayugaṃ ghanasāradhūlyā |mandasmitena varadānaparaḥ śritānāṃkiṃ tvaṃ ghṛṇāmahigirau prakaṭīkaroṣi? || 31||

कौमुदीव करुणा तव शौरे! चक्षुषी शिशिरयत्यनिशं नः ।फुल्लयत्यवगुणापनयार्थं कुञ्चिकेव हृदयाररमाशु ॥ ३२॥

kaumudīva karuṇā tava śaure! cakṣuṣī śiśirayatyaniśaṃ naḥ |phullayatyavaguṇāpanayārthaṃ kuñcikeva hṛdayāraramāśu || 32||

अपराध स्वभावानां मादृशानां दुरात्मनाम् ।त्वद्दयैका गतिर्नान्या वृषाद्रित्रिदशद्रुम ॥ ३३॥

aparādha svabhāvānāṃ mādṛśānāṃ durātmanām |tvaddayaikā gatirnānyā vṛṣādritridaśadruma || 33||

नववारिवाहहृदयक्षपाकरप्रसृतातिसुन्दरदयाच्छकौमुदी ।धनिदुर्गतादितनुमद्व्रजं समं परितस्सुशीतलयति स्वयं बत ॥ ३४॥

navavārivāhahṛdayakṣapākaraprasṛtātisundaradayācchakaumudī |dhanidurgatāditanumadvrajaṃ samaṃ paritassuśītalayati svayaṃ bata || 34||

क्षणमपि करुणे! त्वं क्षीणपुण्यावनाशेमुररिपुहृदयाच्चेद् दूरतो हन्त! तिष्ठेः ।अमलसलिलपूरादुद्धृता जालमीनाःइव दुरितनिवासाश्चेतनास्स्युर्विसत्ताः ॥ ३५॥

kṣaṇamapi karuṇe! tvaṃ kṣīṇapuṇyāvanāśemuraripuhṛdayācced dūrato hanta! tiṣṭheḥ |amalasalilapūrāduddhṛtā jālamīnāḥiva duritanivāsāścetanāssyurvisattāḥ || 35||

लक्ष्मीस्स्वयं निजकटाक्षविशेषतोऽत्रनिम्नोन्नतस्थितिजुषो वितनोति जन्तून् ।त्वं कारयस्ययि दये! भुजगाद्रिनेत्रानिम्नस्थितेरुपशमं तदवेक्षणेन ॥ ३६॥

lakṣmīssvayaṃ nijakaṭākṣaviśeṣato'tranimnonnatasthitijuṣo vitanoti jantūn |tvaṃ kārayasyayi daye! bhujagādrinetrānimnasthiterupaśamaṃ tadavekṣaṇena || 36||

परवासुदेवमपि मानुषं दये!प्रविधाय सिन्धुरशनामनीनयः ।अवमन्यते स्म जनता तमप्यहो!भवती तथापि समरक्षदत्र ताम् ॥ ३७॥

paravāsudevamapi mānuṣaṃ daye!pravidhāya sindhuraśanāmanīnayaḥ |avamanyate sma janatā tamapyaho!bhavatī tathāpi samarakṣadatra tām || 37||

शबरीममरीं चकार शार्ङ्गिन्!करुणा ते परिणाम पक्व भोग्यम् ।प्रवितीर्णमनल्पभक्तिसारंफलमादाय वनैकवासजीर्णाम् ॥ ३८॥

śabarīmamarīṃ cakāra śārṅgin!karuṇā te pariṇāma pakva bhogyam |pravitīrṇamanalpabhaktisāraṃphalamādāya vanaikavāsajīrṇām || 38||

सर्वेश्वरोपि भगवान् धृतमर्त्यरूपःसञ्चोदितो ननु दये! नितरां भवत्या ।सख्यं प्रकल्प्य कपिना विपिने धनुष्मान्तस्मै ददौ प्रगुणसम्पदगारराज्यम् ॥ ३९॥

sarveśvaropi bhagavān dhṛtamartyarūpaḥsañcodito nanu daye! nitarāṃ bhavatyā |sakhyaṃ prakalpya kapinā vipine dhanuṣmāntasmai dadau praguṇasampadagārarājyam || 39||

उलूखलनिबन्धनप्रकटितान्यवश्याकृतिंदये! वृषगिरीश्वरं कुटयुगान्तराकर्षणे ।प्रचोद्य बहुवत्सरामरमहामहीरुट्स्थितिप्रबन्धनमपाकरोस्तदहमस्मि धीरोऽघकृत् ॥ ४०॥

ulūkhalanibandhanaprakaṭitānyavaśyākṛtiṃdaye! vṛṣagirīśvaraṃ kuṭayugāntarākarṣaṇe |pracodya bahuvatsarāmaramahāmahīruṭsthitiprabandhanamapākarostadahamasmi dhīro'ghakṛt || 40||

सम्प्रेरितो ननु दये! भुजगाद्रिनाथःदिव्यस्वरूपमभिदर्श्य गवां व्रजेशः ।अक्रूरमर्यमसुतासलिले निमग्नंआनन्दसिन्धुविनिमग्नमहो व्यतानीत् ॥ ४१॥

samprerito nanu daye! bhujagādrināthaḥdivyasvarūpamabhidarśya gavāṃ vrajeśaḥ |akrūramaryamasutāsalile nimagnaṃānandasindhuvinimagnamaho vyatānīt || 41||

भुजङ्गम महीधरे प्रकटितात्मदिव्याकृतिःसुघोरसमरे धनुष्प्रवरपाणिरभ्रद्युतिः ।दशाननमसंज्ञकं रघुपतिस्तदा प्राहिणोत्निजश्रमविनुत्तये ननु दये! त्वया चोदितः ॥ ४२॥

bhujaṅgama mahīdhare prakaṭitātmadivyākṛtiḥsughorasamare dhanuṣpravarapāṇirabhradyutiḥ |daśānanamasaṃjñakaṃ raghupatistadā prāhiṇotnijaśramavinuttaye nanu daye! tvayā coditaḥ || 42||

पापात्मनां अयि! दये! भुवि मादृशानांनोचेज्जनिः किमपि नाम तवास्ति कार्यम् ।ज्योतिर्मये दुरितदूरतरेऽपवर्गेतूष्णीं तदन्यगुणभावनयासि लीना ॥ ४३॥

pāpātmanāṃ ayi! daye! bhuvi mādṛśānāṃnocejjaniḥ kimapi nāma tavāsti kāryam |jyotirmaye duritadūratare'pavargetūṣṇīṃ tadanyaguṇabhāvanayāsi līnā || 43||

दोषाकरे जगति यत्स्पृहणीय रूपःशेषाचले सकललोकविलोकितस्त्वम् ।भूषाञ्चितोऽसि कमलेश! तदेव देव!केषां न सूचयति ते करुणामपाराम् ॥ ४४॥

doṣākare jagati yatspṛhaṇīya rūpaḥśeṣācale sakalalokavilokitastvam |bhūṣāñcito'si kamaleśa! tadeva deva!keṣāṃ na sūcayati te karuṇāmapārām || 44||

करुणे! तरुणापराधशिक्षाकृतयत्नं भुजगक्षमाभृदीशम् ।विनिवार्य च दापयस्यभीष्टंकिमिदं मन्तुकृते विचित्रमेतत् ॥ ४५॥

karuṇe! taruṇāparādhaśikṣākṛtayatnaṃ bhujagakṣamābhṛdīśam |vinivārya ca dāpayasyabhīṣṭaṃkimidaṃ mantukṛte vicitrametat || 45||

कनकाम्बर! नीरदाभ! शौरे!करुणा ते तरुणायते परार्थम् ।अपराधिनि मय्यपि प्रसन्नावृषशैलेश! यदीक्षितो मयापि ॥ ४६॥

kanakāmbara! nīradābha! śaure!karuṇā te taruṇāyate parārtham |aparādhini mayyapi prasannāvṛṣaśaileśa! yadīkṣito mayāpi || 46||

आह्वयन्तु जनाः श्रीश! श्रीनिवासेति भक्तितः ।दयावासेत्यहं तु त्वां ब्रवीमि कृतदुष्कृतः ॥ ४७॥

āhvayantu janāḥ śrīśa! śrīnivāseti bhaktitaḥ |dayāvāsetyahaṃ tu tvāṃ bravīmi kṛtaduṣkṛtaḥ || 47||

करुणा वरकामिनीव नित्यंहृदयं ते परिवर्तयत्यमोघम् ।अहिशैलपते! ततस्तवासीत्जगतां रक्षक इत्यहो! प्रसिद्धिः ॥ ४८॥

karuṇā varakāminīva nityaṃhṛdayaṃ te parivartayatyamogham |ahiśailapate! tatastavāsītjagatāṃ rakṣaka ityaho! prasiddhiḥ || 48||

दुर्वासःप्रमुखात्तपोधनगणादभ्यागताद्द्रुह्यतःत्रातुं पाण्डुसुतान्वने द्रुपदजाभुक्तावशिष्टाल्पकम् ।भुक्त्वा शाकममत्रगं यदुपते! तत्कुक्षिपूर्तिं व्यधाःकिं किं वा भवता न कारयति ते स्वान्तस्थितेयं दया ॥ ४९॥

durvāsaḥpramukhāttapodhanagaṇādabhyāgatāddruhyataḥtrātuṃ pāṇḍusutānvane drupadajābhuktāvaśiṣṭālpakam |bhuktvā śākamamatragaṃ yadupate! tatkukṣipūrtiṃ vyadhāḥkiṃ kiṃ vā bhavatā na kārayati te svāntasthiteyaṃ dayā || 49||

यवनादवनीपतेस्सुभीतोजवनातीतवनो गुहात्तनिद्रम् ।मुचुकुन्दमहो! विबोध्य तस्मैदयया दर्शितवान् मुकुन्द रूपम् ॥ ५०॥

yavanādavanīpatessubhītojavanātītavano guhāttanidram |mucukundamaho! vibodhya tasmaidayayā darśitavān mukunda rūpam || 50||