गोसावित्रीस्तोत्रम् Gosavitri Stotram

नारायणं नमस्कृत्य देवीं त्रिभुवनेश्वरीम् ।गोसावित्रीं प्रवक्ष्यामि व्यासेनोक्तं सनातनीम् ॥ १॥

nārāyaṇaṃ namaskṛtya devīṃ tribhuvaneśvarīm |gosāvitrīṃ pravakṣyāmi vyāsenoktaṃ sanātanīm || 1||

यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ।गवां निःश्वसितं वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः ॥ २॥

yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |gavāṃ niḥśvasitaṃ vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ || 2||

शीक्षा व्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्योतिषं तथा ।एतासामग्रशृङ्गेषु इन्द्रविष्णू स्वयंस्थितौ ॥ ३॥

śīkṣā vyākaraṇaṃ chando niruktaṃ jyotiṣaṃ tathā |etāsāmagraśṛṅgeṣu indraviṣṇū svayaṃsthitau || 3||

शिरो ब्रह्मा गुरुः स्कन्धे ललाटे वृषभध्वजः ।कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषोः शशिभास्करौ ॥ ४॥

śiro brahmā guruḥ skandhe lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ |karṇayoraśvinau devau cakṣuṣoḥ śaśibhāskarau || 4||

दंष्ट्रेषु मरुतो देवा जिह्वायां च सरस्वती ।कण्ठे च वरुणो देवो हृदये हव्यवाहनः ॥ ५॥

daṃṣṭreṣu maruto devā jihvāyāṃ ca sarasvatī |kaṇṭhe ca varuṇo devo hṛdaye havyavāhanaḥ || 5||

उदरे पृथिवी देवी सशैलवनकानना ।ककुदि द्यौः सनक्षत्रा पृष्ठे वैवस्वतो यमः ॥ ६॥

udare pṛthivī devī saśailavanakānanā |kakudi dyauḥ sanakṣatrā pṛṣṭhe vaivasvato yamaḥ || 6||

ऊर्वोस्तु वसवो देवा वायुर्जङ्गे समाश्रितः ।आदित्यस्त्वाश्रितो वाले साध्याः सर्वाङ्गसन्धिषु ॥ ७॥

ūrvostu vasavo devā vāyurjaṅge samāśritaḥ |ādityastvāśrito vāle sādhyāḥ sarvāṅgasandhiṣu || 7||

अपाने सर्वतीर्थानि गोमूत्रे जाह्नवी स्वयम् ।धृतिः पुष्टिर्महालक्ष्मीर्गोमये संस्थिताः सदा ॥ ८॥

apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam |dhṛtiḥ puṣṭirmahālakṣmīrgomaye saṃsthitāḥ sadā || 8||

नासिकायां च श्रीदेवी ज्येष्ठा वसति भामिनी ।चत्वारः सागराः पूर्णा गवां ह्येव पयोधरे ॥ ९॥

nāsikāyāṃ ca śrīdevī jyeṣṭhā vasati bhāminī |catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇā gavāṃ hyeva payodhare || 9||

खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रे पन्नगाः श्रिताः ।खुराणां पश्चिमे भागे ह्यप्सराणां गणाः स्मृताः ॥ १०॥

khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgre pannagāḥ śritāḥ |khurāṇāṃ paścime bhāge hyapsarāṇāṃ gaṇāḥ smṛtāḥ || 10||

श्रोणीतस्तेषु पितरो रोमलाङ्गूलमाश्रिताः ।ऋषयो रोमकूपेषु चर्मण्येव प्रजापतिः ॥ ११॥

śroṇītasteṣu pitaro romalāṅgūlamāśritāḥ |ṛṣayo romakūpeṣu carmaṇyeva prajāpatiḥ || 11||

हुङ्कारे चतुरो वेदा हुंशब्दे च प्रजापतिः ।एवं विष्णुमयं गात्रं तासां गोप्ता स केशवः ॥ १२॥

huṅkāre caturo vedā huṃśabde ca prajāpatiḥ |evaṃ viṣṇumayaṃ gātraṃ tāsāṃ goptā sa keśavaḥ || 12||

गवां दृष्ट्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥ १३॥

gavāṃ dṛṣṭvā namaskṛtya kṛtvā caiva pradakṣiṇam |pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā || 13||

कामदोग्ध्री स्वयं कामदोग्धा सन्निहिता मता ।गोग्रासस्य विशेषोऽस्ति हस्तसम्पूर्णमात्रतः ॥ १४॥

kāmadogdhrī svayaṃ kāmadogdhā sannihitā matā |gogrāsasya viśeṣo'sti hastasampūrṇamātrataḥ || 14||

शतब्राह्मणभुक्तेन सममाहुर्युधिष्ठिर ।य इदं पठते नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः ॥ १५॥

śatabrāhmaṇabhuktena samamāhuryudhiṣṭhira |ya idaṃ paṭhate nityaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ || 15||

ब्राह्मणो लभते विद्यां क्षत्रियो राज्यमश्नुते ।वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्चूद्रः पापात् प्रमुच्यते ॥ १६॥

brāhmaṇo labhate vidyāṃ kṣatriyo rājyamaśnute |vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāccūdraḥ pāpāt pramucyate || 16||

गर्भीणी जनयेत् पुत्रं कन्या भर्तारमाप्नुयात् ।सायं प्रातस्तु पठतां शान्तिस्वस्त्ययनं महत् ॥ १७॥

garbhīṇī janayet putraṃ kanyā bhartāramāpnuyāt |sāyaṃ prātastu paṭhatāṃ śāntisvastyayanaṃ mahat || 17||

अहोरात्रकृतैः पापैस्तत्क्षणात् परिमुच्यते ।फलं तु गोसहस्रस्येत्युक्तं हि ब्रह्मणा पुरा ॥ १८॥

ahorātrakṛtaiḥ pāpaistatkṣaṇāt parimucyate |phalaṃ tu gosahasrasyetyuktaṃ hi brahmaṇā purā || 18||

गावो मे ह्यग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ १९॥

gāvo me hyagrataḥ santu gāvo me santu pṛṣṭhataḥ |gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham || 19||

सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ।गोग्रासं तु मया दत्तं सुरभिः प्रतिगृह्यताम् ॥ २०॥

surabhirvaiṣṇavī mātā nityaṃ viṣṇupade sthitā |gogrāsaṃ tu mayā dattaṃ surabhiḥ pratigṛhyatām || 20||

गावो मे मातरः सर्वाः सर्वे मे पितरो वृषाः ।ग्रासमुष्टिं मया दत्तं सुरभिः प्रतिगृह्यताम् ॥ २१॥

gāvo me mātaraḥ sarvāḥ sarve me pitaro vṛṣāḥ |grāsamuṣṭiṃ mayā dattaṃ surabhiḥ pratigṛhyatām || 21||

फलानां गोसहस्रस्य प्रदद्याद्ब्राह्मणोत्तमे ।सर्वतीर्थाधिकं पुण्यमित्युक्तं ब्रह्मणा पुरा ॥ २२॥

phalānāṃ gosahasrasya pradadyādbrāhmaṇottame |sarvatīrthādhikaṃ puṇyamityuktaṃ brahmaṇā purā || 22||

॥ इति गोसावित्रीस्तोत्रम् ॥भगवानुवाच। १४१०६४४इत्युक्त्वाऽस्यै वरं दत्त्वा प्रययुस्ते यथागतम् ।लोकनिस्तरणार्थाय सा च लोकांश्चचार ह ॥ १४१०६४४तस्यामेव समुद्भूता ह्येताश्च कपिला नव ।विचरन्ति महीमेनां लोकानुग्रहकारणात् ।तस्मात्तु कपिला देया परत्र हितमिच्छता ॥ १४१०६४५यदा च दीयते राजन्कपिला ह्यग्निहोत्रिणे ।तदा च शृङ्गयोस्तस्या विष्णुरिन्द्रश्च तिष्ठति ॥ १४१०६४६चन्द्रवज्रधरौ चापि तिष्ठतः शृङ्गमूलयोः ।शृङ्गमध्ये तथा ब्रह्मा ललाटे गोवृषध्वजः ॥ १४१०६४७कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ ।दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायां वाक्सरलस्वती ॥ १४१०६४८रोमकूपेषु मुनयश्चर्मण्येव प्रजापतिः ।निश्श्वासेषु स्थिता वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः ॥ १४१०६४९नासापुटे स्थिता गन्धाः पुष्पाणि सुरभीणि च ।अधरे वसवः सर्वे मुखे चाग्निः प्रतिष्ठितः ॥ १४१०६५०साध्या देवाः स्थिताः कक्षे ग्रीवायां पार्वती स्थिता ।पृष्ठे च नक्षत्रगणाः ककुद्देशे नभस्स्थलम् ॥ १४१०६५१अपाने सर्वतीर्थानि गोमूत्रे जाह्नवी स्वयम् ।इष्टतुष्टमया लक्ष्मीर्गोमये वसती तदा ॥ १४१०६५२नासिकायां सदा देवी ज्येष्ठा वसति भामिनी ।श्रोणीतटस्थाः पितरो रमा लाङ्गूलमाश्रिता ॥ १४१०६५३पार्श्वयोरुभयोः सर्वे विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः ।तिष्ठत्युरसि तासां तु प्रीतः शक्तिधरो गुहः ॥ १४१०६५४जानजङ्घोरुदेशेषु पञ्च तिष्ठन्ति वायवः ।खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रेषु च पन्नगाः ॥ १४१०६५५चत्वारः सागराः पूर्णास्तस्या एव पयोधराः ।रतिर्मेधा क्षमा स्वाहा श्रद्धा शान्तिर्धृतिः स्मृतिः। १४१०६५६कीर्तिर्दीप्तिः क्रिया कान्तिस्तुष्टिः पुष्टिस्च सन्ततिः ।दिशश्च प्रदिशश्चैव सेवन्ते कपिलां सदा ॥ १४१०६५७देवा पितृगणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।लोका द्वीपार्णवाश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा ॥ १४१०६५८देवाः पितृगणाश्चापि वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः ।वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैः स्तुवन्ति हृषितास्तथा ॥ १४१०६५९विद्याधराश्च ये सिद्धा भूतास्तारागणास्तथा ।पुष्पवृष्टिं च वर्षन्ति प्रनृत्यन्ति च हर्षिताः ॥ १४१०६६०ब्रह्मणोत्पादिता देवी वह्निकुण्डान्महाप्रभा ।नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवैर्नमस्कृते ॥ १४१०६६१कपिलेऽथ महासत्वे सर्वतीर्थमये शुभे ।दातारं स्वजनोपेतं ब्रह्मलोकं नय स्वयम् ॥ १४१०६६२अहो रत्नमिदं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।अहो धर्मार्जितं शुद्धमिदमग्र्यं महाधनम् ।इत्याकाशस्थितस्ते तु सर्वदेवा जपन्ति च ॥ १४१०६६३तस्याः प्रतिग्रहीता च भुङ्क्ते यावद्द्विजोत्तमः ।तावद्देवगणाः सर्वे कपिलामर्चयन्ति च ।स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धैः पुष्पैः सुपूजिताम् ॥ १४१०६६४वस्त्राभ्यामहताभ्यां तु यावत्तिष्ठत्यलङ्कृता ।तावद्यदिच्छेत्कपिला मन्त्रपूता सुसंस्कृता ।भूलोकवासिनः सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्स्वयम् ॥ १४१०६६५भूरश्वः कनकं गावो रूप्यमश्वं तिला यवाः ।दीयमानानि विप्राय प्रहृष्यन्ति दिनेदिने ॥ १४१०६६६अथ त्वश्रोत्रियेभ्यो वै तानि दत्तानि पाण्डव ।तथा निन्दन्त्यथात्मानमशुभं किंनु नः कृतं ॥ १४१०६६७अहो रक्षःपिशाचैश्च लुप्यमानाः समन्ततः ।यास्यामो निरयं शीघ्रमिति शोचन्ति तानि वै ॥ १४१०६६८एतान्यपि द्विजेभ्यो वै श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः ।दीयमानानि वर्धन्ते दातारं तारयन्ति च ॥ १४१०६६९

|| iti gosāvitrīstotram ||bhagavānuvāca| 1410644ityuktvā'syai varaṃ dattvā prayayuste yathāgatam |lokanistaraṇārthāya sā ca lokāṃścacāra ha || 1410644tasyāmeva samudbhūtā hyetāśca kapilā nava |vicaranti mahīmenāṃ lokānugrahakāraṇāt |tasmāttu kapilā deyā paratra hitamicchatā || 1410645yadā ca dīyate rājankapilā hyagnihotriṇe |tadā ca śṛṅgayostasyā viṣṇurindraśca tiṣṭhati || 1410646candravajradharau cāpi tiṣṭhataḥ śṛṅgamūlayoḥ |śṛṅgamadhye tathā brahmā lalāṭe govṛṣadhvajaḥ || 1410647karṇayoraśvinau devau cakṣuṣī śaśibhāskarau |danteṣu maruto devā jihvāyāṃ vāksaralasvatī || 1410648romakūpeṣu munayaścarmaṇyeva prajāpatiḥ |niśśvāseṣu sthitā vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ || 1410649nāsāpuṭe sthitā gandhāḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca |adhare vasavaḥ sarve mukhe cāgniḥ pratiṣṭhitaḥ || 1410650sādhyā devāḥ sthitāḥ kakṣe grīvāyāṃ pārvatī sthitā |pṛṣṭhe ca nakṣatragaṇāḥ kakuddeśe nabhassthalam || 1410651apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam |iṣṭatuṣṭamayā lakṣmīrgomaye vasatī tadā || 1410652nāsikāyāṃ sadā devī jyeṣṭhā vasati bhāminī |śroṇītaṭasthāḥ pitaro ramā lāṅgūlamāśritā || 1410653pārśvayorubhayoḥ sarve viśvedevāḥ pratiṣṭhitāḥ |tiṣṭhatyurasi tāsāṃ tu prītaḥ śaktidharo guhaḥ || 1410654jānajaṅghorudeśeṣu pañca tiṣṭhanti vāyavaḥ |khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ || 1410655catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇāstasyā eva payodharāḥ |ratirmedhā kṣamā svāhā śraddhā śāntirdhṛtiḥ smṛtiḥ| 1410656kīrtirdīptiḥ kriyā kāntistuṣṭiḥ puṣṭisca santatiḥ |diśaśca pradiśaścaiva sevante kapilāṃ sadā || 1410657devā pitṛgaṇāścāpi gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |lokā dvīpārṇavāścaiva gaṅgādyāḥ saritastathā || 1410658devāḥ pitṛgaṇāścāpi vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ |vedoktairvividhairmantraiḥ stuvanti hṛṣitāstathā || 1410659vidyādharāśca ye siddhā bhūtāstārāgaṇāstathā |puṣpavṛṣṭiṃ ca varṣanti pranṛtyanti ca harṣitāḥ || 1410660brahmaṇotpāditā devī vahnikuṇḍānmahāprabhā |namaste kapile puṇye sarvadevairnamaskṛte || 1410661kapile'tha mahāsatve sarvatīrthamaye śubhe |dātāraṃ svajanopetaṃ brahmalokaṃ naya svayam || 1410662aho ratnamidaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |aho dharmārjitaṃ śuddhamidamagryaṃ mahādhanam |ityākāśasthitaste tu sarvadevā japanti ca || 1410663tasyāḥ pratigrahītā ca bhuṅkte yāvaddvijottamaḥ |tāvaddevagaṇāḥ sarve kapilāmarcayanti ca |svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ gandhaiḥ puṣpaiḥ supūjitām || 1410664vastrābhyāmahatābhyāṃ tu yāvattiṣṭhatyalaṅkṛtā |tāvadyadicchetkapilā mantrapūtā susaṃskṛtā |bhūlokavāsinaḥ sarvānbrahmalokaṃ nayetsvayam || 1410665bhūraśvaḥ kanakaṃ gāvo rūpyamaśvaṃ tilā yavāḥ |dīyamānāni viprāya prahṛṣyanti dinedine || 1410666atha tvaśrotriyebhyo vai tāni dattāni pāṇḍava |tathā nindantyathātmānamaśubhaṃ kiṃnu naḥ kṛtaṃ || 1410667aho rakṣaḥpiśācaiśca lupyamānāḥ samantataḥ |yāsyāmo nirayaṃ śīghramiti śocanti tāni vai || 1410668etānyapi dvijebhyo vai śrotriyebhyo viśeṣataḥ |dīyamānāni vardhante dātāraṃ tārayanti ca || 1410669