दत्तात्रेय योगशास्त्रम् Shridattatreya Yogashastra

नृसिंहरूपिणे चिदात्मने सुखस्वरूपिणे ।पदैः त्रिभिः तदादिभिः निरूपिताय वै नमः ॥ १॥

nṛsiṃharūpiṇe cidātmane sukhasvarūpiṇe |padaiḥ tribhiḥ tadādibhiḥ nirūpitāya vai namaḥ || 1||

सांकृतिः मुनिवर्यो असौ भूतये योगलिप्सया ।भुवं सर्वां परिभ्रान्यन्नैमिषारण्यमाप्तवान् ॥ २॥

sāṃkṛtiḥ munivaryo asau bhūtaye yogalipsayā |bhuvaṃ sarvāṃ paribhrānyannaimiṣāraṇyamāptavān || 2||

सुगन्धिनानाकुसुमैः स्वादुसत्फलसंयुतैः ।शाखिभिः सहितं पुण्यं जलकासारमण्डितम् ॥ ३॥

sugandhinānākusumaiḥ svādusatphalasaṃyutaiḥ |śākhibhiḥ sahitaṃ puṇyaṃ jalakāsāramaṇḍitam || 3||

सः मुनिः विचरस्तत्र ददर्शाम्रतरोः अधः ।वेदिकायां समासीनं दत्तात्रेयं महामुनिम् ॥ ४॥

saḥ muniḥ vicarastatra dadarśāmrataroḥ adhaḥ |vedikāyāṃ samāsīnaṃ dattātreyaṃ mahāmunim || 4||

बद्धपद्मासनासीनं नासाग्रार्पितया दृशा ।ऊरुमध्यगतोत्तानपाणियुग्मेन शोभितम् ॥ ५॥

baddhapadmāsanāsīnaṃ nāsāgrārpitayā dṛśā |ūrumadhyagatottānapāṇiyugmena śobhitam || 5||

ततः प्रणम्याखिलं दत्तात्रेयं महामुनिम् ।तत् शिष्यैः सह तत्रैव सम्मुखश्चोपविष्टवान् ॥ ६॥

tataḥ praṇamyākhilaṃ dattātreyaṃ mahāmunim |tat śiṣyaiḥ saha tatraiva sammukhaścopaviṣṭavān || 6||

तदैव सः मुनिः योगात् विरम्य स्वपुरः स्थितम् ।उवाच सांकृतिं प्रितिपूर्वकं स्वागतं वचः ॥ ७॥

tadaiva saḥ muniḥ yogāt viramya svapuraḥ sthitam |uvāca sāṃkṛtiṃ pritipūrvakaṃ svāgataṃ vacaḥ || 7||

सांकृते कथय त्वं मां किमुद्दिश्येहागतः ।इति पृष्टस्तु सः प्राह योगं ज्ञातुमिहागतः ॥ ८॥

sāṃkṛte kathaya tvaṃ māṃ kimuddiśyehāgataḥ |iti pṛṣṭastu saḥ prāha yogaṃ jñātumihāgataḥ || 8||

योगो हि बहुधा ब्रह्मन्तत्सर्वं कतयामि ते ।मन्त्रयोगो लयश्चैव हठयोगस्तथैव च ।रजयोगश्चतुर्थः स्यात्योगानामुत्तमस्तु सः ॥ ९॥

yogo hi bahudhā brahmantatsarvaṃ katayāmi te |mantrayogo layaścaiva haṭhayogastathaiva ca |rajayogaścaturthaḥ syātyogānāmuttamastu saḥ || 9||

आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयः स्मृतः ।निष्पत्तिश्चेत्यवस्था च चतुर्थी परिकल्पिता ।एतेषां विस्तरं वक्ष्ये यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ १०॥

ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayaḥ smṛtaḥ |niṣpattiścetyavasthā ca caturthī parikalpitā |eteṣāṃ vistaraṃ vakṣye yadi tvaṃ śrotumicchasi || 10||

अङ्गेषु मातृका पूर्वं मन्त्रं जपन् सुधीः ।य कचनाभिसिद्धयै स्यात् मन्त्रयोगः स कथ्यते ॥ ११॥

aṅgeṣu mātṛkā pūrvaṃ mantraṃ japan sudhīḥ |ya kacanābhisiddhayai syāt mantrayogaḥ sa kathyate || 11||

मृदुः तस्याधिकारी स्याद्द्वादशाब्दैः तु साधनात् ।प्रायेण लभते ज्ञानं सिद्धिश्चैवाणिमादिकाः ॥ १२॥

mṛduḥ tasyādhikārī syāddvādaśābdaiḥ tu sādhanāt |prāyeṇa labhate jñānaṃ siddhiścaivāṇimādikāḥ || 12||

अल्पबुद्धिः इमं योगं सेवते साधकाधमः ।मन्त्रयोगो ह्ययं प्रोक्तो योगानामधमस्तु सः ॥ १३॥

alpabuddhiḥ imaṃ yogaṃ sevate sādhakādhamaḥ |mantrayogo hyayaṃ prokto yogānāmadhamastu saḥ || 13||

लययोगश्चित्तलयः संकेतैः तु प्रजायते ।आदिनाथेन संकेता अष्टकोटि प्रकीर्त्तिताः ॥ १४॥

layayogaścittalayaḥ saṃketaiḥ tu prajāyate |ādināthena saṃketā aṣṭakoṭi prakīrttitāḥ || 14||

सांकृतिरुवाचभगवन्नादिनाथः सः किं रूपः कः सः उच्यताम् ।दत्तात्रेय उवाचमहादेवस्य नामान्यादिनाथादिकान्यपि ।शिवेश्वरश्च देवोऽसौ लीलया व्यचरत्प्रभुः ॥ १५॥

sāṃkṛtiruvācabhagavannādināthaḥ saḥ kiṃ rūpaḥ kaḥ saḥ ucyatām |dattātreya uvācamahādevasya nāmānyādināthādikānyapi |śiveśvaraśca devo'sau līlayā vyacaratprabhuḥ || 15||

श्रीकण्ठपर्वते गौर्या सह प्रमथनायकान् ।हिमाक्षपर्वते चैवकदलीवनगोचरे ॥ १६॥

śrīkaṇṭhaparvate gauryā saha pramathanāyakān |himākṣaparvate caivakadalīvanagocare || 16||

गिरिकूटे चित्रकूटे सुपादपयुते गिरौ ।कृपयैकैकसंकेतं शंकरः प्राह तत्र तान् ॥ १७॥

girikūṭe citrakūṭe supādapayute girau |kṛpayaikaikasaṃketaṃ śaṃkaraḥ prāha tatra tān || 17||

तानि सर्वाणि वक्तुं तु न हि शक्नोमि विस्तरात् ।कानिचित्कथयिष्यामि सहजाभ्यासवत्सुखम् ॥ १८॥

tāni sarvāṇi vaktuṃ tu na hi śaknomi vistarāt |kānicitkathayiṣyāmi sahajābhyāsavatsukham || 18||

तिष्ठन् गच्छन्स्वपन्भुञ्जन्ध्यायन्शून्यमहर्निशम् ।अयमेको हि संकेतः आदिनाथेन भाषितः ॥ १९॥

tiṣṭhan gacchansvapanbhuñjandhyāyanśūnyamaharniśam |ayameko hi saṃketaḥ ādināthena bhāṣitaḥ || 19||

नासाग्रदृष्टिमात्रेण ह्यपरः परिकीर्तितः ।शिरस्पश्चाच्च भागस्य ध्यानं मृत्युं जयेत् परम् ॥ २०॥

nāsāgradṛṣṭimātreṇa hyaparaḥ parikīrtitaḥ |śiraspaścācca bhāgasya dhyānaṃ mṛtyuṃ jayet param || 20||

भ्रूमध्यदृष्टिमात्रेण परः संकेतः उच्यते ।ललाते भ्रूतले यश्चोत्तमः सः प्रकीत्तितः ॥ २१॥

bhrūmadhyadṛṣṭimātreṇa paraḥ saṃketaḥ ucyate |lalāte bhrūtale yaścottamaḥ saḥ prakīttitaḥ || 21||

सव्यदक्षिणपादस्याङ्गुष्टे लयमुत्तमम् ।उत्तानशववत्भूमौ शयनं चोक्तमुतमम् ॥ २२॥

savyadakṣiṇapādasyāṅguṣṭe layamuttamam |uttānaśavavatbhūmau śayanaṃ coktamutamam || 22||

शिथिलो निर्जने देशे कुर्याच्चेत्सिद्धिमाप्नुयात् ।एवं च बहु संकेतान् कथयामास शङ्करः ॥ २३॥

śithilo nirjane deśe kuryāccetsiddhimāpnuyāt |evaṃ ca bahu saṃketān kathayāmāsa śaṅkaraḥ || 23||

संकेतैः बहुभिश्चान्यैः यस्य चित्तलयो भवेत् ।स एव लययोगः स्यात् कर्मयोगं ततः शृणुः ॥ २४॥

saṃketaiḥ bahubhiścānyaiḥ yasya cittalayo bhavet |sa eva layayogaḥ syāt karmayogaṃ tataḥ śṛṇuḥ || 24||

यमश्च नियमश्चैवासनं च ततः परम् ।प्राणायामश्चतुथः स्यात् प्रत्याहारस्तु पञ्चमः ।ततस्तु धारणा प्रोक्ता ध्यानं सप्तममुच्यते ॥ २५॥

yamaśca niyamaścaivāsanaṃ ca tataḥ param |prāṇāyāmaścatuthaḥ syāt pratyāhārastu pañcamaḥ |tatastu dhāraṇā proktā dhyānaṃ saptamamucyate || 25||

समाधिः अष्टमः प्रोक्तः सर्वपुण्यप्रदः ।एवमष्टाङ्गयोगं च याज्ञवल्क्यादयो विदुः ॥ २६॥

samādhiḥ aṣṭamaḥ proktaḥ sarvapuṇyapradaḥ |evamaṣṭāṅgayogaṃ ca yājñavalkyādayo viduḥ || 26||

कपिलाद्यास्तु शिष्याश्च हठं कुयुस्ततो यथा ।तद्यथा च महामुद्रा महाबन्धस्तथैव च ॥ २७॥

kapilādyāstu śiṣyāśca haṭhaṃ kuyustato yathā |tadyathā ca mahāmudrā mahābandhastathaiva ca || 27||

ततः स्यात्खेचरीमुद्र बन्धो जालन्धरः तथा ।उड्डियाणं मूलबन्धो विपरीतकरणी तथा ॥ २८॥

tataḥ syātkhecarīmudra bandho jālandharaḥ tathā |uḍḍiyāṇaṃ mūlabandho viparītakaraṇī tathā || 28||

वज्रोलिः अमरोलिश्च सहजोलिस्त्रिधा मता ।एतेषां लक्षणं वक्ष्ये कर्त्ताव्यं च विशेषतः ॥ २९॥

vajroliḥ amaroliśca sahajolistridhā matā |eteṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye karttāvyaṃ ca viśeṣataḥ || 29||

यमाः ये दशः सम्प्रोक्ताः ऋषिभिः तत्त्वदर्शिभिः ।लघ्वाहारस्तु तेष्वेको मुख्यो भवति नापरे ।अहिंसा नियमेष्वेका मुख्या भवति नापरे ॥ ३०॥

yamāḥ ye daśaḥ samproktāḥ ṛṣibhiḥ tattvadarśibhiḥ |laghvāhārastu teṣveko mukhyo bhavati nāpare |ahiṃsā niyameṣvekā mukhyā bhavati nāpare || 30||

चतुरशीतिलक्षेष्वासनेष्वुत्तमं शृणु ।आदिनाथेन सम्प्रोक्तं यदासनमिहोच्यते ॥ ३१॥

caturaśītilakṣeṣvāsaneṣvuttamaṃ śṛṇu |ādināthena samproktaṃ yadāsanamihocyate || 31||

उत्तानौ चरणौ कृत्वोरूसंस्थौ प्रयलतः ।उरू मध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ ॥ ३२॥

uttānau caraṇau kṛtvorūsaṃsthau prayalataḥ |urū madhye tathottānau pāṇī kṛtvā tato dṛśau || 32||

नासाग्रे विन्यसेद्राजद्दन्तमूलं च जिह्वया ।उत्तभ्य चिबुकं वक्षः संस्थाप्य पवनं शनैः ॥ ३३॥

nāsāgre vinyasedrājaddantamūlaṃ ca jihvayā |uttabhya cibukaṃ vakṣaḥ saṃsthāpya pavanaṃ śanaiḥ || 33||

यथाशक्ति समाकृष्य पूरयेदुदरं शनैः ।यथाशक्त्येव पश्चात्तु रेचयेत्पवनं शनैः ॥ ३४॥

yathāśakti samākṛṣya pūrayedudaraṃ śanaiḥ |yathāśaktyeva paścāttu recayetpavanaṃ śanaiḥ || 34||

इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ।दुर्लभं येन केनापि धिमता लभ्यते भुवि ॥ ३५॥

idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam |durlabhaṃ yena kenāpi dhimatā labhyate bhuvi || 35||

सांस्कृते शृणु सत्त्वस्थो योगाभ्यासक्रमं यथा ।वक्ष्यमाणं प्रयत्नेन योगिनां सर्वलक्षणैः ॥ ३६॥

sāṃskṛte śṛṇu sattvastho yogābhyāsakramaṃ yathā |vakṣyamāṇaṃ prayatnena yogināṃ sarvalakṣaṇaiḥ || 36||

युव अवस्थोऽपि वृद्धो वा व्याधितो वा शनैः शनैः ।अभ्यासात्सिद्धिमाप्नोति योगे सर्वोऽप्यतन्द्रितः ॥ ३७॥

yuva avastho'pi vṛddho vā vyādhito vā śanaiḥ śanaiḥ |abhyāsātsiddhimāpnoti yoge sarvo'pyatandritaḥ || 37||

ब्राह्मणः श्रमणो वा बौद्धो वाप्यार्हतोऽथवा ।कापालिको वा चार्वाकः श्रद्धया सहितः सुधीः ।योगाभ्यासोऽतो नित्यं सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ३८॥

brāhmaṇaḥ śramaṇo vā bauddho vāpyārhato'thavā |kāpāliko vā cārvākaḥ śraddhayā sahitaḥ sudhīḥ |yogābhyāso'to nityaṃ sarvasiddhimavāpnuyāt || 38||

क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्यादक्रियस्य कथं भवेत् ।न शास्त्रपाठमात्रेण काचित्सिद्धिः प्रजायते ॥ ३९॥

kriyāyuktasya siddhiḥ syādakriyasya kathaṃ bhavet |na śāstrapāṭhamātreṇa kācitsiddhiḥ prajāyate || 39||

मुण्डितो दण्डधारी वा काषायवसनोऽपि वा ।नारायणवदो वापि जटिलो मस्मलेपनः ॥ ४०॥

muṇḍito daṇḍadhārī vā kāṣāyavasano'pi vā |nārāyaṇavado vāpi jaṭilo masmalepanaḥ || 40||

नमः शिवायवाची वा बाह्यार्चा पूजकोऽपि वा ।द्वादशस्थानपूजो वा बह्यवत्सलभाषितम् ।क्रियाहीनोऽथवा कूरः कथं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ४१॥

namaḥ śivāyavācī vā bāhyārcā pūjako'pi vā |dvādaśasthānapūjo vā bahyavatsalabhāṣitam |kriyāhīno'thavā kūraḥ kathaṃ siddhimavāpnuyāt || 41||

न वेषधारणं सिद्धेः कारणं न च तत्तथा ।कृपैव कारणं सिद्धेः सत्यमेव तु सांकृते ॥ ४२॥

na veṣadhāraṇaṃ siddheḥ kāraṇaṃ na ca tattathā |kṛpaiva kāraṇaṃ siddheḥ satyameva tu sāṃkṛte || 42||

शिश्नोदरार्थं योगस्य कथया वेषधारिणः ।अनुष्ठानविहीनाः तु वञ्चयन्ति जनान् किल ॥ ४३॥

śiśnodarārthaṃ yogasya kathayā veṣadhāriṇaḥ |anuṣṭhānavihīnāḥ tu vañcayanti janān kila || 43||

उच्चावचैः विप्रलंभैः यतन्ते कुशलाः नराः ।योगिनो वयमित्येवं मूढाः भोगपरायणाः ॥ ४४॥

uccāvacaiḥ vipralaṃbhaiḥ yatante kuśalāḥ narāḥ |yogino vayamityevaṃ mūḍhāḥ bhogaparāyaṇāḥ || 44||

शनैर्तथाविधान् ज्ञात्वा योगाभ्यासविवर्जिताम् ।कृतार्थान्वचनैरेव वर्जयेद्वेषधारिणः ॥ ४५॥

śanairtathāvidhān jñātvā yogābhyāsavivarjitām |kṛtārthānvacanaireva varjayedveṣadhāriṇaḥ || 45||

एते तु विघ्नभूत्तास्ते योगाभ्यासस्य सर्वदा ।वर्जयेत्तान् प्रयत्नेनेदृशी सिद्ध्दा क्रिया ॥ ४६॥

ete tu vighnabhūttāste yogābhyāsasya sarvadā |varjayettān prayatnenedṛśī siddhdā kriyā || 46||

प्रथमाभ्यासकाले तु प्रवेशस्तु महामुने ।आलस्यं प्रथमे विघ्नः द्वितीयस्तु प्रकत्थनम् ।पूर्वोक्तधूर्त्तगोष्ठी च तृतीयो मन्त्रसाधनम् ॥ ४७॥

prathamābhyāsakāle tu praveśastu mahāmune |ālasyaṃ prathame vighnaḥ dvitīyastu prakatthanam |pūrvoktadhūrttagoṣṭhī ca tṛtīyo mantrasādhanam || 47||

चतुर्थो धातुवादः स्यात्पञ्चमः खाद्यवादकम् ।एवं च बहवो दृष्टाः मृगतृष्णाः समाः मुनेः ॥ ४८॥

caturtho dhātuvādaḥ syātpañcamaḥ khādyavādakam |evaṃ ca bahavo dṛṣṭāḥ mṛgatṛṣṇāḥ samāḥ muneḥ || 48||

स्थिरासनस्य जायन्ते तां तु ज्ञात्वा सुधीः त्यजेत् ।प्राणायामं ततस्कुर्यात्पद्मासनगतः स्वयम् ॥ ४९॥

sthirāsanasya jāyante tāṃ tu jñātvā sudhīḥ tyajet |prāṇāyāmaṃ tataskuryātpadmāsanagataḥ svayam || 49||

सुशोभनं मठं कुर्यात्सूक्ष्मद्वारं तु निर्घुणम् ।सुष्ठु लिप्तं गोमयेन सुधया वा प्रयत्नतः ॥ ५०॥

suśobhanaṃ maṭhaṃ kuryātsūkṣmadvāraṃ tu nirghuṇam |suṣṭhu liptaṃ gomayena sudhayā vā prayatnataḥ || 50||