चतुर्विंशत्यवतारस्तोत्रम् Shrichaturvimshatyavatarastotram

श्रीगणेशाय नमः ।पातालगं क्षितितलं सुरवृन्दपाता हत्वाऽऽदिदैत्यमुदधेर्निदधौ जलोर्ध्वम् ।उद्धृत्य चातनुत यस्तनुतो यजूंषि तं सूकरं प्रथमप्रथमं नमामि ॥ १॥ वर् तं शङ्करं

śrīgaṇeśāya namaḥ |pātālagaṃ kṣititalaṃ suravṛndapātā hatvā''didaityamudadhernidadhau jalordhvam |uddhṛtya cātanuta yastanuto yajūṃṣi taṃ sūkaraṃ prathamaprathamaṃ namāmi || 1|| var taṃ śaṅkaraṃ

स्वायम्भुवं मनुमपाच्च भुवं समस्तां भूत्वा तदीयतनयातनयोऽथ हत्वा ॥यः स्वात्मजैः सुरगणैरसुरव्रजं तं यज्ञं द्वितीयमभवाय भजेऽद्वितीयम् ॥ २॥

svāyambhuvaṃ manumapācca bhuvaṃ samastāṃ bhūtvā tadīyatanayātanayo'tha hatvā ||yaḥ svātmajaiḥ suragaṇairasuravrajaṃ taṃ yajñaṃ dvitīyamabhavāya bhaje'dvitīyam || 2||

प्रादुर्बभूव भवदुर्बलचित्तवृत्तीन् ज्ञानोपदेशरहितानुपदेष्टुकामः ।यो देववन्द्यचरणो ननु देवहूत्यां वन्देऽवगाहकपिशं कपिलं तृतीयम् ॥ ३॥

prādurbabhūva bhavadurbalacittavṛttīn jñānopadeśarahitānupadeṣṭukāmaḥ |yo devavandyacaraṇo nanu devahūtyāṃ vande'vagāhakapiśaṃ kapilaṃ tṛtīyam || 3||

यः सूनुकामुकमसूनुपरोधयन्तं सन्तोषयन् स्वजनकं स्वजनार्तिहात्रिम् ।जज्ञे विधूतभवभीरवधूतवेषो दत्तो भवप्रभवदुःखहरोऽस्तु तुर्यः ॥ ४॥

yaḥ sūnukāmukamasūnuparodhayantaṃ santoṣayan svajanakaṃ svajanārtihātrim |jajñe vidhūtabhavabhīravadhūtaveṣo datto bhavaprabhavaduḥkhaharo'stu turyaḥ || 4||

सङ्कल्पमात्रकरणाद्गतकल्पनष्टं गूढं स्वतत्त्वनिगमं सुगमं करिष्यन् ।धातुर्विचारचतुरोऽजनि यश्चतुर्धा सेवस्व पञ्चममपञ्चशरं कुमारम् ॥ ५॥

saṅkalpamātrakaraṇādgatakalpanaṣṭaṃ gūḍhaṃ svatattvanigamaṃ sugamaṃ kariṣyan |dhāturvicāracaturo'jani yaścaturdhā sevasva pañcamamapañcaśaraṃ kumāram || 5||

सत्कारमर्हति सतामपकारकोऽपीत्येवंविधामृषिगिरं विशदां विद्यास्यन् ।योऽशेषदोषसदने मदनेऽदयिष्ट नारायणो विजयदो जयतात् स षष्ठः ॥ ६॥

satkāramarhati satāmapakārako'pītyevaṃvidhāmṛṣigiraṃ viśadāṃ vidyāsyan |yo'śeṣadoṣasadane madane'dayiṣṭa nārāyaṇo vijayado jayatāt sa ṣaṣṭhaḥ || 6||

यः केशवेऽकृतरतिं किल शैशवेऽपि दृष्ट्वा स्वदुःखहरणं शरणं तदेव ।तस्मै सुनीतितनयाय नयान्विताय नित्यं ध्रुवाय वरदं वरयेऽश्वसंख्यम् ॥ ७॥

yaḥ keśave'kṛtaratiṃ kila śaiśave'pi dṛṣṭvā svaduḥkhaharaṇaṃ śaraṇaṃ tadeva |tasmai sunītitanayāya nayānvitāya nityaṃ dhruvāya varadaṃ varaye'śvasaṃkhyam || 7||

किं वेनमुत्पथगतं पुपुवे न भूमिं किं दुग्धरूपमथ सारमदुग्ध यो न ।तं वै हिताय जगतां विहितावतारं वन्देऽष्टमं पृथुमहं पृथुलप्रतापम् ॥ ८॥

kiṃ venamutpathagataṃ pupuve na bhūmiṃ kiṃ dugdharūpamatha sāramadugdha yo na |taṃ vai hitāya jagatāṃ vihitāvatāraṃ vande'ṣṭamaṃ pṛthumahaṃ pṛthulapratāpam || 8||

पूर्वं निजाचरणतो गृहिणामपूर्वं धर्मं जनाय निदिदेश जनान्तरज्ञः ।योऽन्ते तथैव विरजस्तमसां विरज्यन्नत्यर्षभोऽस्तु नवमो नवसिद्धिदः सः ॥ ९॥

pūrvaṃ nijācaraṇato gṛhiṇāmapūrvaṃ dharmaṃ janāya nidideśa janāntarajñaḥ |yo'nte tathaiva virajastamasāṃ virajyannatyarṣabho'stu navamo navasiddhidaḥ saḥ || 9||

निद्रान्वितस्य मुखतो हि चतुर्मुखस्य स्रस्ता जले प्रतिददेऽप्रितमः श्रुतीर्यः ।हत्वा तुरङ्गवदनं चतुरं रणे तं सौख्येहया किल भजे दशमं हयास्यम् ॥ १०॥

nidrānvitasya mukhato hi caturmukhasya srastā jale pratidade'pritamaḥ śrutīryaḥ |hatvā turaṅgavadanaṃ caturaṃ raṇe taṃ saukhyehayā kila bhaje daśamaṃ hayāsyam || 10||

सत्यव्रताय निजभक्तिरताय नित्यं गुह्यं पुरा विविदिषुः स्वपुराणतत्त्वम् ।योऽकालजे प्रलयकालजले व्यहार्षीदेकादशो जगति मे गतिरस्तु मत्स्यः ॥ ११॥

satyavratāya nijabhaktiratāya nityaṃ guhyaṃ purā vividiṣuḥ svapurāṇatattvam |yo'kālaje pralayakālajale vyahārṣīdekādaśo jagati me gatirastu matsyaḥ || 11||

पृष्ठेन मन्दरममन्दभरं गिरिं यः क्षीरोदधावमरदैत्यकृते दधार ।निःश्वासनर्तिततरङ्गसुरङ्गलुब्धः स द्वादशोऽस्तु कुदशोपशमाय कूर्मः ॥ १२॥

pṛṣṭhena mandaramamandabharaṃ giriṃ yaḥ kṣīrodadhāvamaradaityakṛte dadhāra |niḥśvāsanartitataraṅgasuraṅgalubdhaḥ sa dvādaśo'stu kudaśopaśamāya kūrmaḥ || 12||

सर्वं जगद्धरिमयं जगतीति वाक्यं तथ्यं विधातुमथ चित्रतनूं विधाय ।स्तम्भादजायत सदा यततां दुरापः सोऽस्तु त्रियुक्तदशमः शमदो नृसिंहः ॥ १३॥

sarvaṃ jagaddharimayaṃ jagatīti vākyaṃ tathyaṃ vidhātumatha citratanūṃ vidhāya |stambhādajāyata sadā yatatāṃ durāpaḥ so'stu triyuktadaśamaḥ śamado nṛsiṃhaḥ || 13||

वात्सल्यमात्मपुरुषेषु पुरुप्रतापः सन्दर्शयन्नविरतं निरतं स्वभक्तौ ।ग्राहादमोचयदमोघबलो गजेन्द्रं भूत्यै हरिर्मनुमितोऽस्त्वमितोपमः सः ॥ १४॥

vātsalyamātmapuruṣeṣu purupratāpaḥ sandarśayannavirataṃ nirataṃ svabhaktau |grāhādamocayadamoghabalo gajendraṃ bhūtyai harirmanumito'stvamitopamaḥ saḥ || 14||

सर्वस्वमेव बलयेऽर्पयते स्वमेष प्रत्यर्पयत्तदपरं न तदर्हमग्र्यम् ।लोकत्रये किमपि वस्तु विलोकमानः श्रीवामनो वसतु पञ्चदशो मनोऽब्जे ॥ १५॥

sarvasvameva balaye'rpayate svameṣa pratyarpayattadaparaṃ na tadarhamagryam |lokatraye kimapi vastu vilokamānaḥ śrīvāmano vasatu pañcadaśo mano'bje || 15||

पृष्टान्निगूढविषयान् सुविषण्णचित्ते जाते विधातरि विधातृसुतैः सुविज्ञैः ।उद्भूय सुष्ठुतरमुत्तरयाञ्चकार स्यात् षोडशः परमहंसगतिः स हंसः ॥ १६॥

pṛṣṭānnigūḍhaviṣayān suviṣaṇṇacitte jāte vidhātari vidhātṛsutaiḥ suvijñaiḥ |udbhūya suṣṭhutaramuttarayāñcakāra syāt ṣoḍaśaḥ paramahaṃsagatiḥ sa haṃsaḥ || 16||

आविर्बभूव भुवि भूवलयं प्रपातुं यः सज्जनेषु किल कल्पपलाशिकल्पः ।दुष्टव्रजस्य दहने दहनोऽद्वितीयस्तं त्वां मनुं पुरुषसप्तदशं मनुष्व ॥ १७॥

āvirbabhūva bhuvi bhūvalayaṃ prapātuṃ yaḥ sajjaneṣu kila kalpapalāśikalpaḥ |duṣṭavrajasya dahane dahano'dvitīyastaṃ tvāṃ manuṃ puruṣasaptadaśaṃ manuṣva || 17||

योऽर्थाय विष्णुरुदघेरुदभूत् सुराणां नानाविधामयविनाशविधानविज्ञः ।पीयूषयूषपरिपूर्णघटं गृहीत्वा धन्वन्तरिः सुखकरोऽस्तु करोनविंशः ॥ १८॥

yo'rthāya viṣṇurudagherudabhūt surāṇāṃ nānāvidhāmayavināśavidhānavijñaḥ |pīyūṣayūṣaparipūrṇaghaṭaṃ gṛhītvā dhanvantariḥ sukhakaro'stu karonaviṃśaḥ || 18||

राजन्यकं प्रवरराजगुणैर्विहीनं गर्वात्स्वधर्मपरधर्मविचारशून्यम् ।योऽनेकवारमवधीदवधीरितस्तमेकोनविंशमवबुध्यति को न रामम् ॥ १९॥

rājanyakaṃ pravararājaguṇairvihīnaṃ garvātsvadharmaparadharmavicāraśūnyam |yo'nekavāramavadhīdavadhīritastamekonaviṃśamavabudhyati ko na rāmam || 19||

पित्र्यं नियोगमतिदीर्घवियोगदायि सम्मानयन् मनुसमा व्यनयद्वनेषु ।यः स्वीयरक्षणकृते विहितक्षणस्तं श्रीराममाश्रयवरं श्रय चित्त विंशम् ॥ २०॥

pitryaṃ niyogamatidīrghaviyogadāyi sammānayan manusamā vyanayadvaneṣu |yaḥ svīyarakṣaṇakṛte vihitakṣaṇastaṃ śrīrāmamāśrayavaraṃ śraya citta viṃśam || 20||

सम्पीडितां मनुजपैर्दनुजस्वभावैरुज्जीवयन् वसुमतीं वसुदेवगेहे ।आविर्बभूव जनतापरितापहृत् स कृष्णोऽस्तु मेऽपि गदहा गदयैकविंशः ॥ २१॥

sampīḍitāṃ manujapairdanujasvabhāvairujjīvayan vasumatīṃ vasudevagehe |āvirbabhūva janatāparitāpahṛt sa kṛṣṇo'stu me'pi gadahā gadayaikaviṃśaḥ || 21||

कालेन नष्टधिषणान् प्रबलेन वीक्ष्य लोकान् पराशरमुनेः शरणेऽवतीर्णः ।भक्तप्रियः श्रुतिगणं बहुधा व्यभंक्त व्यासोऽस्तु मे शिवकरः करनेत्रसंख्यः ॥ २२॥

kālena naṣṭadhiṣaṇān prabalena vīkṣya lokān parāśaramuneḥ śaraṇe'vatīrṇaḥ |bhaktapriyaḥ śrutigaṇaṃ bahudhā vyabhaṃkta vyāso'stu me śivakaraḥ karanetrasaṃkhyaḥ || 22||

लोके मखादिमिषतस्त्वसुखादिबीजां व्याप्तां प्रभूतकरणेऽमितभूतहिंसाम् ।यो मूलतः किल विमूलयितुं प्रजज्ञे चित्ते त्रिनेत्रकलनं कलयामि बुद्धम् ॥ २३॥

loke makhādimiṣatastvasukhādibījāṃ vyāptāṃ prabhūtakaraṇe'mitabhūtahiṃsām |yo mūlataḥ kila vimūlayituṃ prajajñe citte trinetrakalanaṃ kalayāmi buddham || 23||

प्राप्तेषु सत्सु तनुतां प्रचुरेष्वसत्सु धर्मे तिरोहितवति प्रसृते त्वधर्मे ।जज्ञेऽथ विष्णुयशसो निलये यशस्वी कल्की प्रसिद्धचरितोऽवतु सिद्धसंख्यः ॥ २४॥

prāpteṣu satsu tanutāṃ pracureṣvasatsu dharme tirohitavati prasṛte tvadharme |jajñe'tha viṣṇuyaśaso nilaye yaśasvī kalkī prasiddhacarito'vatu siddhasaṃkhyaḥ || 24||

॥ इति श्री चतुर्विंशत्यवतारस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

|| iti śrī caturviṃśatyavatārastotraṃ sampūrṇam ||