चतुर्विंशत्यवतारस्तोत्रम् २ Shrichaturvimshatyavatarastotram 2

भागवतपुराणान्तर्गतम् सर्ग १ अध्याय ३सूत उवाच ।जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभिः ।सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १॥

bhāgavatapurāṇāntargatam sarga 1 adhyāya 3sūta uvāca |jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavānmahadādibhiḥ |sambhūtaṃ ṣoḍaśakalamādau lokasisṛkṣayā || 1||

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः ।नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥ २॥

yasyāmbhasi śayānasya yoganidrāṃ vitanvataḥ |nābhihradāmbujādāsīdbrahmā viśvasṛjāṃ patiḥ || 2||

यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३॥

yasyāvayavasaṃsthānaiḥ kalpito lokavistaraḥ |tadvai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvamūrjitam || 3||

पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ।सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४॥

paśyantyado rūpamadabhracakṣuṣā sahasrapādorubhujānanādbhutam |sahasramūrdhaśravaṇākṣināsikaṃ sahasramaulyambarakuṇḍalollasat || 4||

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः ॥ ५॥

etannānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījamavyayam |yasyāṃśāṃśena sṛjyante devatiryaṅnarādayaḥ || 5||

स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः ।चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६॥

sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargamāśritaḥ |cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryamakhaṇḍitam || 6||

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः ॥ ७॥

dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm |uddhariṣyannupādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ || 7||

तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥ ८॥

tṛtīyamṛṣisargaṃ vai devarṣitvamupetya saḥ |tantraṃ sātvatamācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ || 8||

तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी ।भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तपः ॥ ९॥

turye dharmakalāsarge naranārāyaṇāvṛṣī |bhūtvātmopaśamopetamakarodduścaraṃ tapaḥ || 9||

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १०॥

pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam |provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam || 10||

षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११॥

ṣaṣṭhamatrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto'nasūyayā |ānvīkṣikīmalarkāya prahlādādibhya ūcivān || 11||

ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत ।स यामाद्यैः सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२॥

tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryajño'bhyajāyata |sa yāmādyaiḥ suragaṇairapātsvāyambhuvāntaram || 12||

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।दर्शयन्वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥ १३॥

aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ |darśayanvartma dhīrāṇāṃ sarvāśramanamaskṛtam || 13||

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तमः ॥ १४॥

ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ |dugdhemāmoṣadhīrviprāstenāyaṃ sa uśattamaḥ || 14||

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे ।नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५॥

rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisamplave |nāvyāropya mahīmayyāmapādvaivasvataṃ manum || 15||

सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः ॥ १६॥

surāsurāṇāmudadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam |dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ || 16||

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च ।अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन्स्त्रिया ॥ १७॥

dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamameva ca |apāyayatsurānanyānmohinyā mohayanstriyā || 17||

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् ।ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ १८॥

caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhraddaityendramūrjitam |dadāra karajairūrāverakāṃ kaṭakṛdyathā || 18||

पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः ।पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम् ॥ १९॥

pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ |padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustriviṣṭapam || 19||

अवतारे षोडशमे पश्यन्ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २०॥

avatāre ṣoḍaśame paśyanbrahmadruho nṛpān |triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrāmakaronmahīm || 20||

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ २१॥

tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt |cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso'lpamedhasaḥ || 21||

नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया ।समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम् ॥ २२॥

naradevatvamāpannaḥ surakāryacikīrṣayā |samudranigrahādīni cakre vīryāṇyataḥ param || 22||

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३॥

ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī |rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavānaharadbharam || 23||

ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ २४॥

tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya suradviṣām |buddho nāmnāñjanasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati || 24||

अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु ।जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः ॥ २५॥

athāsau yugasandhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu |janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ || 25||

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ २६॥

avatārā hyasaṅkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ |yathāvidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ || 26||

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः ॥ २७॥

ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ |kalāḥ sarve harereva saprajāpatayaḥ smṛtāḥ || 27||

एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वयम् ।इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८॥

ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavānsvayam |indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge || 28||

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नरः ।सायं प्रातर्गृणन्भक्त्या दुःखग्रामाद्विमुच्यते ॥ २९॥

janma guhyaṃ bhagavato ya etatprayato naraḥ |sāyaṃ prātargṛṇanbhaktyā duḥkhagrāmādvimucyate || 29||

एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३०॥

etadrūpaṃ bhagavato hyarūpasya cidātmanaḥ |māyāguṇairviracitaṃ mahadādibhirātmani || 30||

यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभिः ॥ ३१॥

yathā nabhasi meghaugho reṇurvā pārthivo'nile |evaṃ draṣṭari dṛśyatvamāropitamabuddhibhiḥ || 31||

अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् ।अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भवः ॥ ३२॥

ataḥ paraṃ yadavyaktamavyūḍhaguṇabṛṃhitam |adṛṣṭāśrutavastutvātsa jīvo yatpunarbhavaḥ || 32||

यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३॥

yatreme sadasadrūpe pratiṣiddhe svasaṃvidā |avidyayātmani kṛte iti tadbrahmadarśanam || 33||

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४॥

yadyeṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ |sampanna eveti vidurmahimni sve mahīyate || 34||

एवं च जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च ।वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥ ३५॥

evaṃ ca janmāni karmāṇi hyakarturajanasya ca |varṇayanti sma kavayo vedaguhyāni hṛtpateḥ || 35||

स वा इदं विश्वममोघलीलः सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् ।भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्रः षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः ॥ ३६॥

sa vā idaṃ viśvamamoghalīlaḥ sṛjatyavatyatti na sajjate'smin |bhūteṣu cāntarhita ātmatantraḥ ṣāḍvargikaṃ jighrati ṣaḍguṇeśaḥ || 36||

न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातुरवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः ।नामानि रूपाणि मनोवचोभिः सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञः ॥ ३७॥

na cāsya kaścinnipuṇena dhāturavaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ |nāmāni rūpāṇi manovacobhiḥ santanvato naṭacaryāmivājñaḥ || 37||

स वेद धातुः पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः ।योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८॥

sa veda dhātuḥ padavīṃ parasya durantavīryasya rathāṅgapāṇeḥ |yo'māyayā santatayānuvṛttyā bhajeta tatpādasarojagandham || 38||

अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे ।कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः ॥ ३९॥

atheha dhanyā bhagavanta itthaṃ yadvāsudeve'khilalokanāthe |kurvanti sarvātmakamātmabhāvaṃ na yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ || 39||

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषिः ॥ ४०॥

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |uttamaślokacaritaṃ cakāra bhagavānṛṣiḥ || 40||

निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ।तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् ॥ ४१॥

niḥśreyasāya lokasya dhanyaṃ svastyayanaṃ mahat |tadidaṃ grāhayāmāsa sutamātmavatāṃ varam || 41||

सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ।स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् ॥ ४२॥

sarvavedetihāsānāṃ sāraṃ sāraṃ samuddhṛtam |sa tu saṃśrāvayāmāsa mahārājaṃ parīkṣitam || 42||

प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः ।कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह ॥ ४३॥

prāyopaviṣṭaṃ gaṅgāyāṃ parītaṃ paramarṣibhiḥ |kṛṣṇe svadhāmopagate dharmajñānādibhiḥ saha || 43||

कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदितः ।तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः ॥ ४४॥

kalau naṣṭadṛśāmeṣa purāṇārko'dhunoditaḥ |tatra kīrtayato viprā viprarṣerbhūritejasaḥ || 44||

अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् ।सोऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४५॥

ahaṃ cādhyagamaṃ tatra niviṣṭastadanugrahāt |so'haṃ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṃ yathāmati || 45||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धेनैमिषीयोपाख्याने तृतीयोऽध्यायः ॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhenaimiṣīyopākhyāne tṛtīyo'dhyāyaḥ ||