चतुर्विंशत्यवतारस्तोत्रम् ३ Shrichaturvimshatyavatarastotram 3

भागवतपुराणान्तर्गतम् सर्गः २ अध्यायः ७ब्रह्मोवाच ।यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत्क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्तः ।अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यंतं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १॥

bhāgavatapurāṇāntargatam sargaḥ 2 adhyāyaḥ 7brahmovāca |yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhratkrauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīmanantaḥ |antarmahārṇava upāgatamādidaityaṃtaṃ daṃṣṭrayādrimiva vajradharo dadāra || 1||

जातो रुचेरजनयत्सुयमान्सुयज्ञआकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् ।लोकत्रयस्य महतीमहरद्यदार्तिंस्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः ॥ २॥

jāto rucerajanayatsuyamānsuyajñaākūtisūnuramarānatha dakṣiṇāyām |lokatrayasya mahatīmaharadyadārtiṃsvāyambhuvena manunā harirityanūktaḥ || 2||

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यांस्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे ।ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्कंअस्मिन्विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३॥

jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃstrībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre |ūce yayātmaśamalaṃ guṇasaṅgapaṅkaṃasminvidhūya kapilasya gatiṃ prapede || 3||

अत्रेरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टोदत्तो मयाहमिति यद्भगवान्स दत्तः ।यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहायोगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्याः ॥ ४॥

atrerapatyamabhikāṅkṣata āha tuṣṭodatto mayāhamiti yadbhagavānsa dattaḥ |yatpādapaṅkajaparāgapavitradehāyogarddhimāpurubhayīṃ yaduhaihayādyāḥ || 4||

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मेआदौ सनात्स्वतपसः स चतुःसनोऽभूत् ।प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वंसम्यग्जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५॥

taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā meādau sanātsvatapasaḥ sa catuḥsano'bhūt |prākkalpasamplavavinaṣṭamihātmatattvaṃsamyagjagāda munayo yadacakṣatātman || 5||

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यांनारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः ।दृष्ट्वाऽऽत्मनो भगवतो नियमावलोपंदेव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः ॥ ६॥

dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃnārāyaṇo nara iti svatapaḥprabhāvaḥ |dṛṣṭvā''tmano bhagavato niyamāvalopaṃdevyastvanaṅgapṛtanā ghaṭituṃ na śekuḥ || 6||

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्यारोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् ।सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन्बिभेतिकामः कथं नु पुनरस्य मनः श्रयेत ॥ ७॥

kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyāroṣaṃ dahantamuta te na dahantyasahyam |so'yaṃ yadantaramalaṃ praviśanbibhetikāmaḥ kathaṃ nu punarasya manaḥ śrayeta || 7||

विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञोबालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि ।तस्मा अदाद्ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नोदिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८॥

viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājñobālo'pi sannupagatastapase vanāni |tasmā adāddhruvagatiṃ gṛṇate prasannodivyāḥ stuvanti munayo yaduparyadhastāt || 8||

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्रनिष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् ।त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभेदुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९॥

yadvenamutpathagataṃ dvijavākyavajraniṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam |trātvārthito jagati putrapadaṃ ca lebhedugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena || 9||

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर्यो वै चचार समदृग्जडयोगचर्याम् ।यत्पारमहंस्यमृषयः पदमामनन्तिस्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः ॥ १०॥

nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnuryo vai cacāra samadṛgjaḍayogacaryām |yatpāramahaṃsyamṛṣayaḥ padamāmanantisvasthaḥ praśāntakaraṇaḥ parimuktasaṅgaḥ || 10||

सत्रे ममास भगवान्हयशीरषाथोसाक्षात्स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः ।छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवताऽऽत्मावाचो बभूवुरुशतीः श्वसतोऽस्य नस्तः ॥ ११॥

satre mamāsa bhagavānhayaśīraṣāthosākṣātsa yajñapuruṣastapanīyavarṇaḥ |chandomayo makhamayo'khiladevatā''tmāvāco babhūvuruśatīḥ śvasato'sya nastaḥ || 11||

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धःक्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः ।विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मेआदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२॥

matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥkṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ |visraṃsitānurubhaye salile mukhānmeādāya tatra vijahāra ha vedamārgān || 12||

क्षीरोदधावमरदानवयूथपानांउन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेवः ।पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रंनिद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डूः ॥ १३॥

kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānāṃunmathnatāmamṛtalabdhaya ādidevaḥ |pṛṣṭhena kacchapavapurvidadhāra gotraṃnidrākṣaṇo'driparivartakaṣāṇakaṇḍūḥ || 13||

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपंकृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् ।दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारादूरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम् ॥ १४॥

traipiṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃkṛtvā bhramadbhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram |daityendramāśu gadayābhipatantamārādūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam || 14||

अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतोग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः ।आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथतीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५॥

antaḥsarasyurubalena pade gṛhītogrāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ |āhedamādipuruṣākhilalokanāthatīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya || 15||

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेयश्चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः ।चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्माद्धस्ते प्रगृह्य भगवान्कृपयोज्जहार ॥ १६॥

śrutvā haristamaraṇārthinamaprameyaścakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ |cakreṇa nakravadanaṃ vinipāṭya tasmāddhaste pragṛhya bhagavānkṛpayojjahāra || 16||

ज्यायान्गुणैरवरजोऽप्यदितेः सुतानांलोकान्विचक्रम इमान्यदथाधियज्ञः ।क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेनयाच्ञामृते पथि चरन्प्रभुभिर्न चाल्यः ॥ १७॥

jyāyānguṇairavarajo'pyaditeḥ sutānāṃlokānvicakrama imānyadathādhiyajñaḥ |kṣmāṃ vāmanena jagṛhe tripadacchalenayācñāmṛte pathi caranprabhubhirna cālyaḥ || 17||

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौचंआपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् ।यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्यदात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८॥

nārtho balerayamurukramapādaśaucaṃāpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam |yo vai pratiśrutamṛte na cikīrṣadanyadātmānamaṅga manasā haraye'bhimene || 18||

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान्विवृद्धभावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ।ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपंयद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९॥

tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavānvivṛddhabhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam |jñānaṃ ca bhāgavatamātmasatattvadīpaṃyadvāsudevaśaraṇā vidurañjasaiva || 19||

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजोमन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति ।दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात्स्वकीर्तिंसत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः ॥ २०॥

cakraṃ ca dikṣvavihataṃ daśasu svatejomanvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti |duṣṭeṣu rājasu damaṃ vyadadhātsvakīrtiṃsatye tripṛṣṭha uśatīṃ prathayaṃścaritraiḥ || 20||

धन्वन्तरिश्च भगवान्स्वयमेव कीर्तिर्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति ।यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्धआयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१॥

dhanvantariśca bhagavānsvayameva kīrtirnāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti |yajñe ca bhāgamamṛtāyuravāvarundhaāyuṣyavedamanuśāstyavatīrya loke || 21||

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्माब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु ।उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्यस्त्रिःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२॥

kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmābrahmadhrugujjhitapathaṃ narakārtilipsu |uddhantyasāvavanikaṇṭakamugravīryastriḥsaptakṛtva urudhāraparaśvadhena || 22||

अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेशइक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे ।तिष्ठन्वनं सदयितानुज आविवेशयस्मिन्विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३॥

asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśaikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe |tiṣṭhanvanaṃ sadayitānuja āviveśayasminvirudhya daśakandhara ārtimārcchat || 23||

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपोमार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः ।दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्ट्यातातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः ॥ २४॥

yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepomārgaṃ sapadyaripuraṃ haravaddidhakṣoḥ |dūre suhṛnmathitaroṣasuśoṇadṛṣṭyātātapyamānamakaroraganakracakraḥ || 24||

वक्षःस्थलस्पर्शरुग्णमहेन्द्रवाहदन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् ।सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुर्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५॥

vakṣaḥsthalasparśarugṇamahendravāhadantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam |sadyo'subhiḥ saha vineṣyati dāraharturvisphūrjitairdhanuṣa uccarato'dhisainye || 25||

भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाःक्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः ।जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गःकर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६॥

bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥkleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ |jātaḥ kariṣyati janānupalakṣyamārgaḥkarmāṇi cātmamahimopanibandhanāni || 26||

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायास्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्तः ।यद्रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वाउन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७॥

tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyāstraimāsikasya ca padā śakaṭo'pavṛttaḥ |yadriṅgatāntaragatena divispṛśorvāunmūlanaṃ tvitarathārjunayorna bhāvyam || 27||

यद्वै व्रजे व्रजपशून्विषतोयपीतान्पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या ।तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्वंउच्चाटयिष्यदुरगं विहरन्ह्रदिन्याम् ॥ २८॥

yadvai vraje vrajapaśūnviṣatoyapītānpālāṃstvajīvayadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā |tacchuddhaye'tiviṣavīryavilolajihvaṃuccāṭayiṣyaduragaṃ viharanhradinyām || 28||

तत्कर्म दिव्यमिव यन्निशि निःशयानंदावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने ।उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालंनेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्यः ॥ २९॥

tatkarma divyamiva yanniśi niḥśayānaṃdāvāgninā śucivane paridahyamāne |unneṣyati vrajamato'vasitāntakālaṃnetre pidhāpya sabalo'nadhigamyavīryaḥ || 29||

गृह्णीत यद्यदुपबन्धममुष्य माताशुल्बं सुतस्य न तु तत्तदमुष्य माति ।यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपीसंवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्रतिबोधिताऽऽसीत् ॥ ३०॥

gṛhṇīta yadyadupabandhamamuṣya mātāśulbaṃ sutasya na tu tattadamuṣya māti |yajjṛmbhato'sya vadane bhuvanāni gopīsaṃvīkṣya śaṅkitamanāḥ pratibodhitā''sīt || 30||

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद्वरुणस्य पाशाद्गोपान्बिलेषु पिहितान्मयसूनुना च ।अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेणलोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१॥

nandaṃ ca mokṣyati bhayādvaruṇasya pāśādgopānbileṣu pihitānmayasūnunā ca |ahnyāpṛtaṃ niśi śayānamatiśrameṇalokaṃ vikuṇṭhamupaneṣyati gokulaṃ sma || 31||

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवायदेवेऽभिवर्षति पशून्कृपया रिरक्षुः ।धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्तवर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२॥

gopairmakhe pratihate vrajaviplavāyadeve'bhivarṣati paśūnkṛpayā rirakṣuḥ |dhartocchilīndhramiva saptadināni saptavarṣo mahīdhramanaghaikakare salīlam || 32||

क्रीडन्वने निशि निशाकररश्मिगौर्यांरासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन ।उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनांहर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३॥

krīḍanvane niśi niśākararaśmigauryāṃrāsonmukhaḥ kalapadāyatamūrcchitena |uddīpitasmararujāṃ vrajabhṛdvadhūnāṃharturhariṣyati śiro dhanadānugasya || 33||

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्टमल्लेभकंसयवनाः कपिपौण्ड्रकाद्याः ।अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्रसप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्याः ॥ ३४॥

ye ca pralambakharadardurakeśyariṣṭamallebhakaṃsayavanāḥ kapipauṇḍrakādyāḥ |anye ca śālvakujabalvaladantavakrasaptokṣaśambaravidūratharukmimukhyāḥ || 34||

ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाःकाम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्याः ।यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीमव्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५॥

ye vā mṛdhe samitiśālina āttacāpāḥkāmbojamatsyakurusṛñjayakaikayādyāḥ |yāsyantyadarśanamalaṃ balapārthabhīmavyājāhvayena hariṇā nilayaṃ tadīyam || 35||

कालेन मीलितधियामवमृश्य नॄणांस्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः ।आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यांवेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६॥

kālena mīlitadhiyāmavamṛśya nṝṇāṃstokāyuṣāṃ svanigamo bata dūrapāraḥ |āvirhitastvanuyugaṃ sa hi satyavatyāṃvedadrumaṃ viṭapaśo vibhajiṣyati sma || 36||

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानांपूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः ।लोकान्घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभंवेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७॥

devadviṣāṃ nigamavartmani niṣṭhitānāṃpūrbhirmayena vihitābhiradṛśyatūrbhiḥ |lokānghnatāṃ mativimohamatipralobhaṃveṣaṃ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam || 37||

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युःपाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः ।स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्रशास्ता भविष्यति कलेर्भगवान्युगान्ते ॥ ३८॥

yarhyālayeṣvapi satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥpāṣaṇḍino dvijajanā vṛṣalā nṛdevāḥ |svāhā svadhā vaṣaḍiti sma giro na yatraśāstā bhaviṣyati kalerbhagavānyugānte || 38||

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशाःस्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः ।अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्यामायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः ॥ ३९॥

sarge tapo'hamṛṣayo nava ye prajeśāḥsthāne'tha dharmamakhamanvamarāvanīśāḥ |ante tvadharmaharamanyuvaśāsurādyāmāyāvibhūtaya imāḥ puruśaktibhājaḥ || 39||

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीहयः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि ।चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठंयस्मात्त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४०॥

viṣṇornu vīryagaṇanāṃ katamo'rhatīhayaḥ pārthivānyapi kavirvimame rajāṃsi |caskambha yaḥ svarahasāskhalatā tripṛṣṭhaṃyasmāttrisāmyasadanādurukampayānam || 40||

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्तेमायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये ।गायन्गुणान्दशशतानन आदिदेवःशेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१॥

nāntaṃ vidāmyahamamī munayo'grajāstemāyābalasya puruṣasya kuto'varā ye |gāyanguṇāndaśaśatānana ādidevaḥśeṣo'dhunāpi samavasyati nāsya pāram || 41||

येषां स एष भगवान्दययेदनन्तःसर्वात्मनाऽऽश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायांनैषां ममाहमिति धीः श्वशृगालभक्ष्ये ॥ ४२॥

yeṣāṃ sa eṣa bhagavāndayayedanantaḥsarvātmanā''śritapado yadi nirvyalīkam |te dustarāmatitaranti ca devamāyāṃnaiṣāṃ mamāhamiti dhīḥ śvaśṛgālabhakṣye || 42||

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायांयूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्यः ।पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्चप्राचीनबर्हिरृभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३॥

vedāhamaṅga paramasya hi yogamāyāṃyūyaṃ bhavaśca bhagavānatha daityavaryaḥ |patnī manoḥ sa ca manuśca tadātmajāścaprācīnabarhirṛbhuraṅga uta dhruvaśca || 43||

इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधिरघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः ।मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवादेवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीपः ॥ ४४॥

ikṣvākurailamucukundavidehagādhiraghvambarīṣasagarā gayanāhuṣādyāḥ |māndhātralarkaśatadhanvanurantidevādevavrato baliramūrttarayo dilīpaḥ || 44||

सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलादसारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः ।येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्तपार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्याः ॥ ४५॥

saubharyutaṅkaśibidevalapippalādasārasvatoddhavaparāśarabhūriṣeṇāḥ |ye'nye vibhīṣaṇahanūmadupendradattapārthārṣṭiṣeṇaviduraśrutadevavaryāḥ || 45||

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायांस्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः ।यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षास्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६॥

te vai vidantyatitaranti ca devamāyāṃstrīśūdrahūṇaśabarā api pāpajīvāḥ |yadyadbhutakramaparāyaṇaśīlaśikṣāstiryagjanā api kimu śrutadhāraṇā ye || 46||

शश्वत्प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रंशुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् ।शब्दो न यत्र पुरुकारकवान्क्रियार्थोमाया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना ॥ ४७॥

śaśvatpraśāntamabhayaṃ pratibodhamātraṃśuddhaṃ samaṃ sadasataḥ paramātmatattvam |śabdo na yatra purukārakavānkriyārthomāyā paraityabhimukhe ca vilajjamānā || 47||

तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसोब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् ।सध्र्यङ्नियम्य यतयो यमकर्तहेतिंजह्युः स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः ॥ ४८॥

tadvai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃsobrahmeti yadvidurajasrasukhaṃ viśokam |sadhryaṅniyamya yatayo yamakartahetiṃjahyuḥ svarāḍiva nipānakhanitramindraḥ || 48||

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान्यतोऽस्यभावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः ।देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणेव्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽजः ॥ ४९॥

sa śreyasāmapi vibhurbhagavānyato'syabhāvasvabhāvavihitasya sataḥ prasiddhiḥ |dehe svadhātuvigame'nuviśīryamāṇevyomeva tatra puruṣo na viśīryate'jaḥ || 49||

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान्विश्वभावनः ।समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात्सदसच्च यत् ॥ ५०॥

so'yaṃ te'bhihitastāta bhagavānviśvabhāvanaḥ |samāsena harernānyadanyasmātsadasacca yat || 50||

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् ।सङ्ग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद्विपुली कुरु ॥ ५१॥

idaṃ bhāgavataṃ nāma yanme bhagavatoditam |saṅgraho'yaṃ vibhūtīnāṃ tvametadvipulī kuru || 51||

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति ।सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२॥

yathā harau bhagavati nṛṇāṃ bhaktirbhaviṣyati |sarvātmanyakhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya || 52||

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः ।शृण्वतः श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३॥

māyāṃ varṇayato'muṣya īśvarasyānumodataḥ |śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ māyayātmā na muhyati || 53||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांद्वितीयस्कन्धे ब्रह्मनारदसंवादे सप्तमोऽध्यायः ॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃdvitīyaskandhe brahmanāradasaṃvāde saptamo'dhyāyaḥ ||