तैत्तिरीयोपनिषत् Taittiriya Upanishad

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः ।शं नो भवत्वर्यमा ।शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।नमो ब्रह्मणे ।नमस्ते वायो ।त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ।ऋतं वदिष्यामि ।सत्यं वदिष्यामि ।तन्मामवतु ।तद्वक्तारमवतु ।अवतु माम् ।अवतु वक्तारम् ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १॥

oṃ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ |śaṃ no bhavatvaryamā |śaṃ na indro bṛhaspatiḥ |śaṃ no viṣṇururukramaḥ |namo brahmaṇe |namaste vāyo |tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi |tvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi |ṛtaṃ vadiṣyāmi |satyaṃ vadiṣyāmi |tanmāmavatu |tadvaktāramavatu |avatu mām |avatu vaktāram |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1||

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः ।वर्णः स्वरः ।मात्रा बलम् ।साम सन्तानः ।इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १॥

oṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ |varṇaḥ svaraḥ |mātrā balam |sāma santānaḥ |ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ || 1||

सह नौ यशः ।सह नौ ब्रह्मवर्चसम् ।अथातः संहिताया उपनिषदम् व्याख्यास्यामः ।पञ्चस्वधिकरणेषु ।अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् ।ता महासंहिता इत्याचक्षते ।अथाधिलोकम् ।पृथिवी पूर्वरूपम् ।द्यौरुत्तररूपम् ।आकाशः सन्धिः ॥ १॥

saha nau yaśaḥ |saha nau brahmavarcasam |athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadam vyākhyāsyāmaḥ |pañcasvadhikaraṇeṣu |adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam |tā mahāsaṃhitā ityācakṣate |athādhilokam |pṛthivī pūrvarūpam |dyauruttararūpam |ākāśaḥ sandhiḥ || 1||

वायुः सन्धानम् ।इत्यधिलोकम् ।अथाधिज्यौतिषम् ।अग्निः पूर्वरूपम् ।आदित्य उत्तररूपम् ।आपः सन्धिः ।वैद्युतः सन्धानम् ।इत्यधिज्यौतिषम् ।अथाधिविद्यम् ।आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ २॥

vāyuḥ sandhānam |ityadhilokam |athādhijyautiṣam |agniḥ pūrvarūpam |āditya uttararūpam |āpaḥ sandhiḥ |vaidyutaḥ sandhānam |ityadhijyautiṣam |athādhividyam |ācāryaḥ pūrvarūpam || 2||

अन्तेवास्युत्तररूपम् ।विद्या सन्धिः ।प्रवचनंसन्धानम् ।इत्यधिविद्यम् ।अथाधिप्रजम् ।माता पूर्वरूपम् ।पितोत्तररूपम् ।प्रजा सन्धिः ।प्रजननंसन्धानम् ।इत्यधिप्रजम् ॥ ३॥

antevāsyuttararūpam |vidyā sandhiḥ |pravacanaṃsandhānam |ityadhividyam |athādhiprajam |mātā pūrvarūpam |pitottararūpam |prajā sandhiḥ |prajananaṃsandhānam |ityadhiprajam || 3||

अथाध्यात्मम् ।अधराहनुः पूर्वरूपम् ।उत्तराहनूत्तररूपम् ।वाक्सन्धिः ।जिह्वासन्धानम् ।इत्यध्यात्मम् ।इतीमामहासंहिताः ।य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद ।सन्धीयते प्रजया पशुभिः ।ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ४॥

athādhyātmam |adharāhanuḥ pūrvarūpam |uttarāhanūttararūpam |vāksandhiḥ |jihvāsandhānam |ityadhyātmam |itīmāmahāsaṃhitāḥ |ya evametā mahāsaṃhitā vyākhyātā veda |sandhīyate prajayā paśubhiḥ |brahmavarcasenānnādyena suvargyeṇa lokena || 4||

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः ।छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव ।स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु ।अमृतस्य देव धारणो भूयासम् ।शरीरं मे विचर्षणम् ।जिह्वा मे मधुमत्तमा ।कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवम् ।ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः ।श्रुतं मे गोपाय ।आवहन्ती वितन्वाना ॥ १॥

yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ |chandobhyo'dhyamṛtātsambabhūva |sa mendro medhayā spṛṇotu |amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam |śarīraṃ me vicarṣaṇam |jihvā me madhumattamā |karṇābhyāṃ bhūriviśruvam |brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ |śrutaṃ me gopāya |āvahantī vitanvānā || 1||

कुर्वाणाऽचीरमात्मनः ।वासांसि मम गावश्च ।अन्नपाने च सर्वदा ।ततो मे श्रियमावह ।लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ।आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।विमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।प्रमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २॥

kurvāṇā'cīramātmanaḥ |vāsāṃsi mama gāvaśca |annapāne ca sarvadā |tato me śriyamāvaha |lomaśāṃ paśubhiḥ saha svāhā |āmāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā |vimā''yantu brahmacāriṇaḥ svāhā |pramā''yantu brahmacāriṇaḥ svāhā |damāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā |śamāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā || 2||

यशो जनेऽसानि स्वाहा ।श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा ।तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा ।स मा भग प्रविश स्वाहा ।तस्मिन् सहस्रशाखे ।निभगाऽहं त्वयि मृजे स्वाहा ।यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति ।यथा मासा अहर्जरम् ।एवं मां ब्रह्मचारिणः ।धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा ।प्रतिवेशोऽसि प्रमाभाहि प्रमापद्यस्व ॥ ३॥

yaśo jane'sāni svāhā |śreyān vasyaso'sāni svāhā |taṃ tvā bhaga praviśāni svāhā |sa mā bhaga praviśa svāhā |tasmin sahasraśākhe |nibhagā'haṃ tvayi mṛje svāhā |yathā''paḥ pravatā''yanti |yathā māsā aharjaram |evaṃ māṃ brahmacāriṇaḥ |dhātarāyantu sarvataḥ svāhā |prativeśo'si pramābhāhi pramāpadyasva || 3||

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः ।तासामुहस्मै तां चतुर्थीम् ।माहाचमस्यः प्रवेदयते ।मह इति ।तद्ब्रह्म ।स आत्मा ।अङ्गान्यन्या देवताः ।भूरिति वा अयं लोकः ।भुव इत्यन्तरिक्षम् ।सुवरित्यसौ लोकः ॥ १॥

bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ |tāsāmuhasmai tāṃ caturthīm |māhācamasyaḥ pravedayate |maha iti |tadbrahma |sa ātmā |aṅgānyanyā devatāḥ |bhūriti vā ayaṃ lokaḥ |bhuva ityantarikṣam |suvarityasau lokaḥ || 1||

मह इत्यादित्यः ।आदित्येन वाव सर्वेलोक महीयन्ते ।भूरिति वा अग्निः ।भुव इति वायुः ।सुवरित्यादित्यः ।मह इति चन्द्रमाः ।चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते ।भूरिति वा ऋचः ।भुव इति सामानि ।सुवरिति यजूंषि ॥ २॥

maha ityādityaḥ |ādityena vāva sarveloka mahīyante |bhūriti vā agniḥ |bhuva iti vāyuḥ |suvarityādityaḥ |maha iti candramāḥ |candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃṣi mahīyante |bhūriti vā ṛcaḥ |bhuva iti sāmāni |suvariti yajūṃṣi || 2||

मह इति ब्रह्म ।ब्रह्मणा वाव सर्वेवेदा महीयन्ते ।भूरिति वै प्राणः ।भुव इत्यपानः ।सुवरिति व्यानः ।मह इत्यन्नम् ।अन्नेन वाव सर्वे प्राण महीयन्ते ।ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा ।चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः ।ता यो वेद ।स वेद ब्रह्म ।सर्वेऽस्मैदेवा बलिमावहन्ति ॥ ३॥

maha iti brahma |brahmaṇā vāva sarvevedā mahīyante |bhūriti vai prāṇaḥ |bhuva ityapānaḥ |suvariti vyānaḥ |maha ityannam |annena vāva sarve prāṇa mahīyante |tā vā etāścatasraścaturdhā |catasraścatasro vyāhṛtayaḥ |tā yo veda |sa veda brahma |sarve'smaidevā balimāvahanti || 3||

स य एषोऽन्तहृदय आकाशः ।तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः ।अमृतो हिरण्मयः ।अन्तरेण तालुके ।य एषस्तन इवावलम्बते ।सेन्द्रयोनिः ।यत्रासौ केशान्तो विवर्तते ।व्यपोह्य शीर्षकपाले ।भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति ।भुव इति वायौ ॥ १॥

sa ya eṣo'ntahṛdaya ākāśaḥ |tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ |amṛto hiraṇmayaḥ |antareṇa tāluke |ya eṣastana ivāvalambate |sendrayoniḥ |yatrāsau keśānto vivartate |vyapohya śīrṣakapāle |bhūrityagnau pratitiṣṭhati |bhuva iti vāyau || 1||

सुवरित्यादित्ये ।मह इति ब्रह्मणि ।आप्नोति स्वाराज्यम् ।आप्नोति मनसस्पतिम् ।वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः ।श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः ।एतत्ततो भवति ।आकाशशरीरं ब्रह्म ।सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् ।शान्तिसमृद्धममृतम् ।इति प्राचीन योग्योपास्व ॥ २॥

suvarityāditye |maha iti brahmaṇi |āpnoti svārājyam |āpnoti manasaspatim |vākpatiścakṣuṣpatiḥ |śrotrapatirvijñānapatiḥ |etattato bhavati |ākāśaśarīraṃ brahma |satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam |śāntisamṛddhamamṛtam |iti prācīna yogyopāsva || 2||

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः ।अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि ।आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ।इत्यधिभूतम् ।अथाध्यात्मम् ।प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः ।चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् ।चर्ममांस स्नावास्थि मज्जा ।एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् ।पाङ्क्तं वा इदंसर्वम् ।पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग् स्पृणोतीति ॥ १॥

pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ |agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi |āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā |ityadhibhūtam |athādhyātmam |prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ |cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak |carmamāṃsa snāvāsthi majjā |etadadhividhāya ṛṣiravocat |pāṅktaṃ vā idaṃsarvam |pāṅktenaiva pāṅktag spṛṇotīti || 1||

ओमिति ब्रह्म ।ओमितीदंसर्वम् ।ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्योश्रावयेत्याश्रावयन्ति ।ओमिति सामानि गायन्ति ।ॐंशोमिति शस्त्राणि शंसन्ति ।ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति ।ओमिति ब्रह्मा प्रसौति ।ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति ।ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ।ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १॥

omiti brahma |omitīdaṃsarvam |omityetadanukṛtirhasma vā apyośrāvayetyāśrāvayanti |omiti sāmāni gāyanti |oṃṃśomiti śastrāṇi śaṃsanti |omityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti |omiti brahmā prasauti |omityagnihotramanujānāti |omiti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha brahmopāpnavānīti |brahmaivopāpnoti || 1||

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ।तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च ।अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यमिति सत्यवचा राथी तरः ।तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः ।स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः ।तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १॥

ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca |satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca |tapaśca svādhyāyapravacane ca |damaśca svādhyāyapravacane ca |śamaśca svādhyāyapravacane ca |agnayaśca svādhyāyapravacane ca |agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca |atithayaśca svādhyāyapravacane ca |mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca |prajā ca svādhyāyapravacane ca |prajanaśca svādhyāyapravacane ca |prajātiśca svādhyāyapravacane ca |satyamiti satyavacā rāthī taraḥ |tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ |svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ |taddhi tapastaddhi tapaḥ || 1||

अहं वृक्षस्य रेरिवा ।कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव ।ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि ।द्रविणंसवर्चसम् ।सुमेध अमृतोक्षितः ।इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १॥

ahaṃ vṛkṣasya rerivā |kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva |ūrdhvapavitro vājinīva svamṛtamasmi |draviṇaṃsavarcasam |sumedha amṛtokṣitaḥ |iti triśaṅkorvedānuvacanam || 1||

वेदमनूच्याचार्योन्तेवासिनमनुशास्ति ।सत्यं वद ।धर्मं चर ।स्वाध्यायान्मा प्रमदः ।आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ।सत्यान्न प्रमदितव्यम् ।धर्मान्न प्रमदितव्यम् ।कुशलान्न प्रमदितव्यम् ।भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ १॥

vedamanūcyācāryontevāsinamanuśāsti |satyaṃ vada |dharmaṃ cara |svādhyāyānmā pramadaḥ |ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ |satyānna pramaditavyam |dharmānna pramaditavyam |kuśalānna pramaditavyam |bhūtyai na pramaditavyam |svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam || 1||

देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् ।मातृदेवो भव ।पितृदेवो भव ।आचार्यदेवो भव ।अतिथिदेवो भव ।यान्यनवद्यानि कर्माणि ।तानि सेवितव्यानि ।नो इतराणि ।यान्यस्माकंसुचरितानि ।तानि त्वयोपास्यानि ॥ २॥

devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam |mātṛdevo bhava |pitṛdevo bhava |ācāryadevo bhava |atithidevo bhava |yānyanavadyāni karmāṇi |tāni sevitavyāni |no itarāṇi |yānyasmākaṃsucaritāni |tāni tvayopāsyāni || 2||

नो इतराणि ।ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः ।तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् ।श्रद्धया देयम् ।अश्रद्धयाऽदेयम् ।श्रिया देयम् ।ह्रिया देयम् ।भिया देयम् ।संविदा देयम् ।अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३॥

no itarāṇi |ye ke cāsmacchreyāṃso brāhmaṇāḥ |teṣāṃ tvayā''sanena praśvasitavyam |śraddhayā deyam |aśraddhayā'deyam |śriyā deyam |hriyā deyam |bhiyā deyam |saṃvidā deyam |atha yadi te karmavicikitsā vā vṛttavicikitsā vā syāt || 3||

ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ।युक्ता आयुक्ताः ।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।यथा ते तत्र वर्तेरन् ।तथा तत्र वर्तेथाः ।अथाभ्याख्यातेषु ।ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ।युक्ता आयुक्ताः ।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।यथा ते तेषु वर्तेरन् ।तथा तेषु वर्तेथाः ।एष आदेशः ।एष उपदेशः ।एषा वेदोपनिषत् ।एतदनुशासनम् ।एवमुपासितव्यम् ।एवमु चैतदुपास्यम् ॥ ४॥

ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ |yuktā āyuktāḥ |alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ |yathā te tatra varteran |tathā tatra vartethāḥ |athābhyākhyāteṣu |ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ |yuktā āyuktāḥ |alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ |yathā te teṣu varteran |tathā teṣu vartethāḥ |eṣa ādeśaḥ |eṣa upadeśaḥ |eṣā vedopaniṣat |etadanuśāsanam |evamupāsitavyam |evamu caitadupāsyam || 4||

शं नो मित्रः शं वरुणः ।शं नो भवत्वर्यमा ।शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।नमो ब्रह्मणे ।नमस्ते वायो ।त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् ।ऋतमवादिषम् ।सत्यमवादिषम् ।तन्मामावीत् ।तद्वक्तारमावीत् ।आवीन्माम् ।आवीद्वक्तारम् ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १॥

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ |śaṃ no bhavatvaryamā |śaṃ na indro bṛhaspatiḥ |śaṃ no viṣṇururukramaḥ |namo brahmaṇe |namaste vāyo |tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi |tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam |ṛtamavādiṣam |satyamavādiṣam |tanmāmāvīt |tadvaktāramāvīt |āvīnmām |āvīdvaktāram |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1||

ॐ सह नाववतु ।सह नौ भुनक्तु ।सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu |saha nau bhunaktu |saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् ।तदेषाऽभ्युक्ता ।सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ।यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।सोऽश्नुते सर्वान् कामान्सह ।ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः ।आकाशाद्वायुः ।वायोरग्निः ।अग्नेरापः ।अद्भ्यः पृथिवी ।पृथिव्या ओषधयः ।ओषधीभ्योन्नम् ।अन्नात्पुरुषः ।स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः ।तस्येदमेव शिरः ।अयं दक्षिणः पक्षः ।अयमुत्तरः पक्षः ।अयमात्मा ।इदं पुच्छं प्रतिष्ठा ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

oṃ brahmavidāpnoti param |tadeṣā'bhyuktā |satyaṃ jñānamanantaṃ brahma |yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman |so'śnute sarvān kāmānsaha |brahmaṇā vipaściteti || tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ |ākāśādvāyuḥ |vāyoragniḥ |agnerāpaḥ |adbhyaḥ pṛthivī |pṛthivyā oṣadhayaḥ |oṣadhībhyonnam |annātpuruṣaḥ |sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ |tasyedameva śiraḥ |ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ |ayamuttaraḥ pakṣaḥ |ayamātmā |idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते ।याः काश्च पृथिवींश्रिताः ।अथो अन्नेनैव जीवन्ति ।अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।अन्नंहि भूतानां ज्येष्ठम् ।तस्मात् सर्वौषधमुच्यते ।सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति ।येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।अन्नंहि भूतानां ज्येष्ठम् ।तस्मात् सर्वौषधमुच्यते ।अन्नाद् भूतानि जायन्ते ।जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।अद्यतेऽत्ति च भूतानि ।तस्मादन्नं तदुच्यत इति ।तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् ।अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।तेनैष पूर्णः ।स वा एष पुरुषविध एव ।तस्य पुरुषविधताम् ।अन्वयं पुरुषविधः ।तस्य प्राण एव शिरः ।व्यानो दक्षिणः पक्षः ।अपान उत्तरः पक्षः ।आकाश आत्मा ।पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

annādvai prajāḥ prajāyante |yāḥ kāśca pṛthivīṃśritāḥ |atho annenaiva jīvanti |athainadapi yantyantataḥ |annaṃhi bhūtānāṃ jyeṣṭham |tasmāt sarvauṣadhamucyate |sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti |ye'nnaṃ brahmopāsate |annaṃhi bhūtānāṃ jyeṣṭham |tasmāt sarvauṣadhamucyate |annād bhūtāni jāyante |jātānyannena vardhante |adyate'tti ca bhūtāni |tasmādannaṃ taducyata iti |tasmādvā etasmādannarasamayāt |anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ |tenaiṣa pūrṇaḥ |sa vā eṣa puruṣavidha eva |tasya puruṣavidhatām |anvayaṃ puruṣavidhaḥ |tasya prāṇa eva śiraḥ |vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ |apāna uttaraḥ pakṣaḥ |ākāśa ātmā |pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति ।मनुष्याः पशवश्च ये ।प्राणो हि भूतानामायुः ।तस्मात् सर्वायुषमुच्यते ।सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।ये प्राणं ब्रह्मोपासते ।प्राणो हि भूतानामायुः ।तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति ।तस्यैष एव शारीर आत्मा ।यः पूर्वस्य ।तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् ।अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः ।तेनैष पूर्णः ।स वा एष पुरुषविध एव ।तस्य पुरुषविधताम् ।अन्वयं पुरुषविधः ।तस्य यजुरेव शिरः ।ऋग्दक्षिणः पक्षः ।सामोत्तरः पक्षः ।आदेश आत्मा ।अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

prāṇaṃ devā anu prāṇanti |manuṣyāḥ paśavaśca ye |prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ |tasmāt sarvāyuṣamucyate |sarvameva ta āyuryanti |ye prāṇaṃ brahmopāsate |prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ |tasmāt sarvāyuṣamucyata iti |tasyaiṣa eva śārīra ātmā |yaḥ pūrvasya |tasmādvā etasmāt prāṇamayāt |anyo'ntara ātmā manomayaḥ |tenaiṣa pūrṇaḥ |sa vā eṣa puruṣavidha eva |tasya puruṣavidhatām |anvayaṃ puruṣavidhaḥ |tasya yajureva śiraḥ |ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ |sāmottaraḥ pakṣaḥ |ādeśa ātmā |atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

यतो वाचो निवर्तन्ते ।अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ।न बिभेति कदाचनेति ।तस्यैष एव शारीर आत्मा ।यः पूर्वस्य ।तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् ।अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः ।तेनैष पूर्णः ।स वा एष पुरुषविध एव ।तस्य पुरुषविधताम् ।अन्वयं पुरुषविधः ।तस्य श्रद्धैव शिरः ।ऋतं दक्षिणः पक्षः ।सत्यमुत्तरः पक्षः ।योग आत्मा ।महः पुच्छं प्रतिष्ठा ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

yato vāco nivartante |aprāpya manasā saha |ānandaṃ brahmaṇo vidvān |na bibheti kadācaneti |tasyaiṣa eva śārīra ātmā |yaḥ pūrvasya |tasmādvā etasmānmanomayāt |anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ |tenaiṣa pūrṇaḥ |sa vā eṣa puruṣavidha eva |tasya puruṣavidhatām |anvayaṃ puruṣavidhaḥ |tasya śraddhaiva śiraḥ |ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ |satyamuttaraḥ pakṣaḥ |yoga ātmā |mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

विज्ञानं यज्ञं तनुते ।कर्माणि तनुतेऽपि च ।विज्ञानं देवाः सर्वे ।ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते ।विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति ।शरीरे पाप्मनो हित्वा ।सर्वान्कामान् समश्नुत इति ।तस्यैष एव शारीर आत्मा ।यः पूर्वस्य ।तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् ।अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः ।तेनैष पूर्णः ।स वा एष पुरुषविध एव ।तस्य पुरुषविधताम् ।अन्वयं पुरुषविधः ।तस्य प्रियमेव शिरः ।मोदो दक्षिणः पक्षः ।प्रमोद उत्तरः पक्षः ।आनन्द आत्मा ।ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

vijñānaṃ yajñaṃ tanute |karmāṇi tanute'pi ca |vijñānaṃ devāḥ sarve |brahma jyeṣṭhamupāsate |vijñānaṃ brahma cedveda |tasmāccenna pramādyati |śarīre pāpmano hitvā |sarvānkāmān samaśnuta iti |tasyaiṣa eva śārīra ātmā |yaḥ pūrvasya |tasmādvā etasmādvijñānamayāt |anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ |tenaiṣa pūrṇaḥ |sa vā eṣa puruṣavidha eva |tasya puruṣavidhatām |anvayaṃ puruṣavidhaḥ |tasya priyameva śiraḥ |modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ |pramoda uttaraḥ pakṣaḥ |ānanda ātmā |brahma pucchaṃ pratiṣṭhā |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

असन्नेव स भवति ।असद्ब्रह्मेति वेद चेत् ।अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद ।सन्तमेनं ततो विदुरिति ।तस्यैष एव शारीर आत्मा ।यः पूर्वस्य ।अथातोऽनुप्रश्नाः ।उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य ।कश्चन गच्छती३ ।आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य ।कश्चित्समश्नुता३ उ ।सोऽकामयत ।बहुस्यां प्रजायेयेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ।इदंसर्वमसृजत ।यदिदं किञ्च ।तत्सृष्ट्वा ।तदेवानुप्राविशत् ।तदनु प्रविश्य ।सच्च त्यच्चाभवत् ।निरुक्तं चानिरुक्तं च ।निलयनं चानिलयनं च ।विज्ञानं चाविज्ञानं च ।सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् ।यदिदं किञ्च ।तत्सत्यमित्याचक्षते ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

asanneva sa bhavati |asadbrahmeti veda cet |asti brahmeti cedveda |santamenaṃ tato viduriti |tasyaiṣa eva śārīra ātmā |yaḥ pūrvasya |athāto'nupraśnāḥ |utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya |kaścana gacchatī3 |āho vidvānamuṃ lokaṃ pretya |kaścitsamaśnutā3 u |so'kāmayata |bahusyāṃ prajāyeyeti |sa tapo'tapyata |sa tapastaptvā |idaṃsarvamasṛjata |yadidaṃ kiñca |tatsṛṣṭvā |tadevānuprāviśat |tadanu praviśya |sacca tyaccābhavat |niruktaṃ cāniruktaṃ ca |nilayanaṃ cānilayanaṃ ca |vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca |satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat |yadidaṃ kiñca |tatsatyamityācakṣate |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

असद्वा इदमग्र आसीत् ।ततो वै सदजायत ।तदात्मान स्वयमकुरुत ।तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति ।यद्वै तत् सुकृतम् ।रसो वै सः ।रसंह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति ।को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् ।यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।एष ह्येवाऽऽनन्दयाति ।यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते ।अथ सोऽभयं गतो भवति ।यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते ।अथ तस्य भयं भवति ।तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥

asadvā idamagra āsīt |tato vai sadajāyata |tadātmāna svayamakuruta |tasmāttatsukṛtamucyata iti |yadvai tat sukṛtam |raso vai saḥ |rasaṃhyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati |ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt |yadeṣa ākāśa ānando na syāt |eṣa hyevā''nandayāti |yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate |atha so'bhayaṃ gato bhavati |yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute |atha tasya bhayaṃ bhavati |tattveva bhayaṃ viduṣo'manvānasya |tadapyeṣa śloko bhavati || 1||

भीषाऽस्माद्वातः पवते ।भीषोदेति सूर्यः ।भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च ।मृत्युर्धावति पञ्चम इति ।सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति ।युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः ।आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः ।तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् ।स एको मानुष आनन्दः ।ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ॥ १॥

bhīṣā'smādvātaḥ pavate |bhīṣodeti sūryaḥ |bhīṣā'smādagniścendraśca |mṛtyurdhāvati pañcama iti |saiṣā''nandasya mīmāṃsā bhavati |yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakaḥ |āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ |tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt |sa eko mānuṣa ānandaḥ |te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ || 1||

स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ।स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः ।स एक आजानजानां देवानामानन्दः ॥ २॥

sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ |sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ |sa ekaḥ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ |sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ || 2||

श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं आजानजानां देवानामानन्दाः ।स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः ।ये कर्मणा देवानपियन्ति ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।स एको देवानामानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं देवानामानन्दाः ।स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः ॥ ३॥

śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ ājānajānāṃ devānāmānandāḥ |sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ |ye karmaṇā devānapiyanti |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ |sa eko devānāmānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ devānāmānandāḥ |sa eka indrasyā''nandaḥ || 3||

श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः ।स एको बृहस्पतेरानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः ।स एकः प्रजापतेरानन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः ।स एको ब्रह्मण आनन्दः ।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ४॥

śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śatamindrasyā''nandāḥ |sa eko bṛhaspaterānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ |sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya |te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ |sa eko brahmaṇa ānandaḥ |śrotriyasya cākāmahatasya || 4||

स यश्चायं पुरुषे ।यश्चासावादित्ये ।स एकः ।स य एवंवित् ।अस्माल्लोकात्प्रेत्य ।एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ ५॥

sa yaścāyaṃ puruṣe |yaścāsāvāditye |sa ekaḥ |sa ya evaṃvit |asmāllokātpretya |etamannamayamātmānamupasaṅkrāmati |etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkrāmati |etaṃ manomayamātmānamupasaṅkrāmati |etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkrāmati |etamānandamayamātmānamupasaṅkrāmati |tadapyeṣa śloko bhavati || 5||

यतो वाचो निवर्तन्ते ।अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ।न बिभेति कुतश्चनेति ।एतंह वाव न तपति ।किमहंसाधु नाकरवम् ।किमहं पापमकरवमिति ।स य एवं विद्वानेते आत्मान स्पृणुते ।उभे ह्येवैष एते आत्मान स्पृणुते ।य एवं वेद ।इत्युपनिषत् ॥ १॥

yato vāco nivartante |aprāpya manasā saha |ānandaṃ brahmaṇo vidvān |na bibheti kutaścaneti |etaṃha vāva na tapati |kimahaṃsādhu nākaravam |kimahaṃ pāpamakaravamiti |sa ya evaṃ vidvānete ātmāna spṛṇute |ubhe hyevaiṣa ete ātmāna spṛṇute |ya evaṃ veda |ityupaniṣat || 1||

ॐ सह नाववतु ।सह नौ भुनक्तु ।सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu |saha nau bhunaktu |saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

भृगुर्वै वारुणिः ।वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।तस्मा एतत्प्रोवाच ।अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।तंहोवाच ।यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ।येन जातानि जीवन्ति ।यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति ।तद्विजिज्ञासस्व ।तद्ब्रह्मेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

bhṛgurvai vāruṇiḥ |varuṇaṃ pitaramupasasāra |adhīhi bhagavo brahmeti |tasmā etatprovāca |annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti |taṃhovāca |yato vā imāni bhūtāni jāyante |yena jātāni jīvanti |yatprayantyabhisaṃviśanti |tadvijijñāsasva |tadbrahmeti |sa tapo'tapyata |sa tapastaptvā || 1||

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ।अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।अन्नेन जातानि जीवन्ति ।अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।तद्विज्ञाय ।पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।तंहोवाच ।तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।तपो ब्रह्मेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

annaṃ brahmeti vyajānāt |annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante |annena jātāni jīvanti |annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |tadvijñāya |punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra |adhīhi bhagavo brahmeti |taṃhovāca |tapasā brahma vijijñāsasva |tapo brahmeti |sa tapo'tapyata |sa tapastaptvā || 1||

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् ।प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।प्राणेन जातानि जीवन्ति ।प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।तद्विज्ञाय ।पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।तंहोवाच ।तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।तपो ब्रह्मेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

prāṇo brahmeti vyajānāt |prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante |prāṇena jātāni jīvanti |prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |tadvijñāya |punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra |adhīhi bhagavo brahmeti |taṃhovāca |tapasā brahma vijijñāsasva |tapo brahmeti |sa tapo'tapyata |sa tapastaptvā || 1||

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् ।मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।मनसा जातानि जीवन्ति ।मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।तद्विज्ञाय ।पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।तंहोवाच ।तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।तपो ब्रह्मेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

mano brahmeti vyajānāt |manaso hyeva khalvimāni bhūtāni jāyante |manasā jātāni jīvanti |manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti |tadvijñāya |punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra |adhīhi bhagavo brahmeti |taṃhovāca |tapasā brahma vijijñāsasva |tapo brahmeti |sa tapo'tapyata |sa tapastaptvā || 1||

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् ।विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।विज्ञानेन जातानि जीवन्ति ।विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।तद्विज्ञाय ।पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।तंहोवाच ।तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।तपो ब्रह्मेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

vijñānaṃ brahmeti vyajānāt |vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante |vijñānena jātāni jīvanti |vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |tadvijñāya |punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra |adhīhi bhagavo brahmeti |taṃhovāca |tapasā brahma vijijñāsasva |tapo brahmeti |sa tapo'tapyata |sa tapastaptvā || 1||

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ।आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।आनन्देन जातानि जीवन्ति ।आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।सैषा भार्गवी वारुणी विद्या ।परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता ।स य एवं वेद प्रतितिष्ठति ।अन्नवानन्नादो भवति ।महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ।महान् कीर्त्या ॥ १॥

ānando brahmeti vyajānāt |ānandādhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante |ānandena jātāni jīvanti |ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā |parame vyomanpratiṣṭhitā |sa ya evaṃ veda pratitiṣṭhati |annavānannādo bhavati |mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena |mahān kīrtyā || 1||

अन्नं न निन्द्यात् ।तद्व्रतम् ।प्राणो वा अन्नम् ।शरीरमन्नादम् ।प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः ।तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ।अन्नवानन्नादो भवति ।महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ।महान् कीर्त्या ॥ १॥

annaṃ na nindyāt |tadvratam |prāṇo vā annam |śarīramannādam |prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam |śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ |tadetadannamanne pratiṣṭhitam |sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati |annavānannādo bhavati |mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena |mahān kīrtyā || 1||

अन्नं न परिचक्षीत ।तद्व्रतम् ।आपो वा अन्नम् ।ज्योतिरन्नादम् ।अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् ।ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ।तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ।अन्नवानन्नादो भवति ।महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ।महान् कीर्त्या ॥ १॥

annaṃ na paricakṣīta |tadvratam |āpo vā annam |jyotirannādam |apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam |jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ |tadetadannamanne pratiṣṭhitam |sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati |annavānannādo bhavati |mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena |mahān kīrtyā || 1||

अन्नं बहु कुर्वीत ।तद्व्रतम् ।पृथिवी वा अन्नम् ।आकाशोऽन्नादः ।पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः ।आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ।तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ।अन्नवानन्नादो भवति ।महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ।महान् कीर्त्या ॥ १॥

annaṃ bahu kurvīta |tadvratam |pṛthivī vā annam |ākāśo'nnādaḥ |pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ |ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā |tadetadannamanne pratiṣṭhitam |sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati |annavānannādo bhavati |mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena |mahān kīrtyā || 1||

न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत ।तद्व्रतम् ।तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् ।अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।एतद्वै मुखतोऽन्नंराद्धम् ।मुखतोऽस्मा अन्नंराध्यते ।एतद्वै मध्यतोऽन्नंराद्धम् ।मध्यतोऽस्मा अन्नंराध्यते ।एदद्वा अन्ततोऽन्नंराद्धम् ।अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ १॥

na kañcana vasatau pratyācakṣīta |tadvratam |tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt |arādhyasmā annamityācakṣate |etadvai mukhato'nnaṃrāddham |mukhato'smā annaṃrādhyate |etadvai madhyato'nnaṃrāddham |madhyato'smā annaṃrādhyate |edadvā antato'nnaṃrāddham |antato'smā anna rādhyate || 1||

य एवं वेद ।क्षेम इति वाचि ।योगक्षेम इति प्राणापानयोः ।कर्मेति हस्तयोः ।गतिरिति पादयोः ।विमुक्तिरिति पायौ ।इति मानुषीः समाज्ञाः ।अथ दैवीः ।तृप्तिरिति वृष्टौ ।बलमिति विद्युति ॥ २॥

ya evaṃ veda |kṣema iti vāci |yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ |karmeti hastayoḥ |gatiriti pādayoḥ |vimuktiriti pāyau |iti mānuṣīḥ samājñāḥ |atha daivīḥ |tṛptiriti vṛṣṭau |balamiti vidyuti || 2||

यश इति पशुषु ।ज्योतिरिति नक्षत्रेषु ।प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे ।सर्वमित्याकाशे ।तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत ।प्रतिष्ठावान् भवति ।तन्मह इत्युपासीत ।महान्भवति ।तन्मन इत्युपासीत ।मानवान्भवति ॥ ३॥

yaśa iti paśuṣu |jyotiriti nakṣatreṣu |prajātiramṛtamānanda ityupasthe |sarvamityākāśe |tatpratiṣṭhetyupāsīta |pratiṣṭhāvān bhavati |tanmaha ityupāsīta |mahānbhavati |tanmana ityupāsīta |mānavānbhavati || 3||

तन्नम इत्युपासीत ।नम्यन्तेऽस्मै कामाः ।तद्ब्रह्मेत्युपासीत ।ब्रह्मवान्भवति ।तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः ।परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः ।स यश्चायं पुरुषे ।यश्चासावादित्ये ।स एकः ॥ ४॥

tannama ityupāsīta |namyante'smai kāmāḥ |tadbrahmetyupāsīta |brahmavānbhavati |tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta |paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ |pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ |sa yaścāyaṃ puruṣe |yaścāsāvāditye |sa ekaḥ || 4||

स य एवंवित् ।अस्माल्लोकात्प्रेत्य ।एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।इमांल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।एतत् साम गायन्नास्ते ।हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥ ५॥

sa ya evaṃvit |asmāllokātpretya |etamannamayamātmānamupasaṅkramya |etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkramya |etaṃ manomayamātmānamupasaṅkramya |etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkramya |etamānandamayamātmānamupasaṅkramya |imāṃllokankāmānnī kāmarūpyanusañcaran |etat sāma gāyannāste |hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu || 5||

अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् ।अहमन्नादोऽ३हमन्नादोऽ३अहमन्नादः ।अहंश्लोककृदहंश्लोककृदहंश्लोककृत् ।अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भाइ ।यो मा ददाति स इदेव मा३अऽवाः ।अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि ।अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।सुवर्न ज्योतीः ।य एवं वेद ।इत्युपनिषत् ॥ ६॥

ahamannamahamannamahamannam |ahamannādo'3hamannādo'3ahamannādaḥ |ahaṃślokakṛdahaṃślokakṛdahaṃślokakṛt |ahamasmi prathamajā ṛtā3sya |pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā3bhāi |yo mā dadāti sa ideva mā3a'vāḥ |ahamannamannamadantamā3dmi |ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā3m |suvarna jyotīḥ |ya evaṃ veda |ityupaniṣat || 6||