केनोपनिषत् Kena Upanishad
kenopaniṣat
The Kena (or Talavakara) Upanishad belongs to the Samaveda and is named from its opening word kena ('by whom?'). Its four khandas move from a probing inquiry into the Power behind mind, speech, and the senses, Brahman as 'the Ear of the ear, the Mind of the mind', to the famous paradox that Brahman is unknown to those who think they know It, and finally to the allegory of the Yaksha, in which Agni, Vayu, and Indra are humbled and Uma Haimavati reveals that the mysterious being was Brahman.
- Scripture
- Sāmaveda · Upaniṣad
First Khanda
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि ।सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु ।तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi |sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ mā'haṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu |tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
May my limbs, speech, breath, eyes, ears, and all my senses and strength grow vigorous. All this is the Brahman of the Upanishads. May I never deny Brahman; may Brahman never deny me. Let there be no denial, let there be no denial on my part. May the virtues declared in the Upanishads dwell in me, devoted to the Self; may they dwell in me. Om, peace, peace, peace.
Commentary
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १॥
oṃ keneṣitaṃ patati preṣitaṃ manaḥ kena prāṇaḥ prathamaḥ praiti yuktaḥ |keneṣitāṃ vācamimāṃ vadanti cakṣuḥ śrotraṃ ka u devo yunakti || 1||
Willed by whom, directed by whom, does the mind alight upon its objects? Commanded by whom does the foremost life-breath (prana) move? By whose will do men utter speech? And what god directs the eye and the ear?
Commentary
हिन्दी अर्थ
किसकी इच्छा से प्रेरित होकर मन अपने विषय की ओर जाता है? किसके द्वारा नियुक्त होकर प्रधान प्राण गति करता है? किसकी इच्छा से मनुष्य इस वाणी को बोलते हैं? और कौन देव नेत्र तथा कान को (अपने विषयों में) नियुक्त करता है?
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २॥
śrotrasya śrotraṃ manaso mano yad vāco ha vācaṃ sa u prāṇasya prāṇaḥ |cakṣuṣaścakṣuratimucya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 2||
It is the Ear of the ear, the Mind of the mind, the Speech of speech, the Life of the life-breath, and the Eye of the eye. Letting go (their false identification with the senses), the wise depart from this world and become immortal.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह (ब्रह्म) कान का कान, मन का मन, वाणी की वाणी, प्राण का प्राण और नेत्र का नेत्र है। (इन्द्रियों से तादात्म्य) छोड़कर धीर पुरुष इस लोक से प्रयाण कर अमर हो जाते हैं।
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः ।न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ ३॥
na tatra cakṣurgacchati na vāggacchati no manaḥ |na vidmo na vijānīmo yathaitadanuśiṣyāt || 3||
There the eye does not reach, nor speech, nor the mind. We do not know It; we do not see how one could teach It.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वहाँ (ब्रह्म तक) न नेत्र पहुँचता है, न वाणी और न मन। हम न तो उसे जानते हैं और न यह समझते हैं कि उसका उपदेश कैसे किया जाए।
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ४॥
anyadeva tadviditādatho aviditādadhi |iti śuśruma pūrveṣāṃ ye nastadvyācacakṣire || 4||
It is surely other than the known, and It is also above the unknown, thus have we heard from the ancients who expounded It to us.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह तो ज्ञात (विदित) से भी अन्य है और अज्ञात (अविदित) से भी परे है, ऐसा हमने उन पूर्वज (आचार्यों) से सुना है, जिन्होंने हमें इसका विवेचन कर समझाया।
यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥
yadvācā'nabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate |tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 5||
That which is not uttered by speech, but by which speech is uttered, know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो वाणी के द्वारा प्रकाशित नहीं होता, परन्तु जिसके द्वारा वाणी प्रकाशित (उच्चारित) होती है, उसी को तू ब्रह्म जान, इस (उपास्य देवादि) को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६॥
yanmanasā na manute yenāhurmano matam |tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 6||
That which one cannot think with the mind, but by which, they say, the mind itself is thought (made to think), know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसे मन से नहीं सोचा जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा मन सोचने में समर्थ होता है, उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७॥
yaccakṣuṣā na paśyati yena cakṣūṃṣi paśyati |tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 7||
That which one cannot see with the eye, but by which the eyes are made able to see, know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसे नेत्र से नहीं देखा जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा नेत्र देखने में समर्थ होते हैं, उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८॥
yacchrotreṇa na śṛṇoti yena śrotramidaṃ śrutam |tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 8||
That which one cannot hear with the ear, but by which this ear is made able to hear, know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसे कान से नहीं सुना जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा यह कान सुनने में समर्थ होता है, उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ९॥
yatprāṇena na prāṇiti yena prāṇaḥ praṇīyate |tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 9||
That which one does not breathe by the breath, but by which the breath is impelled, know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसे प्राण के द्वारा प्राणित नहीं किया जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा प्राण प्रेरित होता है, उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
Second Khanda
यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् ।यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ १॥
yadi manyase suvedeti daharamevāpi nūnaṃ tvaṃ vettha brahmaṇo rūpam |yadasya tvaṃ yadasya deveṣvatha nu mīmāṃsyameva te manye viditam || 1||
If you think ‘I know Brahman well,’ then you know only its outer form, however little, that of it which is yours and that of it which is among the gods. So it must still be inquired into by you., (The pupil:) ‘I think it is (now) known.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
यदि तू समझता है कि ‘मैं ब्रह्म को भलीभाँति जानता हूँ’, तो तू उसके स्वरूप को बहुत थोड़ा ही जानता है; जो उसका (तुझमें उपहित) रूप है और जो देवताओं में है (वह भी अल्प ही है)। इसलिए वह अब भी तेरे द्वारा विचारणीय है। (शिष्य, ) मैं समझता हूँ कि (अब) वह ज्ञात हो गया।
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ २॥
nāhaṃ manye suvedeti no na vedeti veda ca |yo nastadveda tadveda no na vedeti veda ca || 2||
I do not think ‘I know it well’; nor do I think ‘I do not know’, I know, and I know not. He among us who understands that (saying), ‘It is not unknown to me, and yet I do not (fully) know it’, he truly knows.
Commentary
हिन्दी अर्थ
मैं यह नहीं मानता कि ‘मैं उसे भलीभाँति जानता हूँ’, और न यह कि ‘मैं नहीं जानता’, मैं (एक अर्थ में) जानता हूँ और (दूसरे अर्थ में) नहीं भी जानता। हम में से जो इस (मर्म) को जानता है, ‘न तो वह मुझसे अज्ञात है, और न ही (विषय रूप में पूर्णतः) ज्ञात है’, वही वस्तुतः जानता है।
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३॥
yasyāmataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ |avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām || 3||
He by whom It is not known (as an object), knows It; he by whom It is known (as an object), knows It not. It is unknown to those who (claim to) know, and known to those who know not.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसके द्वारा वह (ब्रह्म विषय रूप में) अज्ञात है, उसके द्वारा वह (वस्तुतः) ज्ञात है; और जो उसे (विषय रूप में) जानता है, वह उसे नहीं जानता। वह जानने वालों के लिए अविज्ञात है और न जानने वालों के लिए विज्ञात है।
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४॥
pratibodhaviditaṃ matamamṛtatvaṃ hi vindate |ātmanā vindate vīryaṃ vidyayā vindate'mṛtam || 4||
When It is known as the witness of every state of awareness (pratibodha-viditam), then It is truly known, for thereby one attains immortality. By one’s own Self one gains strength, and by knowledge one gains immortality.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जब वह (आत्मा) प्रत्येक प्रतीति (बोधवृत्ति) के साक्षीरूप में जाना जाता है, तभी वह यथार्थतः ज्ञात होता है, क्योंकि इसी से अमृतत्व प्राप्त होता है। अपनी आत्मा (के ज्ञान) से मनुष्य सामर्थ्य (वीर्य) प्राप्त करता है और (आत्म)विद्या से अमृतत्व पाता है।
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः ।भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ ५॥
iha cedavedīdatha satyamasti na cedihāvedīnmahatī vinaṣṭiḥ |bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 5||
If one has realized It here (in this life), then there is true fulfilment; if one has not realized It here, great is the loss. Discerning (the Self) in every being, the wise depart from this world and become immortal.
Commentary
हिन्दी अर्थ
यदि मनुष्य ने इसी जीवन में (ब्रह्म को) जान लिया, तो उसका जीवन सार्थक है; और यदि यहाँ नहीं जाना, तो महान् हानि है। प्रत्येक प्राणी में (आत्मतत्त्व को) विवेकपूर्वक पहचान कर धीर पुरुष इस लोक से प्रयाण कर अमर हो जाते हैं।
Third Khanda
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ॥ १॥
brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmaṇo vijaye devā amahīyanta || 1||
Brahman, it is told, won a victory for the gods. In that victory of Brahman the gods gloried.
Commentary
हिन्दी अर्थ
(कहते हैं, ) ब्रह्म ने देवताओं के लिए (असुरों पर) विजय प्राप्त की। ब्रह्म की उस विजय में देवता गौरवान्वित होकर फूल उठे।
त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ।तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ २॥
ta aikṣantāsmākamevāyaṃ vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti |taddhaiṣāṃ vijajñau tebhyo ha prādurbabhūva tanna vyajānata kimidaṃ yakṣamiti || 2||
They thought: ‘Ours alone is this victory, ours alone is this greatness.’ Brahman knew this (vanity) of theirs and appeared before them. They did not recognize It: ‘What is this wondrous being (yaksha)?’
Commentary
हिन्दी अर्थ
उन (देवताओं) ने सोचा, ‘यह विजय हमारी ही है, यह महिमा हमारी ही है।’ ब्रह्म ने उनके इस (अभिमान) को जान लिया और उनके सामने प्रकट हुआ। वे उसे पहचान न सके, ‘यह यक्ष (अद्भुत सत्ता) क्या है?’
तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥ ३॥
te'gnimabruvañjātaveda etadvijānīhi kimidaṃ yakṣamiti tatheti || 3||
They said to Agni: ‘O Jatavedas, find out what this yaksha is.’ ‘So be it,’ (he said).
Commentary
हिन्दी अर्थ
उन्होंने अग्नि से कहा, ‘हे जातवेदस् (अग्नि)! जान लो कि यह यक्ष क्या है।’ (अग्नि ने कहा, ) ‘ऐसा ही हो।’
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ ४॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sītyagnirvā ahamasmītyabravījjātavedā vā ahamasmīti || 4||
He (Agni) rushed towards It. It asked him: ‘Who are you?’ ‘I am Agni,’ he said, ‘I am indeed Jatavedas.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह (अग्नि) उस यक्ष की ओर दौड़ा। उस यक्ष ने उससे पूछा, ‘तुम कौन हो?’ उसने कहा, ‘मैं अग्नि हूँ, मैं ही जातवेदा हूँ।’
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ५॥
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamityapīdaṃ sarvaṃ daheyaṃ yadidaṃ pṛthivyāmiti || 5||
‘In one such as you, what power is there?’ ‘I can burn all this, whatever is on the earth.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
(यक्ष ने पूछा, ) ‘तुझ जैसे में क्या सामर्थ्य है?’ (अग्नि ने कहा, ) ‘पृथ्वी पर जो कुछ भी है, उस सबको मैं जला सकता हूँ।’
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति ।तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ ६॥
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetaddaheti |tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhuṃ sa tata eva nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 6||
It set a blade of grass before him: ‘Burn this.’ He fell upon it with all his speed, but could not burn it. He turned back from there: ‘I could not find out what this yaksha is.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
उस यक्ष ने उसके सामने एक तिनका रख दिया, ‘इसे जला दो।’ अग्नि अपने पूरे वेग से उस पर झपटा, परन्तु उसे जला न सका। वह वहाँ से लौट आया, ‘मैं यह न जान सका कि यह यक्ष क्या है।’
अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ ७॥
atha vāyumabruvanvāyavetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti || 7||
Then they said to Vayu: ‘O Vayu, find out what this yaksha is.’ ‘So be it.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
तब उन्होंने वायु से कहा, ‘हे वायु! जान लो कि यह यक्ष क्या है।’ (वायु ने कहा, ) ‘ऐसा ही हो।’
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ ८॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sīti vāyurvā ahamasmītyabravīnmātariśvā vā ahamasmīti || 8||
He rushed towards It. It asked him: ‘Who are you?’ ‘I am Vayu,’ he said, ‘I am indeed Matarishvan.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह (वायु) उसकी ओर दौड़ा। उस यक्ष ने पूछा, ‘तुम कौन हो?’ उसने कहा, ‘मैं वायु हूँ, मैं ही मातरिश्वा हूँ।’
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ९॥
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamityapīdaṃ sarvamādadīya yadidaṃ pṛthivyāmiti || 9||
‘In one such as you, what power is there?’ ‘I can carry off all this, whatever is on the earth.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
(यक्ष ने पूछा, ) ‘तुझ जैसे में क्या सामर्थ्य है?’ (वायु ने कहा, ) ‘पृथ्वी पर जो कुछ भी है, उस सबको मैं उड़ा ले जा सकता हूँ।’
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १०॥
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetadādatsveti tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśākādātuṃ sa tata eva nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 10||
It set a blade of grass before him: ‘Take this up.’ He fell upon it with all his speed, but could not lift it. He turned back from there: ‘I could not find out what this yaksha is.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
उस यक्ष ने उसके सामने एक तिनका रख दिया, ‘इसे उठा लो।’ वायु अपने पूरे वेग से उस पर झपटा, परन्तु उसे उठा न सका। वह वहाँ से लौट आया, ‘मैं यह न जान सका कि यह यक्ष क्या है।’
अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥ ११॥
athendramabruvanmaghavannetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti tadabhyadravattasmāttirodadhe || 11||
Then they said to Indra: ‘O Maghavan, find out what this yaksha is.’ ‘So be it.’ He rushed towards It, but It vanished from him.
Commentary
हिन्दी अर्थ
तब उन्होंने इन्द्र से कहा, ‘हे मघवन् (इन्द्र)! जान लो कि यह यक्ष क्या है।’ (इन्द्र ने कहा, ) ‘ऐसा ही हो।’ वह उसकी ओर दौड़ा, परन्तु वह यक्ष उससे अन्तर्धान हो गया।
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीं तांहोवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ १२॥
sa tasminnevākāśe striyamājagāma bahuśobhamānāmumāṃ haimavatīṃ tāṃhovāca kimetadyakṣamiti || 12||
In that very space he came upon a Woman, exceedingly resplendent, Uma, daughter of Himavat. To her he said: ‘What is this yaksha?’
Commentary
हिन्दी अर्थ
उसी आकाश में उसे एक अत्यन्त सुशोभित स्त्री दिखाई दी, उमा, हिमवान् की पुत्री (हैमवती)। उससे उसने पूछा, ‘यह यक्ष क्या है?’
Fourth Khanda
सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ १॥
sā brahmeti hovāca brahmaṇo vā etadvijaye mahīyadhvamiti tato haiva vidāñcakāra brahmeti || 1||
She said: ‘It is Brahman. It is in the victory of Brahman that you have been glorying.’ From that (alone) he knew for certain that It was Brahman.
Commentary
हिन्दी अर्थ
उस (उमा) ने कहा, ‘वह ब्रह्म है। ब्रह्म की ही विजय में तुम लोग (अनधिकार) गौरव कर रहे थे।’ तभी (उसके वचन से) इन्द्र ने निश्चयपूर्वक जाना कि वह ब्रह्म ही था।
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ २॥
tasmādvā ete devā atitarāmivānyāndevānyadagnirvāyurindraste hyenannediṣṭhaṃ pasparśuste hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti || 2||
Therefore these gods, Agni, Vayu, and Indra, surpassed the other gods, as it were, for they touched It most nearly, and they first knew It to be Brahman.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इसीलिए ये देवता, अग्नि, वायु और इन्द्र, मानो अन्य देवताओं से बढ़कर हो गए, क्योंकि उन्होंने उस (ब्रह्म) को सबसे निकट से स्पर्श किया और उन्होंने ही सर्वप्रथम उसे ब्रह्म रूप में जाना।
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ ३॥
tasmādvā indro'titarāmivānyāndevānsa hyenannediṣṭhaṃ pasparśa sa hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti || 3||
Therefore Indra surpassed the other gods, as it were, for he touched It most nearly, and he first knew It to be Brahman.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इसीलिए इन्द्र मानो अन्य देवताओं से बढ़कर हो गया, क्योंकि उसने उस (ब्रह्म) को सबसे निकट से स्पर्श किया और उसने ही सर्वप्रथम उसे ब्रह्म रूप में जाना।
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३ इतीन् न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ ४॥
tasyaiṣa ādeśo yadetadvidyuto vyadyutadā3 itīn nyamīmiṣadā3 ityadhidaivatam || 4||
This is Its description with reference to the gods (adhidaivata): It is as when lightning has flashed forth, ‘Ah!’, or as when the eye has winked. So much (is the illustration) concerning the deities.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अधिदैव (देवताओं) की दृष्टि से उसका वर्णन इस प्रकार है, वह ऐसा है जैसे बिजली कौंध उठी हो, ‘आ!’, अथवा जैसे आँख ने पलक झपकाई हो। इतना (दृष्टान्त) अधिदैवत के विषय में है।
अथाध्यात्मं यद्देतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥ ५॥
athādhyātmaṃ yaddetadgacchatīva ca mano'nena caitadupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ || 5||
Now with reference to the self (adhyatma): that towards which the mind seems to move, and by which one remembers again and again, and the will (sankalpa) of the mind, (all point to Brahman).
Commentary
हिन्दी अर्थ
अब अध्यात्म (की दृष्टि से), जिसकी ओर यह मन मानो जाता है, और जिसके द्वारा (आत्मा का) बारम्बार स्मरण होता है, तथा मन का यह संकल्प, (ये सब उसी ब्रह्म की ओर संकेत करते हैं)।
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ६॥
taddha tadvanaṃ nāma tadvanamityupāsitavyaṃ sa ya etadevaṃ vedābhi hainaṃ sarvāṇi bhūtāni saṃvāñchanti || 6||
That (Brahman) is named Tadvana (‘the one to be longed for by all’); as Tadvana It should be worshipped. Towards him who knows It thus, all beings yearn (with love).
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह (ब्रह्म) ‘तद्वन’ (सबके द्वारा वननीय, प्रार्थनीय, प्रिय) नाम से कहा जाता है; ‘तद्वन’ रूप में उसकी उपासना करनी चाहिए। जो उसे इस प्रकार जानता है, उसकी ओर समस्त प्राणी प्रेमपूर्वक आकृष्ट होते हैं।
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ७॥
upaniṣadaṃ bho brūhītyuktā ta upaniṣadbrāhmīṃ vāva ta upaniṣadamabrūmeti || 7||
(The pupil:) ‘Teach me the Upanishad (the secret doctrine), sir.’ (The teacher:) ‘The Upanishad has been told to you; we have indeed told you the Upanishad pertaining to Brahman.’
Commentary
हिन्दी अर्थ
(शिष्य ने कहा, ) ‘हे भगवन्! मुझे उपनिषद् (रहस्यविद्या) का उपदेश कीजिए।’ (आचार्य ने कहा, ) ‘तुम्हें उपनिषद् कह दी गई; हमने तुमसे निश्चय ही ब्राह्मी (ब्रह्म-सम्बन्धी) उपनिषद् कह दी है।’
तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥ ८॥
tasyai tapo damaḥ karmeti pratiṣṭhā vedāḥ sarvāṅgāni satyamāyatanam || 8||
Austerity, self-restraint, and (selfless) work are its support; the Vedas are all its limbs; truth is its abode.
Commentary
हिन्दी अर्थ
तप, दम (इन्द्रिय-संयम) और (निष्काम) कर्म, ये उसके (उपनिषद्-विद्या के) आधार हैं; समस्त वेद उसके अंग हैं; और सत्य उसका आश्रय (आयतन) है।
यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ९॥
yo vā etāmevaṃ vedāpahatya pāpmānamanante svarge loke jyeye pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati || 9||
He who thus knows this (Upanishad), having struck off sin, becomes firmly established in the boundless, blissful, highest heaven (the world of Brahman), he becomes firmly established.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो इस (उपनिषद्-विद्या) को इस प्रकार जानता है, वह पाप को नष्ट करके अनन्त, परम श्रेष्ठ स्वर्ग-लोक (ब्रह्मलोक) में सुदृढ़ रूप से प्रतिष्ठित हो जाता है, वह (निश्चय ही) प्रतिष्ठित हो जाता है।
- Meaning
- Grammar
हिन्दी अर्थ
मेरे अंग, वाणी, प्राण, नेत्र, कान तथा बल और सम्पूर्ण इन्द्रियाँ पुष्ट हों। उपनिषदों में प्रतिपादित यह सब ब्रह्म ही है। मैं ब्रह्म का निराकरण (अस्वीकार) न करूँ, ब्रह्म मेरा निराकरण न करे; (मुझसे) कोई अस्वीकार न हो, मुझमें कभी अस्वीकार न हो। आत्मा में निरत मुझ (उपासक) में उपनिषदों के धर्म प्रतिष्ठित हों, वे मुझमें प्रतिष्ठित हों। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।