नारायणस्तोत्रम् (देवादिभिःकृतं स्कन्दपुराणान्तर्गतम्) Devadibhih Kritam Narayana Stotram

ब्रह्मोवाच ।विचार्य्याऽहं वेदान्मुहुरुपगतो निश्चयमिमंरमारामे भक्तिस्त्वयि दृढतरा यर्ह्यसुभृताम् ।भवेत्तर्ह्येवैषां क्षयविरहिता भोगनिकरास्तथा स्युर्लोका वै परमपुरुषात्यन्तिकगतिः ॥ १॥

brahmovāca |vicāryyā'haṃ vedānmuhurupagato niścayamimaṃramārāme bhaktistvayi dṛḍhatarā yarhyasubhṛtām |bhavettarhyevaiṣāṃ kṣayavirahitā bhoganikarāstathā syurlokā vai paramapuruṣātyantikagatiḥ || 1||

अजानन्तस्त्वित्थं भृतरजतमस्कानपि हरेभजन्त्यस्मान्देवान्बहुविधतपोऽर्च्चासरणिभिः ।त एवोक्ता मूढाः क्षयरहितसौख्यं न कुहचिल्लभन्तेऽतस्त्वां वै निजहृदि दधे केशवमहम् ॥ २॥

ajānantastvitthaṃ bhṛtarajatamaskānapi harebhajantyasmāndevānbahuvidhatapo'rccāsaraṇibhiḥ |ta evoktā mūḍhāḥ kṣayarahitasaukhyaṃ na kuhacillabhante'tastvāṃ vai nijahṛdi dadhe keśavamaham || 2||

शङ्कर उवाच ।त्रयी साङ्ख्यवेदान्तयोगाः पुराणं तथा पञ्चरात्रं प्रभो धर्मशास्त्रम् ।तवैवातिमाहात्म्यमेकस्य नित्यं प्रकारैरनेकैर्हि गायन्ति भक्त्या ॥ ३॥

śaṅkara uvāca |trayī sāṅkhyavedāntayogāḥ purāṇaṃ tathā pañcarātraṃ prabho dharmaśāstram |tavaivātimāhātmyamekasya nityaṃ prakārairanekairhi gāyanti bhaktyā || 3||

त्वदेवेश शास्त्राणि चैतानि भूम्नो बभूवुस्त्वदेकाश्रयाण्यादिकल्पे ।रमासेव्यपादाम्बुजं शास्त्रयोनिं तमाद्यं भवन्तं भजे वासुदेवम् ॥ ४॥

tvadeveśa śāstrāṇi caitāni bhūmno babhūvustvadekāśrayāṇyādikalpe |ramāsevyapādāmbujaṃ śāstrayoniṃ tamādyaṃ bhavantaṃ bhaje vāsudevam || 4||

धर्म उवाच ।कथा त्वदीया भवपाशमोचनी सुधैव तापत्रयतप्तदेहिनाम् ।अनेकजन्माघचयापहारिणी तनोति भक्तिं वयुनं तवाञ्जसा ॥ ५॥

dharma uvāca |kathā tvadīyā bhavapāśamocanī sudhaiva tāpatrayataptadehinām |anekajanmāghacayāpahāriṇī tanoti bhaktiṃ vayunaṃ tavāñjasā || 5||

सदैव सा कर्णपथेन हृद्दरीं विशत्वनन्ताभिध सम्मुखोद्गता ।मम त्वदन्या हरताच्च वासना दयाब्धये ते प्रभविष्णवे नमः ॥ ६॥

sadaiva sā karṇapathena hṛddarīṃ viśatvanantābhidha sammukhodgatā |mama tvadanyā haratācca vāsanā dayābdhaye te prabhaviṣṇave namaḥ || 6||

प्रजापतय ऊचुः ।धन्या एते कल्पवृक्षा यदीयां छायामेतामाश्रितस्त्वं सहश्रीः ।धन्यः कर्ता मण्डपस्यास्य ते वै धन्यैषा भूर्यत्र पीठं तवेश ॥ ७॥

prajāpataya ūcuḥ |dhanyā ete kalpavṛkṣā yadīyāṃ chāyāmetāmāśritastvaṃ sahaśrīḥ |dhanyaḥ kartā maṇḍapasyāsya te vai dhanyaiṣā bhūryatra pīṭhaṃ taveśa || 7||

धन्यो लोके नूनमेषोऽम्बुराशिः साक्षात्तुभ्यं येन दत्ता स्वकन्या ।धन्याश्चैते त्वां वयं वीक्षमाणा धन्येशानं श्रीपतिं त्वां नताः स्मः ॥ ८॥

dhanyo loke nūnameṣo'mburāśiḥ sākṣāttubhyaṃ yena dattā svakanyā |dhanyāścaite tvāṃ vayaṃ vīkṣamāṇā dhanyeśānaṃ śrīpatiṃ tvāṃ natāḥ smaḥ || 8||

मनव ऊचुः ।धर्मः खलु स हि परमो धर्मेभ्यो माधव सकलेभ्योऽपि ।भक्तिर्भवति यतो वै धर्मभुवि त्वयि हि निरवद्या ॥ ९॥

manava ūcuḥ |dharmaḥ khalu sa hi paramo dharmebhyo mādhava sakalebhyo'pi |bhaktirbhavati yato vai dharmabhuvi tvayi hi niravadyā || 9||

धर्मात्मानं भगवन्धर्मधुरीणं च धर्मपातारम् ।सर्वातिप्रियधर्मं नुमस्त्वां धर्मसम्भूतिम् ॥ ९\।१५\।१०॥ऋषय ऊचुः ।भक्त्या हीनस्त्वद्विमुखो वयुनार्थीश्राम्यन्भूयोप्यस्य न सिद्धिं समुपैति ।तर्ह्यासक्तः कर्मणि काम्ये तु कुतोऽसौसौख्यं यायादक्षयमानन्दमहाब्धे ॥ ११॥

dharmātmānaṃ bhagavandharmadhurīṇaṃ ca dharmapātāram |sarvātipriyadharmaṃ numastvāṃ dharmasambhūtim || 9\|15\|10||ṛṣaya ūcuḥ |bhaktyā hīnastvadvimukho vayunārthīśrāmyanbhūyopyasya na siddhiṃ samupaiti |tarhyāsaktaḥ karmaṇi kāmye tu kuto'sausaukhyaṃ yāyādakṣayamānandamahābdhe || 11||

भक्त्या नित्यं त्वामत एव वयं वै श्रद्धायुक्ता धर्मतपोनिगमाद्यैः ।मायातीतं कालनियन्तारमुदारं ध्यायामः श्रीकान्तपरात्परमेकम् ॥ १२॥

bhaktyā nityaṃ tvāmata eva vayaṃ vai śraddhāyuktā dharmataponigamādyaiḥ |māyātītaṃ kālaniyantāramudāraṃ dhyāyāmaḥ śrīkāntaparātparamekam || 12||

इन्द्र उवाच ।भगवन्नुरुदुःखिता वयं ननु दुर्वासस एव हेलनात् ।न भवन्तमृतेऽवितुं हि नो विधिरुद्रप्रमुखा इमेऽशकन् ॥ १३॥

indra uvāca |bhagavannuruduḥkhitā vayaṃ nanu durvāsasa eva helanāt |na bhavantamṛte'vituṃ hi no vidhirudrapramukhā ime'śakan || 13||

विगताखिलसम्पदो निरन्नाः समभावं भुवि पामरैरुपेताः ।भवतैव वयं हृतापदः स्मः सपदि श्रीहरये नमोऽस्तु तुभ्यम् ॥ १४॥

vigatākhilasampado nirannāḥ samabhāvaṃ bhuvi pāmarairupetāḥ |bhavataiva vayaṃ hṛtāpadaḥ smaḥ sapadi śrīharaye namo'stu tubhyam || 14||

अग्निरुवाच ।गीर्वाणदानवनराद्युपजीवनान्नंयन्निर्मितं हि भवतैव ततो बुधास्तु ।यज्ञेषु तेन यजनं तव कुर्वतेऽथोत्वच्छेषमन्यदिविषद्भ्य उपानयन्ति ॥ १५॥

agniruvāca |gīrvāṇadānavanarādyupajīvanānnaṃyannirmitaṃ hi bhavataiva tato budhāstu |yajñeṣu tena yajanaṃ tava kurvate'thotvaccheṣamanyadiviṣadbhya upānayanti || 15||

काम्येषु कर्मसु रता अपि याज्ञिकास्तेतत्कर्मबन्धनत आशु विमुच्य यान्ति ।ब्राह्मीं गतिं तदितरे तु भवन्ति चौराःश्रीयज्ञपूरुषमहं प्रणमामि तं त्वाम् ॥ १६॥

kāmyeṣu karmasu ratā api yājñikāstetatkarmabandhanata āśu vimucya yānti |brāhmīṃ gatiṃ taditare tu bhavanti caurāḥśrīyajñapūruṣamahaṃ praṇamāmi taṃ tvām || 16||

मरुत ऊचुः ।भक्ता एकान्तिकास्तेऽक्षरपरमपदे सेवया ते तु हीनंवासैश्वर्यादि नेच्छन्त्यतिशयितसुखं नापि कैवल्यमोक्षम् ।तद्युक्तं त्वात्मनोऽपि श्वपचकुलजनुर्मानयन्त्युत्तमं वैतं त्वामेकान्तधर्माश्रयणमुपगताः श्रीमहापूरुषं स्मः ॥ १७॥

maruta ūcuḥ |bhaktā ekāntikāste'kṣaraparamapade sevayā te tu hīnaṃvāsaiśvaryādi necchantyatiśayitasukhaṃ nāpi kaivalyamokṣam |tadyuktaṃ tvātmano'pi śvapacakulajanurmānayantyuttamaṃ vaitaṃ tvāmekāntadharmāśrayaṇamupagatāḥ śrīmahāpūruṣaṃ smaḥ || 17||

सिद्धा ऊचुः ।नैकब्रह्माण्डसर्गादिकारणं त्वामकारणम् ।तत्स्थं तद्व्यतिरिक्तं च नियन्तारं नमामहे ॥ १८॥

siddhā ūcuḥ |naikabrahmāṇḍasargādikāraṇaṃ tvāmakāraṇam |tatsthaṃ tadvyatiriktaṃ ca niyantāraṃ namāmahe || 18||

रुद्रा ऊचुः ।मायायाः सर्वमोहिन्या मोहनं मोहवर्जितम् ।महाकालस्यापि कालं त्वां नमः पुरुषोत्तमम् ॥ १९॥

rudrā ūcuḥ |māyāyāḥ sarvamohinyā mohanaṃ mohavarjitam |mahākālasyāpi kālaṃ tvāṃ namaḥ puruṣottamam || 19||

आदित्या ऊचुः ।प्रकाशिता येन वयं जगन्ति प्रकाशयामो भवता रमेश ।स्वयम्प्रकाशं तमुरुप्रकाशं प्रकाशमूर्त्तिं प्रणता भवन्तम् ॥ ९\।१५\।२०॥साध्या ऊचुः ।शास्ता नृपाणां च महोरगाणां दैत्याधिपानां च सुराधिपानाम् ।त्वं वै मनूनां च प्रजापतीनां राजाधिराजाय नमोऽस्तु तुभ्यम् ॥ २१॥

ādityā ūcuḥ |prakāśitā yena vayaṃ jaganti prakāśayāmo bhavatā rameśa |svayamprakāśaṃ tamuruprakāśaṃ prakāśamūrttiṃ praṇatā bhavantam || 9\|15\|20||sādhyā ūcuḥ |śāstā nṛpāṇāṃ ca mahoragāṇāṃ daityādhipānāṃ ca surādhipānām |tvaṃ vai manūnāṃ ca prajāpatīnāṃ rājādhirājāya namo'stu tubhyam || 21||

वसव ऊचुः ।भवति भुवि यदा यदाऽसुरांशैः प्रथितसनातनधर्मधार्मिकाणाम् ।कदनमुरु तदा तदा स्वयं ते ह्यवतरते प्रणमाम धर्मगोप्त्रे ॥ २२॥

vasava ūcuḥ |bhavati bhuvi yadā yadā'surāṃśaiḥ prathitasanātanadharmadhārmikāṇām |kadanamuru tadā tadā svayaṃ te hyavatarate praṇamāma dharmagoptre || 22||

चारणा ऊचुः ।चरित्रं शुभं ते धृतानेकमूर्त्तेः प्रबन्धैरनेकैर्हि गायन्ति भक्ताः ।यदु श्रोतृवक्तॄन्पुनात्येव सद्यो वयं तं नताः पुण्यकीर्त्तिं भवन्तम् ॥ २३॥

cāraṇā ūcuḥ |caritraṃ śubhaṃ te dhṛtānekamūrtteḥ prabandhairanekairhi gāyanti bhaktāḥ |yadu śrotṛvaktṝnpunātyeva sadyo vayaṃ taṃ natāḥ puṇyakīrttiṃ bhavantam || 23||

गन्धर्वाप्सरस ऊचुः ।ये कथास्ते विहायान्यगाथाः प्रभो कीर्त्तयन्तेऽथ शृण्वन्ति वा ते जनाः ।दुःखिताः स्युश्च संसारपाशैः सितास्तं नताः स्मः शरण्यं भवन्तं वयम् ॥ २४॥

gandharvāpsarasa ūcuḥ |ye kathāste vihāyānyagāthāḥ prabho kīrttayante'tha śṛṇvanti vā te janāḥ |duḥkhitāḥ syuśca saṃsārapāśaiḥ sitāstaṃ natāḥ smaḥ śaraṇyaṃ bhavantaṃ vayam || 24||

समुद्र उवाच ।अजित तवाऽथ तावकजनस्य मुदाऽल्पमपिद्रविणजलान्नवस्त्रनमनान्यतमेन सकृत् ।चरति ह सेवनं स पदवीं महतीं महतांव्रजति जनोऽल्पकोऽपि तमहं प्रणतः करुणम् ॥ २५॥

samudra uvāca |ajita tavā'tha tāvakajanasya mudā'lpamapidraviṇajalānnavastranamanānyatamena sakṛt |carati ha sevanaṃ sa padavīṃ mahatīṃ mahatāṃvrajati jano'lpako'pi tamahaṃ praṇataḥ karuṇam || 25||

पार्षदा ऊचुः ।पितरौ त्वमसि स्वजनस्त्वमसि त्वमसीष्टगुरुः सुहृदात्मपतिः ।त्वमसीश्वर एव च नः परमस्त्वमसि द्रविणं सकलं त्वमसि ॥ २६॥

pārṣadā ūcuḥ |pitarau tvamasi svajanastvamasi tvamasīṣṭaguruḥ suhṛdātmapatiḥ |tvamasīśvara eva ca naḥ paramastvamasi draviṇaṃ sakalaṃ tvamasi || 26||

मूर्त्तिरुवाच ।यत्सम्बन्धत एव यान्ति पदवीमुच्चां महद्भिर्न्नुतांस्त्रीशूद्रासुरनीचपक्षिपशवः पापात्मजीवा अपि ।यद्धीना विबुधेश्वरा अपि भवन्त्यर्च्चोज्झितास्तत्क्षणंगोलोकाधिपतिं तमेव हृदये नित्यं भजे त्वामहम् ॥ २७॥

mūrttiruvāca |yatsambandhata eva yānti padavīmuccāṃ mahadbhirnnutāṃstrīśūdrāsuranīcapakṣipaśavaḥ pāpātmajīvā api |yaddhīnā vibudheśvarā api bhavantyarccojjhitāstatkṣaṇaṃgolokādhipatiṃ tameva hṛdaye nityaṃ bhaje tvāmaham || 27||

सावित्र्युवाच ।त्वं सर्गकाले प्रकृतिं च पूरुषं दृष्ट्या स्वयोत्थाप्य ततस्तदात्मना ।तत्त्वानि सृष्ट्वा महदादिमानितैर्न्नैकान्विराजो बहुधा ससर्जिथ ॥ २८॥

sāvitryuvāca |tvaṃ sargakāle prakṛtiṃ ca pūruṣaṃ dṛṣṭyā svayotthāpya tatastadātmanā |tattvāni sṛṣṭvā mahadādimānitairnnaikānvirājo bahudhā sasarjitha || 28||

वैराजरूपेण जगद्विधातृतां स्वीकृत्य देवासुरमानुषोरगान् ।त्वं स्थावरं जङ्गममीश निर्ममे त्वामादिकर्तारमुपाश्रितोऽस्म्यहम् ॥ २९॥

vairājarūpeṇa jagadvidhātṛtāṃ svīkṛtya devāsuramānuṣoragān |tvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamamīśa nirmame tvāmādikartāramupāśrito'smyaham || 29||

दुर्गोवाच ।प्रियतयाऽधिकया हृदि चिन्तनं विदधते तव ये भुवि ते विभो ।न परमेष्ठिसुखं न दिवः सुखं न कमयन्ति धरैकनरेशताम् ॥ ९\।१५\।३०॥प्रसभमर्पितमप्यतुलं त्वया सुखमिदं समवाप्य च तत्र ते ।तदपहाय न शक्तिकृतः क्षणं तमु नमामि च सात्वतनायकम् ॥ ३१॥

durgovāca |priyatayā'dhikayā hṛdi cintanaṃ vidadhate tava ye bhuvi te vibho |na parameṣṭhisukhaṃ na divaḥ sukhaṃ na kamayanti dharaikanareśatām || 9\|15\|30||prasabhamarpitamapyatulaṃ tvayā sukhamidaṃ samavāpya ca tatra te |tadapahāya na śaktikṛtaḥ kṣaṇaṃ tamu namāmi ca sātvatanāyakam || 31||

नद्य ऊचुः ।वरद नमनमात्रं नामसङ्कीर्तनं वा विदधति तव ये वै ज्ञानतोऽज्ञानतो वा ।जनिमृतियमभीतेस्तानपि त्रायमाणं नरसखमुपयाताः स्मोऽद्य नारायणं त्वाम् ॥ ३२॥

nadya ūcuḥ |varada namanamātraṃ nāmasaṅkīrtanaṃ vā vidadhati tava ye vai jñānato'jñānato vā |janimṛtiyamabhītestānapi trāyamāṇaṃ narasakhamupayātāḥ smo'dya nārāyaṇaṃ tvām || 32||

देवपत्न्य ऊचुः ।भुवि धृताकृतेर्जन्म मङ्गलं चरितमद्भुतं लोकपावनम् ।भवति निर्गुणं सर्वमेव ते भवसि निर्गुणब्रह्म यत्परम् ॥ ३३॥

devapatnya ūcuḥ |bhuvi dhṛtākṛterjanma maṅgalaṃ caritamadbhutaṃ lokapāvanam |bhavati nirguṇaṃ sarvameva te bhavasi nirguṇabrahma yatparam || 33||

तव समाश्रयात्तामसा जना अपि च राजसाः सात्त्विकाश्च ये ।ननु भवन्ति ते निर्गुणास्ततो वयमुपास्महे त्वां हि निर्गुणम् ॥ ३४॥

tava samāśrayāttāmasā janā api ca rājasāḥ sāttvikāśca ye |nanu bhavanti te nirguṇāstato vayamupāsmahe tvāṃ hi nirguṇam || 34||

ऋषिपत्न्य ऊचुः ।आर्तानामुरुवृजिनैस्त्रिधा च तापैः सर्वापत्प्रशमनमेकमेव विष्णोः ।पादाब्जं तव भवतीति तद्वयं वै प्राप्ताः स्मः शरणमनन्त देवदेव ॥ ३५॥

ṛṣipatnya ūcuḥ |ārtānāmuruvṛjinaistridhā ca tāpaiḥ sarvāpatpraśamanamekameva viṣṇoḥ |pādābjaṃ tava bhavatīti tadvayaṃ vai prāptāḥ smaḥ śaraṇamananta devadeva || 35||

पृथिव्युवाच ।पूर्णशारदसुधाकराननं शारदाब्जदलदीर्घलोचनम् ।श्रीवियोगबहुधाऽऽर्तिमोचनं वाऽसुदेवमहमेकमाश्रये ॥ ३६॥

pṛthivyuvāca |pūrṇaśāradasudhākarānanaṃ śāradābjadaladīrghalocanam |śrīviyogabahudhā''rtimocanaṃ vā'sudevamahamekamāśraye || 36||

सरस्वत्युवाच ।नयने ममाच्युत तवातिसुन्दरे मुखशीतरोचिषि चकोरतां गते ।न हि गच्छतोऽन्यत इतीयमेव मे हृदि मूर्तिरस्तु सततं न हीतरा ॥ ३७॥

sarasvatyuvāca |nayane mamācyuta tavātisundare mukhaśītarociṣi cakoratāṃ gate |na hi gacchato'nyata itīyameva me hṛdi mūrtirastu satataṃ na hītarā || 37||

इति श्रीस्कन्दपुराणे वैष्णवखण्डे वासुदेवमासमाहात्म्ये पञ्चदशाध्यायान्तर्गतंदेवादिभिः कृतं नारायणस्तोत्रं समाप्तम् ।स्कन्दपुराण । वैष्णवखण्ड । वासुदेवखण्ड । अध्याय १५/१३७॥स्कन्दपुराण । वैष्णवखण्ड । वासुदेवखण्ड । अध्याय १५/१-३७॥

iti śrīskandapurāṇe vaiṣṇavakhaṇḍe vāsudevamāsamāhātmye pañcadaśādhyāyāntargataṃdevādibhiḥ kṛtaṃ nārāyaṇastotraṃ samāptam |skandapurāṇa | vaiṣṇavakhaṇḍa | vāsudevakhaṇḍa | adhyāya 15/137||skandapurāṇa | vaiṣṇavakhaṇḍa | vāsudevakhaṇḍa | adhyāya 15/1-37||