विष्णुस्तोत्रम् ब्राह्मणकृतम् Brahmanakritam Vishnu Stotram

ब्राह्मण उवाचप्रणिपत्याक्षरं विश्वं विश्वहेतुं निरञ्जनम् ।यत्प्रार्थयाम्यविकलं सकलं तत्प्रयच्छतु ॥ ७७॥

brāhmaṇa uvācapraṇipatyākṣaraṃ viśvaṃ viśvahetuṃ nirañjanam |yatprārthayāmyavikalaṃ sakalaṃ tatprayacchatu || 77||

कर्तारमकृतं विष्णुं सर्वकारणकारणम् ।अणोरणीयांसमजं सर्वव्यापिनमीश्वरम् ॥ ७८॥

kartāramakṛtaṃ viṣṇuṃ sarvakāraṇakāraṇam |aṇoraṇīyāṃsamajaṃ sarvavyāpinamīśvaram || 78||

परात्परतरं यस्मान्नास्ति सर्वेश्वरात्परम् ।तं प्रणम्याच्युतं देवं प्रार्थयामि यदस्तु तत् ॥ ७९॥

parātparataraṃ yasmānnāsti sarveśvarātparam |taṃ praṇamyācyutaṃ devaṃ prārthayāmi yadastu tat || 79||

सर्वेश्वराच्युतानन्त परमात्मञ्जनार्दन ।संसाराब्धिमहापोत समुद्धर महार्णवात् ॥ ८०॥

sarveśvarācyutānanta paramātmañjanārdana |saṃsārābdhimahāpota samuddhara mahārṇavāt || 80||

व्योमानिलाग्न्यम्बुधरस्वरूप तन्मात्रसर्वेन्द्रियबुद्धिरूप ।अन्तःस्थितात्मन्परमात्मरूप प्रसीद सर्वेश्वर विश्वरूप ॥ ८१॥

vyomānilāgnyambudharasvarūpa tanmātrasarvendriyabuddhirūpa |antaḥsthitātmanparamātmarūpa prasīda sarveśvara viśvarūpa || 81||

तमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यमादेस्त्वमादिः प्रलयस्य चान्तः ।त्वत्तो भवत्येतदशेषमीश त्वय्येव चान्ते लयमभ्युपैति ॥ ८२॥

tamādiranto jagato'sya madhyamādestvamādiḥ pralayasya cāntaḥ |tvatto bhavatyetadaśeṣamīśa tvayyeva cānte layamabhyupaiti || 82||

प्रदीपवर्त्यन्तगतोऽग्निरल्पो यथातिकक्षे विततं प्रयाति ।तद्वद्विसृष्टेरमरादिभिन्नैर्विकाशमायासि विभूतिभेदैः ॥ ८३॥

pradīpavartyantagato'gniralpo yathātikakṣe vitataṃ prayāti |tadvadvisṛṣṭeramarādibhinnairvikāśamāyāsi vibhūtibhedaiḥ || 83||

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समन्ततोऽब्धिं भगवन्विशन्ति ।त्वय्यन्तकाले जगदच्युतेदं तथा लयं गच्छति सर्वभूते ॥ ८४॥

yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ samantato'bdhiṃ bhagavanviśanti |tvayyantakāle jagadacyutedaṃ tathā layaṃ gacchati sarvabhūte || 84||

त्वं सर्वमेतद्बहुधैक एव जगत्पते कार्यमिवाभ्युपेतम् ।यदस्ति यन्नास्ति च तत्त्वमेव हरे त्वदन्यद्भगवन्किमस्ति ॥ ८५॥

tvaṃ sarvametadbahudhaika eva jagatpate kāryamivābhyupetam |yadasti yannāsti ca tattvameva hare tvadanyadbhagavankimasti || 85||

किन्त्वीश माया भवतो निजेयमाविष्कृताविष्कृतलोकसृष्टे ।ययाहमेषोऽन्यतमो ममेति मदीयमस्याभिवदन्ति मूढाः ॥ ८६॥

kintvīśa māyā bhavato nijeyamāviṣkṛtāviṣkṛtalokasṛṣṭe |yayāhameṣo'nyatamo mameti madīyamasyābhivadanti mūḍhāḥ || 86||

तया विमूढेन मयाब्जनाभ न यत्कृतं तत्क्वचिदस्ति किञ्चित् ।भूम्यम्बराग्निसलिलेषु देव जाग्रत्सुषुप्त्यादिषु दुःखितेन ॥ ८७॥

tayā vimūḍhena mayābjanābha na yatkṛtaṃ tatkvacidasti kiñcit |bhūmyambarāgnisalileṣu deva jāgratsuṣuptyādiṣu duḥkhitena || 87||

न सन्ति तावन्ति जलान्यपीड्य सर्वेषु नाथाब्धिषु सर्वकालम् ।स्तन्यानि यावन्ति मयातिघोरे पीतानि संसारमहासमुद्रे ॥ ८८॥

na santi tāvanti jalānyapīḍya sarveṣu nāthābdhiṣu sarvakālam |stanyāni yāvanti mayātighore pītāni saṃsāramahāsamudre || 88||

सम्पच्छिलानां हिमवन्महेन्द्र कैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् ।देहान्यनेकान्यनुगृह्णतो मे प्राप्तास्थिसम्पन्महति यथेश ॥ ८९॥

sampacchilānāṃ himavanmahendra kailāsamervādiṣu naiva tādṛk |dehānyanekānyanugṛhṇato me prāptāsthisampanmahati yatheśa || 89||

त्वय्यर्पितं नाथ पुनः पुनर्मे मनः समाक्षिप्य सुदुर्धरोऽपि ।रागो हि वश्यं कुरुते ततोऽनु लोभादयः किं भगवन्करोमि ॥ ९०॥

tvayyarpitaṃ nātha punaḥ punarme manaḥ samākṣipya sudurdharo'pi |rāgo hi vaśyaṃ kurute tato'nu lobhādayaḥ kiṃ bhagavankaromi || 90||

एकाग्रतामूल्यबलेन लभ्यं भवौषधं त्वं भगवन्किलैकः ।मनः परायत्तमिदं भवेऽस्मिन्संसारदुःखात्किमहं करोमि ॥ ९१॥

ekāgratāmūlyabalena labhyaṃ bhavauṣadhaṃ tvaṃ bhagavankilaikaḥ |manaḥ parāyattamidaṃ bhave'sminsaṃsāraduḥkhātkimahaṃ karomi || 91||

न सन्ति ते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः ।अत्ता मया येषु न जन्तवश्च सम्भक्षितो यैश्च न जन्तुसङ्घैः ॥ ९२॥

na santi te deva bhuvi pradeśā na yeṣu jāto'smi tathā vinaṣṭaḥ |attā mayā yeṣu na jantavaśca sambhakṣito yaiśca na jantusaṅghaiḥ || 92||

सिंहेन भूत्वा बहवो मयात्ता व्याघ्रेण भूत्वा बहवो मयात्ताः ।तथान्यरूपैर्बहवो मयात्ताः सम्भक्षितोऽहं बहुभिस्ततश्च ॥ ९३॥

siṃhena bhūtvā bahavo mayāttā vyāghreṇa bhūtvā bahavo mayāttāḥ |tathānyarūpairbahavo mayāttāḥ sambhakṣito'haṃ bahubhistataśca || 93||

उत्क्रान्तिदुःखान्यतिदुःसहानि सहस्रशो यान्यनुसंस्मरामि ।तैः संस्मृतैस्तत्क्षणमेव देव तडिद्यथा मे हृदयं प्रयाति ॥ ९४॥

utkrāntiduḥkhānyatiduḥsahāni sahasraśo yānyanusaṃsmarāmi |taiḥ saṃsmṛtaistatkṣaṇameva deva taḍidyathā me hṛdayaṃ prayāti || 94||

ततश्च दुःखान्यनिवारणानि यन्त्राग्निशस्त्रौघसमुद्भवानि ।भवन्ति यान्यच्युत नारकानां तान्येव तेषामुपमानमात्रम् ॥ ९५॥

tataśca duḥkhānyanivāraṇāni yantrāgniśastraughasamudbhavāni |bhavanti yānyacyuta nārakānāṃ tānyeva teṣāmupamānamātram || 95||

दुःखान्यसह्यानि च गर्भवासे विण्मूत्रमध्येऽतिनिपीडितस्य ।भवन्ति यानि च्यवतश्च गर्भात्तेषां स्वरूपं गदितुं न शक्यम् ॥ ९६॥

duḥkhānyasahyāni ca garbhavāse viṇmūtramadhye'tinipīḍitasya |bhavanti yāni cyavataśca garbhātteṣāṃ svarūpaṃ gadituṃ na śakyam || 96||

दुःखानि बालेषु महान्ति नाथ कौमारके यौवनिनश्च पुंसः ।ज्वरातिसाराक्षिरुगादिकानि समस्तदुःखालय एव वृद्धः ॥ ९७॥

duḥkhāni bāleṣu mahānti nātha kaumārake yauvaninaśca puṃsaḥ |jvarātisārākṣirugādikāni samastaduḥkhālaya eva vṛddhaḥ || 97||

करोति कर्माच्युत तत्क्षणेन पापं नरः कायमनोवचोभिः ।यस्याब्दलक्षैरपि नान्तमेति शस्त्रादियन्त्राग्निनिपीडनेषु ॥ ९८॥

karoti karmācyuta tatkṣaṇena pāpaṃ naraḥ kāyamanovacobhiḥ |yasyābdalakṣairapi nāntameti śastrādiyantrāgninipīḍaneṣu || 98||

दुःखानि यानीष्टवियोगजानि भवन्ति संसारविहारभाजाम् ।प्रत्येकशस्तेषु नरा विनाशमिच्छन्त्यसूनां ममताभिभूताः ॥ ९९॥

duḥkhāni yānīṣṭaviyogajāni bhavanti saṃsāravihārabhājām |pratyekaśasteṣu narā vināśamicchantyasūnāṃ mamatābhibhūtāḥ || 99||

शोकाभिभूतस्य ममाश्रु देव यावत्प्रमाणं न जलं पयोदा ।तावत्प्रमाणं न जलं पयोदा मुञ्चन्त्यनेकैरपि वर्षलक्षैः ॥ १००॥

śokābhibhūtasya mamāśru deva yāvatpramāṇaṃ na jalaṃ payodā |tāvatpramāṇaṃ na jalaṃ payodā muñcantyanekairapi varṣalakṣaiḥ || 100||

मन्ये धरित्री परमाणुसङ्ख्यामुपैति पित्रोर्गणनामशेषम् ।मित्राण्यमित्राण्यनुजीविबन्धून्सङ्ख्यातमीशोऽस्मि न देवदेव ॥ १०१॥

manye dharitrī paramāṇusaṅkhyāmupaiti pitrorgaṇanāmaśeṣam |mitrāṇyamitrāṇyanujīvibandhūnsaṅkhyātamīśo'smi na devadeva || 101||

सोऽहं भृशार्तः करुणां कुरु त्वं संसारगर्ते पतितस्य विष्णो ।महात्मनां संश्रयमभ्युपेतो नैवावसीदत्यतिदुर्गतोऽपि ॥ १०२॥

so'haṃ bhṛśārtaḥ karuṇāṃ kuru tvaṃ saṃsāragarte patitasya viṣṇo |mahātmanāṃ saṃśrayamabhyupeto naivāvasīdatyatidurgato'pi || 102||

परायणं रोगवतां हि वैद्यो महाब्धिमग्नस्य च नौर्नरस्य ।बालस्य मातापितरौ सुघोरसंसारखिन्नस्य हरे त्वमेकः ॥ १०३॥

parāyaṇaṃ rogavatāṃ hi vaidyo mahābdhimagnasya ca naurnarasya |bālasya mātāpitarau sughorasaṃsārakhinnasya hare tvamekaḥ || 103||

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सर्वस्य हेतो परमार्थसार ।मामुद्धरास्मादुरुदुःखपङ्कात्संसारगर्तात्स्वपरिग्रहेण ॥ १०४॥

prasīda sarveśvara sarvabhūta sarvasya heto paramārthasāra |māmuddharāsmāduruduḥkhapaṅkātsaṃsāragartātsvaparigraheṇa || 104||

धर्मात्मनामविकलां त्वयि नाथ भक्तिंश्रद्धावतां सततमुद्वहतां वरेण्य ।कार्यं कियन्मम विमूढधियोऽधमस्यभूत्वा कृपालुरमलामज देहि बुद्धिम् ॥ १०५॥

dharmātmanāmavikalāṃ tvayi nātha bhaktiṃśraddhāvatāṃ satatamudvahatāṃ vareṇya |kāryaṃ kiyanmama vimūḍhadhiyo'dhamasyabhūtvā kṛpāluramalāmaja dehi buddhim || 105||

ज्ञात्वा ययाखिलमसारमसारमेवभूतेन्द्रियादिकमपारममुक्तिमूलम् ।मायान्तरेयमचलां तव विश्वरूपसम्मोहितं सकलमेव जगद्ययैतत् ॥ १०६॥

jñātvā yayākhilamasāramasāramevabhūtendriyādikamapāramamuktimūlam |māyāntareyamacalāṃ tava viśvarūpasammohitaṃ sakalameva jagadyayaitat || 106||

ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदश्विदिवाकराद्याज्ञातुं न यं परमगुह्यतमं समर्थाः ।न त्वामलं स्तुतिपथेष्वहमीशितारंस्तोष्यामि मोहकलुषाल्पमतिर्मनुष्यः ॥ १०७॥

brahmendrarudramarudaśvidivākarādyājñātuṃ na yaṃ paramaguhyatamaṃ samarthāḥ |na tvāmalaṃ stutipatheṣvahamīśitāraṃstoṣyāmi mohakaluṣālpamatirmanuṣyaḥ || 107||

यस्मादिदं भवति यत्र जगत्तथेदंयस्मिंल्लयं व्रजति यश्च जगत्स्वरूपः ।तं सर्गसंस्थितिविनाशनिमित्तभूतंस्तोतुं भवन्तमलमीश न कश्चिदस्ति ॥ १०८॥

yasmādidaṃ bhavati yatra jagattathedaṃyasmiṃllayaṃ vrajati yaśca jagatsvarūpaḥ |taṃ sargasaṃsthitivināśanimittabhūtaṃstotuṃ bhavantamalamīśa na kaścidasti || 108||

मूढोऽयमल्पमतिरल्पसुचेष्टितोऽयंक्लिष्टं मनोऽस्य विषयैर्न मयि प्रसङ्गि ।इत्थं कृपां कुरु मयि प्रणते किलेशत्वां स्तोतुमम्बुजभवोऽपि हि देव नेशः ॥ १०९॥

mūḍho'yamalpamatiralpasuceṣṭito'yaṃkliṣṭaṃ mano'sya viṣayairna mayi prasaṅgi |itthaṃ kṛpāṃ kuru mayi praṇate kileśatvāṃ stotumambujabhavo'pi hi deva neśaḥ || 109||

यस्योदरे सकल एव महीध्रचन्द्रदेवेन्द्ररुद्रमरुदश्विदिवाकराग्नि ।भूम्यम्बुवायुगगनं जगतां समूहंस्तोष्यामि तं स्तुतिपदैः कतमैर्भवन्तम् ॥ ११०॥

yasyodare sakala eva mahīdhracandradevendrarudramarudaśvidivākarāgni |bhūmyambuvāyugaganaṃ jagatāṃ samūhaṃstoṣyāmi taṃ stutipadaiḥ katamairbhavantam || 110||

यस्याग्निरुद्रकमलोद्भववासवाद्यैःस्वांशावतारकरणेषु सदाङ्घ्रियुग्मम् ।अभ्यर्च्यते वद हरे स कथं मयाद्यसम्पूजितः परमुपैष्यसि तोषमीश ॥ १११॥

yasyāgnirudrakamalodbhavavāsavādyaiḥsvāṃśāvatārakaraṇeṣu sadāṅghriyugmam |abhyarcyate vada hare sa kathaṃ mayādyasampūjitaḥ paramupaiṣyasi toṣamīśa || 111||

न स्तोतुमच्युत भवन्तमहं समर्थोनैवार्चनैरलमहं तव देव योग्यः ।चित्तं च न त्वयि समाहितमीश दोषैःआक्षिप्यते कथय किं नु करोमि पापः ॥ ११२॥

na stotumacyuta bhavantamahaṃ samarthonaivārcanairalamahaṃ tava deva yogyaḥ |cittaṃ ca na tvayi samāhitamīśa doṣaiḥākṣipyate kathaya kiṃ nu karomi pāpaḥ || 112||

तत्त्वं प्रसीद भगवन्कुरु मय्यनाथेविष्णो कृपां परमकारुणिकः किल त्वम् ।संसारसागरनिमग्नमनन्त दीनंउद्धर्तुमर्हसि हरे पुरुषोत्तमोऽसि ॥ ११३॥

tattvaṃ prasīda bhagavankuru mayyanātheviṣṇo kṛpāṃ paramakāruṇikaḥ kila tvam |saṃsārasāgaranimagnamananta dīnaṃuddhartumarhasi hare puruṣottamo'si || 113||

इति विष्णुधर्मेषु चतुर्नवतितमोऽध्यायान्तर्गतं ब्राह्मणकृतंविष्णुस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

iti viṣṇudharmeṣu caturnavatitamo'dhyāyāntargataṃ brāhmaṇakṛtaṃviṣṇustotraṃ sampūrṇam |