विष्णोःगुणादिवर्णनम् Brahmana Proktam Vishnoh Gunadivarnanam

ब्रह्मोवाच ।शृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥ १॥

brahmovāca |śṛṇu putra yathā hyeṣa puruṣaḥ śāśvato'vyayaḥ |akṣayaścāprameyaśca sarvagaśca nirucyate || 1||

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तम ।सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ २॥

na sa śakyastvayā draṣṭuṃ mayānyairvāpi sattama |saguṇo nirguṇo viśvo jñānadṛśyo hyasau smṛtaḥ || 2||

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥ ३॥

aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatyasau |vasannapi śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ || 3||

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित् ॥ ४॥

mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ |sarveṣāṃ sākṣibhūto'sau na grāhyaḥ kenacitkvacit || 4||

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ ५॥

viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ |ekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham || 5||

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे ।तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ ६॥

kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe |tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate || 6||

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित् ।साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥ ७॥

nāgatirna gatistasya jñeyā bhūtena kenacit |sāṅkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam || 7||

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम् ।यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम् ॥ ८॥

cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottamām |yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanam || 8||

तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः ।महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥ ९॥

tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ |mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibhartyekaḥ sanātanaḥ || 9||

एको हुताशो बहुधा समिध्यते एकः सूर्यस्तपसां योनिरेका ।एको वायुर्बहुधा वाति लोके महोदधिश्चाम्भसां योनिरेकः ।पुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूप स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥ १०॥

eko hutāśo bahudhā samidhyate ekaḥ sūryastapasāṃ yonirekā |eko vāyurbahudhā vāti loke mahodadhiścāmbhasāṃ yonirekaḥ |puruṣaścaiko nirguṇo viśvarūpa staṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti || 10||

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम् ।उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥ ११॥

hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubham |ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ || 11||

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम् ॥ १२॥

acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam |vicaredyo yatiryattaḥ sa gacchetpuruṣaṃ prabhum || 12||

एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।एकात्मानं तथात्मानमपरेऽध्यात्मचिन्तकाः ॥ १३॥

evaṃ hi paramātmānaṃ kecidicchanti paṇḍitāḥ |ekātmānaṃ tathātmānamapare'dhyātmacintakāḥ || 13||

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः ।स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ।न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १४॥

tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ smṛtaḥ |sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ |na lipyate phalaiścāpi padmapatramivāmbhasā || 14||

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते ।स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः ।एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥ १५॥

karmātmā tvaparo yo'sau mokṣabandhaiḥ sa yujyate |sa saptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ |evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣaste yathākramam || 15||

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम वेद्यं परं बोधनीयं स बोद्धृ ।मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥ १६॥

yattatkṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ sa boddhṛ |mantā mantavyaṃ prāśitā prāśitavyaṃ ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam || 16||

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च ।यद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥ १७॥

draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca |yadvai proktaṃ guṇasāmyaṃ pradhānaṃ nityaṃ caitacchāśvataṃ cāvyayaṃ ca || 17||

यद्वै सूते धातुराद्यं निधानं तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम् ।यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम् ॥ १८॥

yadvai sūte dhāturādyaṃ nidhānaṃ tadvai viprāḥ pravadante'niruddham |yadvai loke vaidikaṃ karma sādhu āśīryuktaṃ taddhi tasyopabhojyam || 18||

देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्तास्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्ते ।अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ।मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥ १९॥

devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntāstaṃ prāgyajñairyajñabhāgaṃ yajante |ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ |matto jagajjaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca sarve vedāḥ sarahasyā hi putra || 19||

इति महाभारते शान्तिपर्वणि ३३९ अध्यायान्तर्गतंब्रह्मणा नारदाय प्रोक्तं विष्णोः गुणादिवर्णनं सम्पूर्णम् ।महाभारत । शान्तिपर्व । अध्याय ३३९/११८॥महाभारत । शान्तिपर्व । अध्याय ३३९/१-१८॥

iti mahābhārate śāntiparvaṇi 339 adhyāyāntargataṃbrahmaṇā nāradāya proktaṃ viṣṇoḥ guṇādivarṇanaṃ sampūrṇam |mahābhārata | śāntiparva | adhyāya 339/118||mahābhārata | śāntiparva | adhyāya 339/1-18||