गुहगीता Guhagita

अथ गुहगीता प्रारम्भः ।अथ प्रथमोऽध्यायःमनोविकारःविप्रा ऊचुःसूतपुत्र महाप्राज्ञ कथकोऽसि दयाकर ।गुहगीतां च नो वक्तुं त्वमेवार्हसि चानघ ॥ १\।१॥सूत उवाचकुतुकी गुहगीतायाः श्रवणे तत्परो मुनिः ।कर्मयोगी हिडिम्भं च प्रार्थयन् प्रत्यहं स्थितः ॥ १\।२॥श्रान्तोऽसि किं वा श्रोतुं मे चारित्रं वच्मि सादरम् ।वदन्नेवं हिडिम्भश्चाप्यागतः पुनरेकदा ॥ १\।३॥मुनिरुवाचसत्कारं स्वीकुरुष्वाद्य गुहगीतां दयानिधे ।हिडिम्भ ब्रूहि मे वक्ता त्वमेव खलु भक्तराट् ॥ १\।४॥हिडिम्भ उवाचबहुधा सेवितः स्वामी मया भिक्षुः षडाननः ।प्रसादमकरोत् दिव्यकरुणापाङ्गतो मयि ॥ १\।५॥तदाऽहं सभयं भक्त्या सहितः प्रणमन् गुरो ।किं त्वया निहता भिक्षो पूर्वजा मम चान्वये ॥ १\।६॥किमहं रक्षितश्चास्मि त्वया तत्कारणं वद ।न मन्ये त्वां विना ह्यन्यं मत्सन्देहनिवारकम् ॥ १\।७॥श्रीभिक्षुरुवाचप्रशिष्योऽसि हिडिम्भ त्वं साक्षात् शिष्यश्च पार्षदः ।हन्त ते कथयिष्यामि तत्त्वं शृणु समाहितः ॥ १\।८॥अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १\।९॥अहिंसा सत्यमक्रोधः त्यागश्शान्तिरपैशुनम् ।दया भूतेष्वलोलुप्तिः मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १\।१०॥तेजः क्षमा धृतिः शौचं अद्रोहो नातिमानिता ।भवन्ति सम्पदं दैवीं अभिजाते हिडिम्भक ॥ १\।११॥दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।अज्ञानं चाभिजातेषु सम्पदं राक्षसीं बत ॥ १\।१२॥ते पूर्वजाः शूरमुख्या अभिजाताश्च राक्षसीम् ।प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न जानन्ति हि राक्षसाः ॥ १\।१३॥न शौचं न सदाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ।प्रभूता ह्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ १\।१४॥कामोपभोगपरमाः क्रोधोपात्तबलाधिकाः ।असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ १\।१५॥ईश्वरोऽहमहं भोगी कोऽन्योस्ति सदृशो मया ।यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १\।१६॥मयैव निहताः पूर्वे लोकरक्षेच्छया किल ।मा शुचः सम्पदं दैवीं अभिजातोऽस्यनामयः ॥ १\।१७॥पुण्यपुञ्जप्रभावोऽसि गुरुणा कुम्भजन्मना ।मयैव सञ्जीवितोऽसि निहतोऽपि हिडिम्भक ॥ १\।१८॥आर्तोऽसि जिज्ञासुरसि ज्ञानी चासि हिडिम्भक ।मत्सेवार्थ्यसि का चिन्ता सुखी भव निरन्तरम् ॥ १\।१९॥हिडिम्भ उवाचतदा मे सद्गुरोर्भिक्षोः उक्तदिव्योपदेशतः ।मत्पूर्विकमहाभोगभाग्यवैभवसंसृतेः ॥ १\।२०॥आनन्दबाष्पा उद्रिक्ताः साकं दुःखाश्रुभिर्बत ।निर्विण्णोऽहं स्वयं बुद्धो निश्चेष्टोऽस्मि ततो गुरोः ॥ १\।२१॥भिक्षुरुवाचकुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।गतासूनगतांसूंश्च नानुशोचति तत्त्ववित् ॥ १\।२२॥नत्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे त्वदग्रजाः ।न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १\।२३॥देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १\।२४॥अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ १\।२५॥य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १\।२६॥अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयं अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।नित्यस्सर्वगतः स्थाणुः अचलोऽयं सनातनः ॥ १\।२७॥अव्यक्तोऽयं अचिन्त्योऽयं अविकार्योऽयमुच्यते ।तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ १\।२८॥यदिदं दृश्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।तत् सुषुप्ताविव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति ॥ १\।२९॥ऋतमात्मा परं ब्रह्म सत्यमित्यादिका बुधैः ।कल्पिता व्यवहारार्थं यस्य सञ्ज्ञा महात्मनः ॥ १\।३०॥यथा कटकशब्दार्थः पृथग्भावो न काञ्चनात् ।न हेमकटकात् तद्वत् जगत् शब्दार्थता परे ॥ १\।३१॥तेनेयमिन्द्रजाल क्रीडागतिः प्रवितन्यते ।द्रष्टुर्दृश्यस्य सत्तान्तः बन्ध इत्यभिधीयते ॥ १\।३२॥दृष्ट्वा दृश्यवशात् बद्धो दृश्याभावे विमुच्यते ।जगत्त्वमहमित्यादि सर्गात्मा दृश्यमुच्यते ॥ १\।३३॥मनस्तेनेन्द्रजलश्रीः जगती प्रवितन्यते ।यावदेतत् सम्भवति तावन्मोक्षो न विद्यते ॥ १\।३४॥ब्रह्मणा तन्यते विश्वं मनसैव स्वयम्भुवा ।मनोमयमतो विश्वं यन्नाम परिदृश्यते ॥ १\।३५॥न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः ।यदर्थं प्रतिभानं तत् मन इत्यभिधीयते ॥ १\।३६॥सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पस्तत्र विद्यते ।यत्र सङ्कल्पनं तत्र मनोऽस्तीत्यवगम्यताम् ॥ १\।३७॥सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केनचित् ।सङ्कल्पजाते गलिते स्वरूपमवशिष्यते ॥ १\।३८॥अहं त्वं जगदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे ।स्यात् तादृशी केवलता दृश्ये सत्तामुपागते ॥ १\।३९॥महाप्रलय सम्पत्तौ ह्यसत्तां समुपागते ।अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तमेवावशिष्यते ॥ १\।४०॥मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देहकः ।मनोविलासः संसार इति मे निश्चिता मतिः ॥ १\।४१॥अन्तःकरणसद्भावस्त्वविद्यायाश्च सम्भवः ।अनेककोटिब्रह्माण्डं सर्वं मिथ्येति निश्चिनु ॥ १\।४२॥जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव स ब्रह्माप्नोति निर्भयम् ॥ १\।४३॥तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् ।विदित्वा स्वात्मनो रूपं मा बिभेस्त्वं कदाचन ॥ १\।४४॥सर्वं च खल्विदं ब्रह्म नित्यं चिद्घनमक्षतम् ।कल्पनाऽन्या मनोनाम्नी विद्यते नहि काचन ॥ १\।४५॥न जायते न म्रियते किञ्चिदत्र जगत्त्रये ।न च भावविकाराणां सत्ता कचन विद्यते ॥ १\।४६॥नाहं मांसं न चास्थीनि देहादन्यः परोऽस्म्यहम् ।इति निश्चितवानन्तः क्षीणाविद्यो विमुच्यते ॥ १\।४७॥मा भवाज्ञो भव ज्ञस्त्वं जहि संसारभावनाम् ।अनात्मन्यात्मभावेन किमज्ञ इव रोदषि ॥ १\।४८॥कस्तवायं जडो मूको देहो मांसमयोऽशुचिः ।यदर्थं सुखदुःखाभ्यां अवशः परिभूयसे ॥ १\।४९॥अङ्गान्यङ्गैरिवाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ।मनसो विजयान्नान्या गतिरस्ति भवार्णवे ॥ १\।५०॥प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः ।पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः ॥ १\।५१॥विवेकं परमाश्रित्य बुद्ध्या सत्यमवेक्ष्य च ।इन्द्रियारीनलं छित्वा तीर्णो भव भवार्णवात् ॥ १\।५२॥यद्यत्करोषि सत्येन सर्वं मिथ्येति निश्चिनु ।त्वमेव परमात्मासि त्वं ब्रह्मासि न संशयः ॥ १\।५३॥इति कलिसन्तारक श्रीगुहगीतायां ब्रह्मविद्यायांअद्वैतशास्त्रे भिक्षुरूपिगुहहिडिम्भसंवादेमनोविकारो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

atha guhagītā prārambhaḥ |atha prathamo'dhyāyaḥmanovikāraḥviprā ūcuḥsūtaputra mahāprājña kathako'si dayākara |guhagītāṃ ca no vaktuṃ tvamevārhasi cānagha || 1\|1||sūta uvācakutukī guhagītāyāḥ śravaṇe tatparo muniḥ |karmayogī hiḍimbhaṃ ca prārthayan pratyahaṃ sthitaḥ || 1\|2||śrānto'si kiṃ vā śrotuṃ me cāritraṃ vacmi sādaram |vadannevaṃ hiḍimbhaścāpyāgataḥ punarekadā || 1\|3||muniruvācasatkāraṃ svīkuruṣvādya guhagītāṃ dayānidhe |hiḍimbha brūhi me vaktā tvameva khalu bhaktarāṭ || 1\|4||hiḍimbha uvācabahudhā sevitaḥ svāmī mayā bhikṣuḥ ṣaḍānanaḥ |prasādamakarot divyakaruṇāpāṅgato mayi || 1\|5||tadā'haṃ sabhayaṃ bhaktyā sahitaḥ praṇaman guro |kiṃ tvayā nihatā bhikṣo pūrvajā mama cānvaye || 1\|6||kimahaṃ rakṣitaścāsmi tvayā tatkāraṇaṃ vada |na manye tvāṃ vinā hyanyaṃ matsandehanivārakam || 1\|7||śrībhikṣuruvācapraśiṣyo'si hiḍimbha tvaṃ sākṣāt śiṣyaśca pārṣadaḥ |hanta te kathayiṣyāmi tattvaṃ śṛṇu samāhitaḥ || 1\|8||abhayaṃ sattvasaṃśuddhiḥ jñānayogavyavasthitiḥ |dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam || 1\|9||ahiṃsā satyamakrodhaḥ tyāgaśśāntirapaiśunam |dayā bhūteṣvaloluptiḥ mārdavaṃ hrīracāpalam || 1\|10||tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucaṃ adroho nātimānitā |bhavanti sampadaṃ daivīṃ abhijāte hiḍimbhaka || 1\|11||dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca |ajñānaṃ cābhijāteṣu sampadaṃ rākṣasīṃ bata || 1\|12||te pūrvajāḥ śūramukhyā abhijātāśca rākṣasīm |pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca na jānanti hi rākṣasāḥ || 1\|13||na śaucaṃ na sadācāro na satyaṃ teṣu vidyate |prabhūtā hyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ || 1\|14||kāmopabhogaparamāḥ krodhopāttabalādhikāḥ |asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram || 1\|15||īśvaro'hamahaṃ bhogī ko'nyosti sadṛśo mayā |yakṣye dāsyāmi modiṣye ityajñānavimohitāḥ || 1\|16||mayaiva nihatāḥ pūrve lokarakṣecchayā kila |mā śucaḥ sampadaṃ daivīṃ abhijāto'syanāmayaḥ || 1\|17||puṇyapuñjaprabhāvo'si guruṇā kumbhajanmanā |mayaiva sañjīvito'si nihato'pi hiḍimbhaka || 1\|18||ārto'si jijñāsurasi jñānī cāsi hiḍimbhaka |matsevārthyasi kā cintā sukhī bhava nirantaram || 1\|19||hiḍimbha uvācatadā me sadgurorbhikṣoḥ uktadivyopadeśataḥ |matpūrvikamahābhogabhāgyavaibhavasaṃsṛteḥ || 1\|20||ānandabāṣpā udriktāḥ sākaṃ duḥkhāśrubhirbata |nirviṇṇo'haṃ svayaṃ buddho niśceṣṭo'smi tato guroḥ || 1\|21||bhikṣuruvācakutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |gatāsūnagatāṃsūṃśca nānuśocati tattvavit || 1\|22||natvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme tvadagrajāḥ |na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 1\|23||dehino'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 1\|24||avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |vināśamavyayasyāsya na kaścit kartumarhati || 1\|25||ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 1\|26||acchedyo'yamadāhyo'yaṃ akledyo'śoṣya eva ca |nityassarvagataḥ sthāṇuḥ acalo'yaṃ sanātanaḥ || 1\|27||avyakto'yaṃ acintyo'yaṃ avikāryo'yamucyate |tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 1\|28||yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam |tat suṣuptāviva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati || 1\|29||ṛtamātmā paraṃ brahma satyamityādikā budhaiḥ |kalpitā vyavahārārthaṃ yasya sañjñā mahātmanaḥ || 1\|30||yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthagbhāvo na kāñcanāt |na hemakaṭakāt tadvat jagat śabdārthatā pare || 1\|31||teneyamindrajāla krīḍāgatiḥ pravitanyate |draṣṭurdṛśyasya sattāntaḥ bandha ityabhidhīyate || 1\|32||dṛṣṭvā dṛśyavaśāt baddho dṛśyābhāve vimucyate |jagattvamahamityādi sargātmā dṛśyamucyate || 1\|33||manastenendrajalaśrīḥ jagatī pravitanyate |yāvadetat sambhavati tāvanmokṣo na vidyate || 1\|34||brahmaṇā tanyate viśvaṃ manasaiva svayambhuvā |manomayamato viśvaṃ yannāma paridṛśyate || 1\|35||na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ |yadarthaṃ pratibhānaṃ tat mana ityabhidhīyate || 1\|36||saṅkalpanaṃ mano viddhi saṅkalpastatra vidyate |yatra saṅkalpanaṃ tatra mano'stītyavagamyatām || 1\|37||saṅkalpamanasī bhinne na kadācana kenacit |saṅkalpajāte galite svarūpamavaśiṣyate || 1\|38||ahaṃ tvaṃ jagadityādau praśānte dṛśyasambhrame |syāt tādṛśī kevalatā dṛśye sattāmupāgate || 1\|39||mahāpralaya sampattau hyasattāṃ samupāgate |aśeṣadṛśye sargādau śāntamevāvaśiṣyate || 1\|40||manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ |manovilāsaḥ saṃsāra iti me niścitā matiḥ || 1\|41||antaḥkaraṇasadbhāvastvavidyāyāśca sambhavaḥ |anekakoṭibrahmāṇḍaṃ sarvaṃ mithyeti niścinu || 1\|42||jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |upādhināśādbrahmaiva sa brahmāpnoti nirbhayam || 1\|43||tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam |viditvā svātmano rūpaṃ mā bibhestvaṃ kadācana || 1\|44||sarvaṃ ca khalvidaṃ brahma nityaṃ cidghanamakṣatam |kalpanā'nyā manonāmnī vidyate nahi kācana || 1\|45||na jāyate na mriyate kiñcidatra jagattraye |na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kacana vidyate || 1\|46||nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehādanyaḥ paro'smyaham |iti niścitavānantaḥ kṣīṇāvidyo vimucyate || 1\|47||mā bhavājño bhava jñastvaṃ jahi saṃsārabhāvanām |anātmanyātmabhāvena kimajña iva rodaṣi || 1\|48||kastavāyaṃ jaḍo mūko deho māṃsamayo'śuciḥ |yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyāṃ avaśaḥ paribhūyase || 1\|49||aṅgānyaṅgairivākramya jayedādau svakaṃ manaḥ |manaso vijayānnānyā gatirasti bhavārṇave || 1\|50||prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ |padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ || 1\|51||vivekaṃ paramāśritya buddhyā satyamavekṣya ca |indriyārīnalaṃ chitvā tīrṇo bhava bhavārṇavāt || 1\|52||yadyatkaroṣi satyena sarvaṃ mithyeti niścinu |tvameva paramātmāsi tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 1\|53||iti kalisantāraka śrīguhagītāyāṃ brahmavidyāyāṃadvaitaśāstre bhikṣurūpiguhahiḍimbhasaṃvādemanovikāro nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1||

अथ द्वितीयोऽध्यायःसर्वत्र समभावनाश्रीभिक्षुरुवाचअन्तरास्थां परित्यज्य भावश्रीं भावनामयीम् ।योऽसि सोऽसि जगत्यस्मिन् लीलया विहरानघ ॥ २\।१॥सर्वत्राहं अकर्तेति दृढभावनयाऽनया ।परमामृतनाम्नी सा समतैवावशिष्यते ॥ २\।२॥खेदोल्लासविलासेषु स्वात्मकर्तृतयैकया ।स्वसङ्कल्पे क्षयं याते समतैवावशिष्यते ॥ २\।३॥समता सर्वभूतेषु यासौ सत्यपरा स्थितिः ।तस्यां अवस्थितं चित्तं न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥ २\।४॥अथवा सर्वकर्तृत्वं अकर्तृत्वं तथैव च ।सर्वं त्यक्त्वा मनः पीत्वा योऽसि सोऽसि स्थिरो भव ॥ २\।५॥शेषस्थिरसमाधानो येन त्यजसि तत्त्यज ।चिन्मनः कलनाकारं प्रकाशतिमिरादिकम् ॥ २\।६॥वासनां वासितारं च प्राणस्पन्दनपूर्वकम् ।समूलमखिलं त्यक्त्वा व्योमसाम्यः प्रशान्तधीः ॥ २\।७॥हृदयात्सम्परित्यज्य वासनापङ्क्तयोऽखिलाः ।यस्तिष्ठति गतव्यग्रः स मुक्तः परमेश्वरः ॥ २\।८॥दृष्टं द्रष्टव्यमखिलं भ्रान्तं भ्रान्त्या दिशो दश ।युक्त्या वै चरतोऽज्ञस्य संसारो गोष्पदाकृतिः ॥ २\।९॥सबाह्याभ्यन्तरे देहे ह्यध ऊर्ध्वं च दिक्षु च ।इत आत्मा ततोऽप्यात्मा नास्त्यनात्ममयं जगत् ॥ २\।१०॥न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न तन्मयम् ।किमन्यत् अभिवाञ्छामि सर्वं सच्चिन्मयं ततम् ॥ २\।११॥समस्तं खल्विदं ब्रह्म परमात्मेदमाततम् ।अहमन्यत् इदं चान्यत् इति भ्रान्ति त्यजानघ ॥ २\।१२॥ततो ब्रह्मघने नित्ये सम्भवन्ति न कल्पिताः ।न शोकोऽस्ति न मोहोऽस्ति न जराऽस्ति न जन्म च ॥ २\।१३॥यदस्तीह तदेवास्ति विज्वरो भव सर्वदा ।यया प्राप्तानुभवतः सर्वत्रानभिवाञ्छनात् ।त्यागादान परित्यागी विज्वरो भव सर्वदा ॥ २\।१४॥न वर्णाश्रमाचारधर्माः कुतस्तेन पुण्यं न पापं न धर्मोऽप्यधर्मः ।न पूज्योऽप्यपूज्यः सदाऽऽनन्दभावंपरं ब्रह्म साक्षात् त्वमेवासि तात ॥हिडिम्भ उवाचएवमुक्त्वा विसृष्टोऽहं ब्रह्मसाक्षात्कृतिं ददौ ।तदादि ब्रह्मभावेन स्थितोऽहं गतकल्मषः ॥ २\।१६॥ब्रह्माकाराकारितान्तर्वृत्तिः कल्पितवानहम् ।सर्वं सुब्रह्मण्यमयं जगद्भाति न संशयः ॥ २\।१७॥वाचामगोचरं दिव्यं मनोऽतीतं महाद्युतिम् ।तद्ब्रह्मानुभवं पूर्णानन्दं वक्तुं न शक्यते ॥ २\।१८॥तूष्णीं स्थित्वा भिक्षुणा सम्बोधितोऽहं प्रणम्य तम् ।यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ २\।१९॥तवैवानुग्रहेणाहं सच्चिदानन्दमात्रकः ।किं वा वक्तुं न शक्नोमि भगवन् तव सन्निधौ ॥ २\।२०॥एवं गद्गदया वाचाऽप्यपृच्छं भिक्षुमव्ययम् ।कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नमस्कृत्य पुनःपुनः ॥ २\।२१॥स्थाने भिक्षो तवोक्त्याऽहं ध्यात्वा त्वामेव सन्ततम् ।जीवन्मुक्तोऽस्मि तादात्म्यनिश्चयादेव षण्मुख ॥ २\।२२॥वर्णाश्रमाचारधर्माः किमर्थं वेदचोदिताः ।तैर्बद्धाः कीदृशा लोके मुक्ताः कीदृग्विधा अपि ॥ २\।२३॥श्रीभिक्षुरुवाचहन्त ते कथयाम्यद्य तत्त्वं शृणु सनातनम् ।अविद्योपाधिनाऽशान्तप्राणिनो जगति स्थिताः ॥ २\।२४॥वर्णाश्रमादिधर्माश्च सुकृतं दुष्कृतं तथा ।साप्यविद्याऽनेकजन्मवासनापिहिता मता ॥ २\।२५॥नादिरन्तोऽस्ति तस्यास्तु ब्रह्मज्ञानेन केवलम् ।बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ॥ २\।२६॥सर्वं ब्रह्मैवेति मतिः स महात्मा सुदुर्लभः ।पुराऽपृच्छदगस्त्योऽपि प्रणम्य पितरं मम ॥ २\।२७॥वर्णाश्रमादिधर्मास्तु कथम्भूता विभो इति ।तदहं सङ्ग्रहेणैव वच्मि शृणु सनातनम् ॥ २\।२८॥सहस्रशीर्षे भगवान् स्थितो नारायणाभिधः ।क्षीराब्धौ चिन्तयन् शम्भुं शङ्करं शिवमव्ययम् ॥ २\।२९॥कदाचित् पङ्कजं दिव्यं तरुणादित्यसन्निभम् ।तस्य सुप्तस्य देवस्य नाभ्यां जातं महत्तरम् ॥ २\।३०॥हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा विश्वजगत्पतिः ।आस्थाय परमां मूर्तिं तस्मिन् पद्मे समुद्बभौ ॥ २\।३१॥शिवाज्ञया तस्य पूर्ववासनासहितान्मुखात् ।ब्रह्मणा ब्राह्मणस्त्रीभिः सहजाता हिडिम्भक ॥ २\।३२॥तस्य हस्तात् सह स्त्रीभिः जज्ञिरे शङ्कराज्ञया ।स्वस्त्रीषु स्वस्वधर्मेण मार्गेणोत्थः स्वभुर्भवेत् ॥ २\।३४॥अपरासूत्तमाज्जातः त्वनुलोमः प्रकीर्तितः ।उत्तमास्वपराज्जातः प्रतिलोम इति स्मृतः ॥ २\।३५॥वर्णस्त्रीषु अनुलोमेन जातस्स्यादान्तरालिकः ।वर्णासु प्रतिलोमेन जातो व्रात्य इति स्मृतः ॥ २\।३६॥ब्राह्मण्यां सधवायां यो ब्राह्मणेनैव मोहतः ।जातश्चैर्येण कुण्डोऽसौ विधवायां तु गोलकः ॥ २\।३७॥एवमेवानुलोमाश्च प्रतिलोमाश्च जातयः ।उच्चावचप्रपञ्चेऽस्मिन् बह्व्यो जाता हि कामतः ॥ २\।३८॥वर्णानामाश्रमाः प्रोक्ता मुनिभिश्च सनातनैः ।तेषां वर्णाश्रमस्थानां वेदकिङ्करता सदा ॥ २\।३९॥चक्षुरादिप्रियाणां च भेदो लोकिपकारकः ।तद्वद्वर्णाश्रमादीनां भेदो लोकिपकारकः ॥ २\।४०॥षण्णां रसानां भेदोऽस्ति यथा जिह्वोपकारकः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो लोकिपकारकः ॥ २\।४१॥यथा भाक्ष्यविशेषाणां भेदो भोक्तुः प्रयोजकः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो लोकप्रयोजकः ॥ २\।४२॥यथा तरुलतादीनां भेदः फलसमृद्धिदः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदः फलसमृद्धिदः ॥ २\।४३॥यथा बहूनां लोहानां भेदः कर्मसमृद्धिदः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदः कर्मसमृद्धिदः ॥ २\।४४॥यथा रत्नादिपाषाणभेदो गौरवदायकः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो गौरवदायकः ॥ २\।४५॥यथा पाकप्रभेदो हि देहस्यारोग्यदो भवेत् ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो लोकस्य सौख्यदः ॥ २\।४६॥यथा मृगाणां भेदो हि वनस्योल्लासको भवेत् ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो लोकस्य रञ्जकः ॥ २\।४७॥यथाऽलङ्कारभेदो हि लोकव्यावृत्तिसूचकः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो व्यावृत्तिसूचकः ॥ २\।४८॥यथाऽनेकायुधानां च भेदो युद्धजयप्रदः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो ज्ञानजयप्रदः ॥ २\।४९॥यथा बहूनां पुष्पाणां भेदो भोगसमृद्धिदः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो धर्मसमृद्धिदः ॥ २\।५०॥यथा शुक्लादिवर्णानां भेदः चक्षुःसुखङ्करः ।तथा वर्णाश्रमादीनां भेदो जनसुखङ्करः ॥ २\।५१॥ततो वर्णाश्रमाचारे न वैरं परिकल्पयेत् ।यदा वर्णाश्रमादीनां शात्रवं स्यात् परस्परम् ॥ २\।५२॥तदा लोकस्य संहारः स्वाङ्गैर्देहस्य नाशवत् ।वर्णानामाश्रमाणां च सङ्करो धर्मनाशकः ॥ २\।५३॥मल्लोकपाशदोऽसि त्वं ततस्त्वां शिक्षयाम्यहम् ।यदा वर्णाश्रमादीनां यत्र लोपः प्रजायते ॥ २\।५४॥तत्र स्थित्वा प्रसन्नस्त्वं धार्मिकावनदो भव ।हिडिम्भ स्त्रीषु दुष्टासु जायते वर्णसङ्करः ॥ २\।५५॥स कालः कलिरित्युक्तो लोकधर्मविनाशकः ।अदृशूला जनपदाः शिवशूलाः चतुष्पदाः ॥ २\।५६॥प्रमदाः केशशूलिन्यो जनकाः पाकशूलिनः ।स्वदेहशूलिनः सर्वे प्रभवन्ति कलौ युगे ॥ २\।५७॥तस्मात् वर्णाश्रमादीनां रक्षको भव सन्ततम् ।व्यावहारिकलोकेऽस्मिन् इदं कार्यं त्वया शृणु ॥ २\।५८॥सर्वेषां कर्मणा जातिः नान्यथा कल्पकोटिभिः ।पश्वादीनां यथा जातिः जन्मनैव च नान्यथा ॥ २\।५९॥साऽपि स्थूलस्य देहस्य भौतिकस्य न चात्मनः ।तथापि देहेऽहम्मानात् आत्मा विप्रादिसञ्ज्ञितः ॥ २\।६०॥स्वस्वरूपापरिज्ञानात् देहेऽहम्मान आत्मनः ।अपरिज्ञानमप्यस्य चाविद्यावासनाबलात् ॥ २\।६१॥यस्यापरोक्षविज्ञानं अस्ति श्रीगुर्वनुग्रहात् ।तस्य नास्ति नियोज्यत्वं इति मे निश्चिता मतिः ॥ २\।६२॥अस्ति चेत् ब्रह्मविज्ञानं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ।वर्णाश्रमसमाचारः तस्य नास्त्येव सर्वदा ॥ २\।६३॥अविज्ञायात्मविज्ञानं ये स्ववर्णाश्रमादिकान् ।त्यजन्ति मूढात्मानस्ते पतन्त्येव न संशयः ॥ २\।६४॥हिडिम्भ निस्संशयभावतस्त्वंदृढं भजन्मां सुविहारको भव ।मदङ्घ्रिभक्तस्य सदाऽस्तु निर्भयंपुनश्च किं पृच्छसि मां महामते ॥ २\।६५॥इति कलिसन्तारक श्रीगुहगीतायां ब्रह्मविद्यायांअद्वैतशास्त्रे भिक्षुरूपिगुहहिडिम्भसंवादेसर्वत्र समभावनानाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

atha dvitīyo'dhyāyaḥsarvatra samabhāvanāśrībhikṣuruvācaantarāsthāṃ parityajya bhāvaśrīṃ bhāvanāmayīm |yo'si so'si jagatyasmin līlayā viharānagha || 2\|1||sarvatrāhaṃ akarteti dṛḍhabhāvanayā'nayā |paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate || 2\|2||khedollāsavilāseṣu svātmakartṛtayaikayā |svasaṅkalpe kṣayaṃ yāte samataivāvaśiṣyate || 2\|3||samatā sarvabhūteṣu yāsau satyaparā sthitiḥ |tasyāṃ avasthitaṃ cittaṃ na bhūyo janmabhāgbhavet || 2\|4||athavā sarvakartṛtvaṃ akartṛtvaṃ tathaiva ca |sarvaṃ tyaktvā manaḥ pītvā yo'si so'si sthiro bhava || 2\|5||śeṣasthirasamādhāno yena tyajasi tattyaja |cinmanaḥ kalanākāraṃ prakāśatimirādikam || 2\|6||vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam |samūlamakhilaṃ tyaktvā vyomasāmyaḥ praśāntadhīḥ || 2\|7||hṛdayātsamparityajya vāsanāpaṅktayo'khilāḥ |yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ || 2\|8||dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntaṃ bhrāntyā diśo daśa |yuktyā vai carato'jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ || 2\|9||sabāhyābhyantare dehe hyadha ūrdhvaṃ ca dikṣu ca |ita ātmā tato'pyātmā nāstyanātmamayaṃ jagat || 2\|10||na tadasti na yatrāhaṃ na tadasti na tanmayam |kimanyat abhivāñchāmi sarvaṃ saccinmayaṃ tatam || 2\|11||samastaṃ khalvidaṃ brahma paramātmedamātatam |ahamanyat idaṃ cānyat iti bhrānti tyajānagha || 2\|12||tato brahmaghane nitye sambhavanti na kalpitāḥ |na śoko'sti na moho'sti na jarā'sti na janma ca || 2\|13||yadastīha tadevāsti vijvaro bhava sarvadā |yayā prāptānubhavataḥ sarvatrānabhivāñchanāt |tyāgādāna parityāgī vijvaro bhava sarvadā || 2\|14||na varṇāśramācāradharmāḥ kutastena puṇyaṃ na pāpaṃ na dharmo'pyadharmaḥ |na pūjyo'pyapūjyaḥ sadā''nandabhāvaṃparaṃ brahma sākṣāt tvamevāsi tāta ||hiḍimbha uvācaevamuktvā visṛṣṭo'haṃ brahmasākṣātkṛtiṃ dadau |tadādi brahmabhāvena sthito'haṃ gatakalmaṣaḥ || 2\|16||brahmākārākāritāntarvṛttiḥ kalpitavānaham |sarvaṃ subrahmaṇyamayaṃ jagadbhāti na saṃśayaḥ || 2\|17||vācāmagocaraṃ divyaṃ mano'tītaṃ mahādyutim |tadbrahmānubhavaṃ pūrṇānandaṃ vaktuṃ na śakyate || 2\|18||tūṣṇīṃ sthitvā bhikṣuṇā sambodhito'haṃ praṇamya tam |yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama || 2\|19||tavaivānugraheṇāhaṃ saccidānandamātrakaḥ |kiṃ vā vaktuṃ na śaknomi bhagavan tava sannidhau || 2\|20||evaṃ gadgadayā vācā'pyapṛcchaṃ bhikṣumavyayam |kṛtāñjalipuṭo bhūtvā namaskṛtya punaḥpunaḥ || 2\|21||sthāne bhikṣo tavoktyā'haṃ dhyātvā tvāmeva santatam |jīvanmukto'smi tādātmyaniścayādeva ṣaṇmukha || 2\|22||varṇāśramācāradharmāḥ kimarthaṃ vedacoditāḥ |tairbaddhāḥ kīdṛśā loke muktāḥ kīdṛgvidhā api || 2\|23||śrībhikṣuruvācahanta te kathayāmyadya tattvaṃ śṛṇu sanātanam |avidyopādhinā'śāntaprāṇino jagati sthitāḥ || 2\|24||varṇāśramādidharmāśca sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā |sāpyavidyā'nekajanmavāsanāpihitā matā || 2\|25||nādiranto'sti tasyāstu brahmajñānena kevalam |bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate || 2\|26||sarvaṃ brahmaiveti matiḥ sa mahātmā sudurlabhaḥ |purā'pṛcchadagastyo'pi praṇamya pitaraṃ mama || 2\|27||varṇāśramādidharmāstu kathambhūtā vibho iti |tadahaṃ saṅgraheṇaiva vacmi śṛṇu sanātanam || 2\|28||sahasraśīrṣe bhagavān sthito nārāyaṇābhidhaḥ |kṣīrābdhau cintayan śambhuṃ śaṅkaraṃ śivamavyayam || 2\|29||kadācit paṅkajaṃ divyaṃ taruṇādityasannibham |tasya suptasya devasya nābhyāṃ jātaṃ mahattaram || 2\|30||hiraṇyagarbho bhagavān brahmā viśvajagatpatiḥ |āsthāya paramāṃ mūrtiṃ tasmin padme samudbabhau || 2\|31||śivājñayā tasya pūrvavāsanāsahitānmukhāt |brahmaṇā brāhmaṇastrībhiḥ sahajātā hiḍimbhaka || 2\|32||tasya hastāt saha strībhiḥ jajñire śaṅkarājñayā |svastrīṣu svasvadharmeṇa mārgeṇotthaḥ svabhurbhavet || 2\|34||aparāsūttamājjātaḥ tvanulomaḥ prakīrtitaḥ |uttamāsvaparājjātaḥ pratiloma iti smṛtaḥ || 2\|35||varṇastrīṣu anulomena jātassyādāntarālikaḥ |varṇāsu pratilomena jāto vrātya iti smṛtaḥ || 2\|36||brāhmaṇyāṃ sadhavāyāṃ yo brāhmaṇenaiva mohataḥ |jātaścairyeṇa kuṇḍo'sau vidhavāyāṃ tu golakaḥ || 2\|37||evamevānulomāśca pratilomāśca jātayaḥ |uccāvacaprapañce'smin bahvyo jātā hi kāmataḥ || 2\|38||varṇānāmāśramāḥ proktā munibhiśca sanātanaiḥ |teṣāṃ varṇāśramasthānāṃ vedakiṅkaratā sadā || 2\|39||cakṣurādipriyāṇāṃ ca bhedo lokipakārakaḥ |tadvadvarṇāśramādīnāṃ bhedo lokipakārakaḥ || 2\|40||ṣaṇṇāṃ rasānāṃ bhedo'sti yathā jihvopakārakaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo lokipakārakaḥ || 2\|41||yathā bhākṣyaviśeṣāṇāṃ bhedo bhoktuḥ prayojakaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo lokaprayojakaḥ || 2\|42||yathā tarulatādīnāṃ bhedaḥ phalasamṛddhidaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedaḥ phalasamṛddhidaḥ || 2\|43||yathā bahūnāṃ lohānāṃ bhedaḥ karmasamṛddhidaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedaḥ karmasamṛddhidaḥ || 2\|44||yathā ratnādipāṣāṇabhedo gauravadāyakaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo gauravadāyakaḥ || 2\|45||yathā pākaprabhedo hi dehasyārogyado bhavet |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo lokasya saukhyadaḥ || 2\|46||yathā mṛgāṇāṃ bhedo hi vanasyollāsako bhavet |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo lokasya rañjakaḥ || 2\|47||yathā'laṅkārabhedo hi lokavyāvṛttisūcakaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo vyāvṛttisūcakaḥ || 2\|48||yathā'nekāyudhānāṃ ca bhedo yuddhajayapradaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo jñānajayapradaḥ || 2\|49||yathā bahūnāṃ puṣpāṇāṃ bhedo bhogasamṛddhidaḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo dharmasamṛddhidaḥ || 2\|50||yathā śuklādivarṇānāṃ bhedaḥ cakṣuḥsukhaṅkaraḥ |tathā varṇāśramādīnāṃ bhedo janasukhaṅkaraḥ || 2\|51||tato varṇāśramācāre na vairaṃ parikalpayet |yadā varṇāśramādīnāṃ śātravaṃ syāt parasparam || 2\|52||tadā lokasya saṃhāraḥ svāṅgairdehasya nāśavat |varṇānāmāśramāṇāṃ ca saṅkaro dharmanāśakaḥ || 2\|53||mallokapāśado'si tvaṃ tatastvāṃ śikṣayāmyaham |yadā varṇāśramādīnāṃ yatra lopaḥ prajāyate || 2\|54||tatra sthitvā prasannastvaṃ dhārmikāvanado bhava |hiḍimbha strīṣu duṣṭāsu jāyate varṇasaṅkaraḥ || 2\|55||sa kālaḥ kalirityukto lokadharmavināśakaḥ |adṛśūlā janapadāḥ śivaśūlāḥ catuṣpadāḥ || 2\|56||pramadāḥ keśaśūlinyo janakāḥ pākaśūlinaḥ |svadehaśūlinaḥ sarve prabhavanti kalau yuge || 2\|57||tasmāt varṇāśramādīnāṃ rakṣako bhava santatam |vyāvahārikaloke'smin idaṃ kāryaṃ tvayā śṛṇu || 2\|58||sarveṣāṃ karmaṇā jātiḥ nānyathā kalpakoṭibhiḥ |paśvādīnāṃ yathā jātiḥ janmanaiva ca nānyathā || 2\|59||sā'pi sthūlasya dehasya bhautikasya na cātmanaḥ |tathāpi dehe'hammānāt ātmā viprādisañjñitaḥ || 2\|60||svasvarūpāparijñānāt dehe'hammāna ātmanaḥ |aparijñānamapyasya cāvidyāvāsanābalāt || 2\|61||yasyāparokṣavijñānaṃ asti śrīgurvanugrahāt |tasya nāsti niyojyatvaṃ iti me niścitā matiḥ || 2\|62||asti cet brahmavijñānaṃ striyo vā puruṣasya vā |varṇāśramasamācāraḥ tasya nāstyeva sarvadā || 2\|63||avijñāyātmavijñānaṃ ye svavarṇāśramādikān |tyajanti mūḍhātmānaste patantyeva na saṃśayaḥ || 2\|64||hiḍimbha nissaṃśayabhāvatastvaṃdṛḍhaṃ bhajanmāṃ suvihārako bhava |madaṅghribhaktasya sadā'stu nirbhayaṃpunaśca kiṃ pṛcchasi māṃ mahāmate || 2\|65||iti kalisantāraka śrīguhagītāyāṃ brahmavidyāyāṃadvaitaśāstre bhikṣurūpiguhahiḍimbhasaṃvādesarvatra samabhāvanānāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2||

अथ तृतीयोऽध्यायःअज्ञानमूलम्हिडिम्भ उवाचस्वामिन् रहस्यं मे ब्रूहि देवानां देहिनां विभो ।यद्भावनाबलेनैव प्राणी मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ३\।१॥श्रीभिक्षुरुवाचरहस्यं ते प्रवक्ष्यामि समासेन सविस्तरात् ।श्रद्धया शृणु शैरेय सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ ३\।२॥सर्वेषां कारणं साक्षात् परतत्त्वमवस्थितम् ।त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाषट्कौशिके स्वयम् ॥ ३\।३॥पाञ्चभौतिकदेहेऽस्मिन् शिवश्शिवतरोऽस्म्यहम् ।शिवः पञ्चमुखोऽहन्तु षण्मुखस्तत उच्यते ॥ ३\।४॥आवयोरैक्यभावो हि मुक्तिहेतुर्हि प्राणिनाम् ।शिवपञ्चमुखान्येव ब्रह्माण्डे पञ्चदेवताः ॥ ३\।५॥कार्यं ब्रह्मा महीभागे कायं विष्णुर्जलाशये ।कार्यं रुद्रोऽग्निभागे च वाय्वंशे चेश्वरः परः ॥ ३\।६॥आकाशांशे शरीरस्य स्थितस्साक्षात् सदाशिवः ।शरीरस्य बहिर्भागे विराडात्मा स्थितस्सदा ॥ ३\।७॥अन्तर्भागे स्वराडात्मा सम्राड्देहस्य मध्यमे ।ज्ञानेन्द्रियेषु मनसि श्रोत्रादिषु च पञ्चसु ॥ ३\।८॥मम षड्वदनान्येव ग्लौदिग्वाय्वर्कवार्वराः ।भूमिश्च कायभूताः स्युः पञ्चहस्तो गणेश्वरः ॥ ३\।९॥कर्मेन्द्रियस्वरूपश्च पादपाण्यादिषु क्रमात् ।त्रिविक्रमेन्द्र वह्व्याख्याः कायभूताः प्रजापतिः ॥ ३\।१०॥मित्रश्चापि तथा प्राणे सूत्रात्मा सुस्थितस्सदा ।चतुर्मुखोऽन्तः करणे तदवस्थासु च क्रमात् ॥ ३\।११॥चन्द्रमा मनसि प्रोक्तो बुद्धौ तु स बृहस्पतिः ।अहङ्कारे च कालाग्निः रुद्रश्चित्ते शिवः स्थितः ॥ ३\।१२॥भूतप्रेतपिशाचाद्याः देहस्यास्थिषु संस्थिताः ।मज्जाख्ये पितृगन्धर्वाः रोमसु क्षुद्रदेवताः ॥ ३\।१३॥सर्वाश्च राक्षसाश्चैव स्थिताः स्नायुषु सर्वशः ।वर्तन्ते देवतास्सर्वाः देहेऽस्मिन्नेव संस्थिताः ॥ ३\।१४॥त्रिमूर्तिनां तु यो ब्रह्मा तस्य घोराभिधा तनुः ।दक्षिणाक्षिणि जन्तूनां शान्ताख्या च तनुस्तथा ॥ ३\।१५॥वर्तन्ते वामनेत्रे चाप्यन्तर्भागे तयोः पुनः ।बहिर्भागे सूर्यचन्द्रौ वर्तेते कन्धरे तथा ॥ ३\।१६॥त्रिमूर्तीनां तु यो विष्णुः शान्तो घोरोऽन्ततो बहिः ।त्रिमूर्तीनां तु यो रुद्रः शान्तो घोरोऽन्ततो बहिः ॥ ३\।१७॥चिच्छक्तिः परमा देहमध्ये कुण्डलिनी स्थिता ।मायाशक्तिर्ललाटाग्रे तन्मध्ये नादरूपिणी ॥ ३\।१८॥अपरांशे बिन्दुमयी तस्य शक्तिः स्थिता स्वयम् ।जीवात्मा बिन्दुमध्ये तु सूक्ष्मरूपः प्रकाशते ॥ ३\।१९॥हृदये स्थूलरूपेण तयोर्मध्ये तु मध्यमः ।हृन्मध्ये तु महालक्ष्मीः जिह्वायां तु सरस्वती ॥ ३\।२०॥रुद्राणी सह रुद्रेण हृदये वर्तते सदा ।ईश्वरस्सर्वत्र देहे सर्वसाक्षी सदाशिवः ॥ ३\।२१॥ज्ञा सम्यक् नवतां देहे सकला देवता अमूः ।प्रत्यगात्मतया भान्ति देवतारूपतोऽपि च ॥ ३\।२२॥वेदमार्गेकनिष्ठानां विशुद्धानां तु विग्रहे ।देवतारूपतो भान्ति न भाति प्रत्यगात्मना ॥ ३\।२३॥तान्त्रिकाणां शरीरे तु वर्तन्ते न प्रकाशकाः ।शुद्धभावात् यथाजातप्राणिनां सर्वदेवताः ॥ ३\।२४॥तिरोभूततया नित्यं वर्तन्ते न स्वरूपतः ।अतश्च भोगमोक्षार्थी शरीरं देवतामयम् ॥ ३\।२५॥स्वकीयं परकीयं च पूजयेत् सुविशेषतः ।नावमानं सदा कुर्यात् मोहतो वापि बुद्धिमान् ॥ ३\।२६॥यदि कुर्यात् प्रमादेन पतत्येव भवार्णवे ।दुर्वृत्तमपि मूर्खं च पूजयेत् देवतात्मना ॥ ३\।२७॥देवतारूपतः पश्यन् मुच्यते जन्मबन्धनात् ।मोहेनापि सदा नैव कुर्यादप्रियभाषणम् ॥ ३\।२८॥यदि कुर्यात् प्रमादेन हन्ति तं परदेवता ।देहे तु न क्षतं कुर्यात् अस्त्रशस्त्रनखादिभिः ॥ ३\।२९॥तथा न लोहितं कुर्यात् यदि कुर्यात् पतत्यधः ।एषा सनातनी विद्या भोगमोक्षप्रदायिनी ॥ ३\।३०॥मयैव कथिता नित्या सर्वलोकोपकारिणी ।कथिताऽभूते हिडिम्भ सर्वं ब्रह्ममयं जगत् ॥ ३\।३१॥ब्रह्माण्डेऽपि च पिण्डाण्डे सर्वत्र ब्रह्मभावतः ।तत्त्वमेवास्यहं चासि देवदेव सुखी भव ॥ ३\।३२॥इति कलिसन्तारक श्रीगुहगीतायां ब्रह्मविद्यायांअद्वैतशास्त्रे भिक्षुरूपिगुहहिडिम्भसंवादेअज्ञानमूलं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

atha tṛtīyo'dhyāyaḥajñānamūlamhiḍimbha uvācasvāmin rahasyaṃ me brūhi devānāṃ dehināṃ vibho |yadbhāvanābalenaiva prāṇī mokṣamavāpnuyāt || 3\|1||śrībhikṣuruvācarahasyaṃ te pravakṣyāmi samāsena savistarāt |śraddhayā śṛṇu śaireya sarvasiddhikaraṃ param || 3\|2||sarveṣāṃ kāraṇaṃ sākṣāt paratattvamavasthitam |tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjāṣaṭkauśike svayam || 3\|3||pāñcabhautikadehe'smin śivaśśivataro'smyaham |śivaḥ pañcamukho'hantu ṣaṇmukhastata ucyate || 3\|4||āvayoraikyabhāvo hi muktiheturhi prāṇinām |śivapañcamukhānyeva brahmāṇḍe pañcadevatāḥ || 3\|5||kāryaṃ brahmā mahībhāge kāyaṃ viṣṇurjalāśaye |kāryaṃ rudro'gnibhāge ca vāyvaṃśe ceśvaraḥ paraḥ || 3\|6||ākāśāṃśe śarīrasya sthitassākṣāt sadāśivaḥ |śarīrasya bahirbhāge virāḍātmā sthitassadā || 3\|7||antarbhāge svarāḍātmā samrāḍdehasya madhyame |jñānendriyeṣu manasi śrotrādiṣu ca pañcasu || 3\|8||mama ṣaḍvadanānyeva glaudigvāyvarkavārvarāḥ |bhūmiśca kāyabhūtāḥ syuḥ pañcahasto gaṇeśvaraḥ || 3\|9||karmendriyasvarūpaśca pādapāṇyādiṣu kramāt |trivikramendra vahvyākhyāḥ kāyabhūtāḥ prajāpatiḥ || 3\|10||mitraścāpi tathā prāṇe sūtrātmā susthitassadā |caturmukho'ntaḥ karaṇe tadavasthāsu ca kramāt || 3\|11||candramā manasi prokto buddhau tu sa bṛhaspatiḥ |ahaṅkāre ca kālāgniḥ rudraścitte śivaḥ sthitaḥ || 3\|12||bhūtapretapiśācādyāḥ dehasyāsthiṣu saṃsthitāḥ |majjākhye pitṛgandharvāḥ romasu kṣudradevatāḥ || 3\|13||sarvāśca rākṣasāścaiva sthitāḥ snāyuṣu sarvaśaḥ |vartante devatāssarvāḥ dehe'sminneva saṃsthitāḥ || 3\|14||trimūrtināṃ tu yo brahmā tasya ghorābhidhā tanuḥ |dakṣiṇākṣiṇi jantūnāṃ śāntākhyā ca tanustathā || 3\|15||vartante vāmanetre cāpyantarbhāge tayoḥ punaḥ |bahirbhāge sūryacandrau vartete kandhare tathā || 3\|16||trimūrtīnāṃ tu yo viṣṇuḥ śānto ghoro'ntato bahiḥ |trimūrtīnāṃ tu yo rudraḥ śānto ghoro'ntato bahiḥ || 3\|17||cicchaktiḥ paramā dehamadhye kuṇḍalinī sthitā |māyāśaktirlalāṭāgre tanmadhye nādarūpiṇī || 3\|18||aparāṃśe bindumayī tasya śaktiḥ sthitā svayam |jīvātmā bindumadhye tu sūkṣmarūpaḥ prakāśate || 3\|19||hṛdaye sthūlarūpeṇa tayormadhye tu madhyamaḥ |hṛnmadhye tu mahālakṣmīḥ jihvāyāṃ tu sarasvatī || 3\|20||rudrāṇī saha rudreṇa hṛdaye vartate sadā |īśvarassarvatra dehe sarvasākṣī sadāśivaḥ || 3\|21||jñā samyak navatāṃ dehe sakalā devatā amūḥ |pratyagātmatayā bhānti devatārūpato'pi ca || 3\|22||vedamārgekaniṣṭhānāṃ viśuddhānāṃ tu vigrahe |devatārūpato bhānti na bhāti pratyagātmanā || 3\|23||tāntrikāṇāṃ śarīre tu vartante na prakāśakāḥ |śuddhabhāvāt yathājātaprāṇināṃ sarvadevatāḥ || 3\|24||tirobhūtatayā nityaṃ vartante na svarūpataḥ |ataśca bhogamokṣārthī śarīraṃ devatāmayam || 3\|25||svakīyaṃ parakīyaṃ ca pūjayet suviśeṣataḥ |nāvamānaṃ sadā kuryāt mohato vāpi buddhimān || 3\|26||yadi kuryāt pramādena patatyeva bhavārṇave |durvṛttamapi mūrkhaṃ ca pūjayet devatātmanā || 3\|27||devatārūpataḥ paśyan mucyate janmabandhanāt |mohenāpi sadā naiva kuryādapriyabhāṣaṇam || 3\|28||yadi kuryāt pramādena hanti taṃ paradevatā |dehe tu na kṣataṃ kuryāt astraśastranakhādibhiḥ || 3\|29||tathā na lohitaṃ kuryāt yadi kuryāt patatyadhaḥ |eṣā sanātanī vidyā bhogamokṣapradāyinī || 3\|30||mayaiva kathitā nityā sarvalokopakāriṇī |kathitā'bhūte hiḍimbha sarvaṃ brahmamayaṃ jagat || 3\|31||brahmāṇḍe'pi ca piṇḍāṇḍe sarvatra brahmabhāvataḥ |tattvamevāsyahaṃ cāsi devadeva sukhī bhava || 3\|32||iti kalisantāraka śrīguhagītāyāṃ brahmavidyāyāṃadvaitaśāstre bhikṣurūpiguhahiḍimbhasaṃvādeajñānamūlaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3||

अथ चतुर्थोऽध्यायःज्ञानोत्पत्तिःहिडिम्भ उवाचसङ्कोचो देहयात्रायां प्राणिनां अस्ति षण्मुख ।तेषु ज्ञानार्थिनां बुद्धिरुपक्षीणा भवेत्किल ॥ ४\।१॥तद्धेतोः ज्ञानसम्पत्तिः देहयात्रा च दुर्लभा ।तस्यास्तस्याश्च सौलभ्यं कथं भवति सद्गुरो ॥ ४\।२॥श्रीभिक्षुरुवाचहन्त तात प्रवक्ष्यामि ज्ञानोत्पत्तेस्तु कारणम् ।विना येन शिवज्ञानं न जायेत कथञ्चन ॥ ४\।३॥मुमुक्षुरतिसन्तुष्टः सिद्ध्यत्येव गतिर्मम ।इति निश्चयबुद्धिस्तु प्रतिबन्धनिवृत्तये ॥ ४\।४॥देवतास्सकला नित्यं प्रार्थयेन्मतिमुत्तमः ।अधिकारी भवेत्तत्र जन्मना कर्मणा द्विजः ॥ ४\।५॥शन्नो मित्रश्शं वरुणः शन्नो भवतु चार्यमा ।शन्न इन्द्रो बृहस्पतिः शन्नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ ४\।६॥नमोऽस्तु ब्रह्मणे वायो नमोऽस्तु तव शोभनम् ।त्वमेव साक्षाद् ब्रह्मासि त्वां वदिष्यामि शङ्करम् ॥ ४\।७॥ऋतं च सत्यं चाहं त्वां वदिष्यामि समाहितः ।तन्मामवतु कल्याणं तद्वक्तारं च शोभनम् ॥ ४\।८॥मां भूयोऽवतु वक्तारं अपि चावतु शोभनम् ।शान्तिः शान्तिः पुनः शान्तिः दोषत्रयनिवृत्तये ॥ ४\।९॥कृत्वैवं प्रार्थनां आत्मज्ञानार्थं मतिमान् सदा ।तस्य विज्ञानसम्पत्तिः क्रमतो जायते ध्रुवम् ॥ ४\।१०॥जपेन्नित्यं गुरोर्लब्ध्वा मन्त्रं यश्छन्दसामिति ।मे गोपायेति पर्यन्तम् ज्ञानोत्पत्तेश्च कारणम् ॥ ४\।११॥शताक्षरां च गायत्रीं जपेन्नित्यं दिने दिने ।तन्मन्त्रपूतोदकेन स्नानपानादिनाऽपि च ॥ ४\।१२॥ज्ञानोत्पत्तिर्भवत्येव शिवभक्त्या च सन्ततम् ।उपायमपरं चापि ब्रवीमि शृणु सादरम् ॥ ४\।१३॥गुरोर्भक्तिर्दृढा यस्य स्वतो ज्ञानं प्रजायते ।बहूनां जन्मनामन्ते गुरुभक्तिः प्रजायते ॥ ४\।१४॥गुरुभक्तियुते जन्तौ ज्ञानोत्पत्तिर्न संशयः ।यथाकथञ्चित् स भवेत् ब्राह्मणो जायते भुवि ॥ ४\।१५॥ब्राह्मणो गुरुभक्तस्तु श्रुतिज्ञानात् प्रमुच्यते ।श्रुतिप्रामाण्यबुद्धिर्हि मोक्षस्य गतिरुच्यते ॥ ४\।१६॥प्रारब्धं पुष्यति वपुः इति निश्चित्य चेतसा ।धैर्यमालम्ब्य यत्नेन तूष्णीं स्थितिरपि स्वयम् ॥ ४\।१७॥वैदेकानां भवेद् ज्ञानजनने कारणं सदा ।सङ्कोचो देहयात्रायां तदृशानां भवेत्खलु ॥ ४\।१८॥अतः सङ्कोचहानाय चावहन्तीति मन्त्रतः ।आज्येनान्नेन चोभाभ्यां जुहुयाच्च दिने दिने ॥ ४\।१९॥तदशक्तः स्मरेन्नित्यं मन्त्रं वा श्रद्धया सह ।ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थश्च भिक्षुकः ॥ ४\।२०॥नित्यं आचार्यशुश्रूषां प्रकुर्यात् भक्तिपूर्वकम् ।प्राणिनां तादृशानां तु लोकयात्रा भवेत्स्वयम् ॥ ४\।२१॥अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ४\।२२॥अहमेव परं साक्षात् अहमेव सदाशिवः ।अहमेव जगत्साक्षी चाहमेव जगद्गुरुः ॥ ४\।२३॥नित्यं लिङ्गे महादेवं पूजयेत् भक्तिमान्नरः ।वेदान्तश्रवणं कुर्यात् मननं च समाहितः ॥ ४\।२४॥रुद्राध्यायी भवेन्नित्यं रुद्राक्षाभरणो भवेत् ।भस्मत्रिपुण्ड्रधारी च ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ॥ ४\।२५॥शम्भोर्ममैक्यभावो हि मायाऽविद्याविनाशकः ।उक्तसाधनसम्पन्नः ज्ञानाद् भस्माधिगच्छति ॥ ४\।२६॥शिवस्वरूपं परमं भासनात् भस्मसञ्ज्ञितम् ।तदेव स्वीयमायोत्थप्रपञ्चे जलसूर्यवत् ॥ ४\।२७॥अनुप्रविष्टं तद्रूपं भस्मलेशमुदाहृतम् ।तेन लेशेन देवेशः प्रतिबिम्बेन भस्मना ॥ ४\।२८॥स्वतन्त्रो बिम्बभूतस्तु सदैवोद्धूलितः शिवः ।सदैव पूजनीयस्तु ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सुरैः ॥ ४\।२९॥सोऽहं चाहं स एवास्मिन् विषये मास्तु संशयः ।आवयोरन्तरं नास्ति तात शब्दार्थयोरिव ॥ ४\।३०॥तत्प्रसादेन सर्वेषां देवत्वं न स्वभावतः ।स्वभावादेव देवत्वं देवदेवस्य मेऽपि च ॥ ४\।३१॥तं विदित्वा विमुच्यन्ते शान्ता दान्ता मुनीश्वराः ।गृहस्थाश्च तथैवान्ये सत्यधर्मपरायणाः ॥ ४\।३२॥भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्गाः त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः ।रुद्राक्षमालाभरणाः श्रीषडक्षरजापकाः ॥ ४\।३३॥नित्यं देवाचर्नपराः सत्क्रियादग्धकिल्बिषाः ।एवं ज्ञानार्थिनां सम्यक् साधनानि बहूनि च ॥ ४\।३४॥सन्ति तेषां मुख्यतमानीदानीं कथितानि वै ।ज्ञानं वेदान्तविज्ञानं ब्रह्मात्मैकत्वगोचरम् ॥ ४\।३५॥सम्पादनीयं तज्ज्ञानं ज्ञानान्मुच्येत बन्धनात् ।मदुक्तार्तेषु विश्वासं हिडिम्भ कुरु सन्ततम् ॥ ४\।३६॥सर्वसौलभ्यमेवाहं उपायं वच्मि सादरम् ।मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ॥ ४\।३७॥अहं त्वा सर्वकष्टेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।एवमेव वचस्साक्षात् सद्गुरोः करुणामृतम् ॥ ४\।३८॥देवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ।त्वमेव तत्र दृष्टान्तरूपोऽगस्त्यकृपोदितः ॥ ४\।३९॥इति कलिसन्तारक श्रीगुहगीतायां ब्रह्मविद्यायांअद्वैतशास्त्रे भिक्षुरूपिगुहहिडिम्भसंवादेज्ञानोत्पत्तिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

atha caturtho'dhyāyaḥjñānotpattiḥhiḍimbha uvācasaṅkoco dehayātrāyāṃ prāṇināṃ asti ṣaṇmukha |teṣu jñānārthināṃ buddhirupakṣīṇā bhavetkila || 4\|1||taddhetoḥ jñānasampattiḥ dehayātrā ca durlabhā |tasyāstasyāśca saulabhyaṃ kathaṃ bhavati sadguro || 4\|2||śrībhikṣuruvācahanta tāta pravakṣyāmi jñānotpattestu kāraṇam |vinā yena śivajñānaṃ na jāyeta kathañcana || 4\|3||mumukṣuratisantuṣṭaḥ siddhyatyeva gatirmama |iti niścayabuddhistu pratibandhanivṛttaye || 4\|4||devatāssakalā nityaṃ prārthayenmatimuttamaḥ |adhikārī bhavettatra janmanā karmaṇā dvijaḥ || 4\|5||śanno mitraśśaṃ varuṇaḥ śanno bhavatu cāryamā |śanna indro bṛhaspatiḥ śanno viṣṇururukramaḥ || 4\|6||namo'stu brahmaṇe vāyo namo'stu tava śobhanam |tvameva sākṣād brahmāsi tvāṃ vadiṣyāmi śaṅkaram || 4\|7||ṛtaṃ ca satyaṃ cāhaṃ tvāṃ vadiṣyāmi samāhitaḥ |tanmāmavatu kalyāṇaṃ tadvaktāraṃ ca śobhanam || 4\|8||māṃ bhūyo'vatu vaktāraṃ api cāvatu śobhanam |śāntiḥ śāntiḥ punaḥ śāntiḥ doṣatrayanivṛttaye || 4\|9||kṛtvaivaṃ prārthanāṃ ātmajñānārthaṃ matimān sadā |tasya vijñānasampattiḥ kramato jāyate dhruvam || 4\|10||japennityaṃ gurorlabdhvā mantraṃ yaśchandasāmiti |me gopāyeti paryantam jñānotpatteśca kāraṇam || 4\|11||śatākṣarāṃ ca gāyatrīṃ japennityaṃ dine dine |tanmantrapūtodakena snānapānādinā'pi ca || 4\|12||jñānotpattirbhavatyeva śivabhaktyā ca santatam |upāyamaparaṃ cāpi bravīmi śṛṇu sādaram || 4\|13||gurorbhaktirdṛḍhā yasya svato jñānaṃ prajāyate |bahūnāṃ janmanāmante gurubhaktiḥ prajāyate || 4\|14||gurubhaktiyute jantau jñānotpattirna saṃśayaḥ |yathākathañcit sa bhavet brāhmaṇo jāyate bhuvi || 4\|15||brāhmaṇo gurubhaktastu śrutijñānāt pramucyate |śrutiprāmāṇyabuddhirhi mokṣasya gatirucyate || 4\|16||prārabdhaṃ puṣyati vapuḥ iti niścitya cetasā |dhairyamālambya yatnena tūṣṇīṃ sthitirapi svayam || 4\|17||vaidekānāṃ bhaved jñānajanane kāraṇaṃ sadā |saṅkoco dehayātrāyāṃ tadṛśānāṃ bhavetkhalu || 4\|18||ataḥ saṅkocahānāya cāvahantīti mantrataḥ |ājyenānnena cobhābhyāṃ juhuyācca dine dine || 4\|19||tadaśaktaḥ smarennityaṃ mantraṃ vā śraddhayā saha |brahmacārī gṛhastho vā vānaprasthaśca bhikṣukaḥ || 4\|20||nityaṃ ācāryaśuśrūṣāṃ prakuryāt bhaktipūrvakam |prāṇināṃ tādṛśānāṃ tu lokayātrā bhavetsvayam || 4\|21||ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate |teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham || 4\|22||ahameva paraṃ sākṣāt ahameva sadāśivaḥ |ahameva jagatsākṣī cāhameva jagadguruḥ || 4\|23||nityaṃ liṅge mahādevaṃ pūjayet bhaktimānnaraḥ |vedāntaśravaṇaṃ kuryāt mananaṃ ca samāhitaḥ || 4\|24||rudrādhyāyī bhavennityaṃ rudrākṣābharaṇo bhavet |bhasmatripuṇḍradhārī ca jñānavānmāṃ prapadyate || 4\|25||śambhormamaikyabhāvo hi māyā'vidyāvināśakaḥ |uktasādhanasampannaḥ jñānād bhasmādhigacchati || 4\|26||śivasvarūpaṃ paramaṃ bhāsanāt bhasmasañjñitam |tadeva svīyamāyotthaprapañce jalasūryavat || 4\|27||anupraviṣṭaṃ tadrūpaṃ bhasmaleśamudāhṛtam |tena leśena deveśaḥ pratibimbena bhasmanā || 4\|28||svatantro bimbabhūtastu sadaivoddhūlitaḥ śivaḥ |sadaiva pūjanīyastu brahmaviṣṇvādibhiḥ suraiḥ || 4\|29||so'haṃ cāhaṃ sa evāsmin viṣaye māstu saṃśayaḥ |āvayorantaraṃ nāsti tāta śabdārthayoriva || 4\|30||tatprasādena sarveṣāṃ devatvaṃ na svabhāvataḥ |svabhāvādeva devatvaṃ devadevasya me'pi ca || 4\|31||taṃ viditvā vimucyante śāntā dāntā munīśvarāḥ |gṛhasthāśca tathaivānye satyadharmaparāyaṇāḥ || 4\|32||bhasmasañchannasarvāṅgāḥ tripuṇḍrāṅkitamastakāḥ |rudrākṣamālābharaṇāḥ śrīṣaḍakṣarajāpakāḥ || 4\|33||nityaṃ devācarnaparāḥ satkriyādagdhakilbiṣāḥ |evaṃ jñānārthināṃ samyak sādhanāni bahūni ca || 4\|34||santi teṣāṃ mukhyatamānīdānīṃ kathitāni vai |jñānaṃ vedāntavijñānaṃ brahmātmaikatvagocaram || 4\|35||sampādanīyaṃ tajjñānaṃ jñānānmucyeta bandhanāt |maduktārteṣu viśvāsaṃ hiḍimbha kuru santatam || 4\|36||sarvasaulabhyamevāhaṃ upāyaṃ vacmi sādaram |manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru || 4\|37||ahaṃ tvā sarvakaṣṭebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ |evameva vacassākṣāt sadguroḥ karuṇāmṛtam || 4\|38||deve ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana |tvameva tatra dṛṣṭāntarūpo'gastyakṛpoditaḥ || 4\|39||iti kalisantāraka śrīguhagītāyāṃ brahmavidyāyāṃadvaitaśāstre bhikṣurūpiguhahiḍimbhasaṃvādejñānotpattirnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4||

अथ पञ्चमोऽध्यायःमायामोहजालम्हिडिम्भ उवाचअहो सर्वमिदं ब्रह्म बद्धो मुक्तश्च कः पुनः ।सर्वमाश्वर्यमेव स्यात् मन्मनः क्लिश्यते प्रभो ॥ ५\।१॥सद्गुरो भगवन् स्वामिन् किमर्थं जगदीदृशम् ।उच्चावचं भाति ब्रह्म मायामूलं च मे वद ॥ ५\।२॥श्रीभिक्षुरुवाचमायाऽविद्या विशुद्धा चित् जीव आत्मा च वासना ।व्यावहारिकसत्तायां षडस्माकं अनादयः ॥ ५\।३॥व्यावहारिकसर्वस्वं मिथ्यैव परमार्थतः ।त्रैकालिकाबाध्यवस्तु सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ ५\।४॥ब्रह्मैकमेव सत्यं हि तदात्मा परिकीर्तितः ।स्वस्वरूपानुसन्धाने ज्ञाने सर्वं विलीयते ॥ ५\।५॥बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो नैव वस्तुतः ।गुणस्तु मायामूलत्वात् न ते मोक्षो न बन्धनम् ॥ ५\।६॥वक्ष्ये शृणु समासेन सर्वसाधनमुत्तमम् ।व्यावहारिकलोकानां उद्धारार्थं हिडिम्भक ॥ ५\।७॥अपेक्षितार्थः सर्वेषां भुक्तिर्मुक्तिश्च सर्वदा ।मुक्तिर्नानाविधा प्रोक्ता मया वेदानुसारतः ॥ ५\।८॥तत्र सायुज्यरूपाया मुक्तेः साक्षात्तु साधनम् ।सम्यक् ज्ञानं न कर्मोक्तं न तयोश्च समुच्चयः ॥ ५\।९॥नित्यसिद्धाऽथवा मुक्तिः साध्यरूपा द्वयोर्गतिः ।नित्यसिद्धा तु सर्वेषां आत्मरूपाऽथवाऽपरा ॥ ५\।१०॥आत्मरूपैव चेन्मुक्तिः नित्यप्राप्ता हि सात्मनः ।नित्यप्राप्तस्य चाप्राप्तिः विभ्रमः खलु देहिनाम् ॥ ५\।११॥विभ्रमस्य निवृत्त्या सा प्राप्तेति व्यपदिश्यते ।विभ्रमस्य निवृत्तिस्तु सिद्ध्यत्यज्ञाननाशनात् ॥ ५\।१२॥अज्ञानस्य विनाशस्तु ज्ञानादेव न चान्यतः ।ज्ञानादज्ञाननाशस्तु प्रसिद्धस्सर्वदेहिनाम् ॥ ५\।१३॥अपरा सा परा मुक्तिः आत्मरूपैव चेन्मतम् ।तथापि मुक्तिः प्राप्या वा नाप्राप्या वाऽऽत्मना भवेत् ॥ ५\।१४॥प्राप्या चेत् आत्मना मुक्तिः अप्राप्तप्राप्तिरेव सा ।अप्राप्तप्राप्तिरप्यस्य सम्बन्धो वैक्यमेव च ॥ ५\।१५॥स सम्बन्धश्च साध्यो वा नित्यो वा साध्य एव चेत् ।अनित्यस्स तु सम्बन्धो भवेन्नित्यो न सर्वदा ॥ ५\।१६॥साध्यानामपि भावानां अनित्यत्वं व्यवस्थितम् ।अभावस्य न साध्यत्वं प्रध्वंसाख्यस्य सर्वदा ॥ ५\।१७॥साध्यत्वाख्यस्तु धर्मश्च नैवाभावाश्रयो भवेत् ।नित्यो यदि स सम्बन्धः तर्हि सम्बन्धसञ्ज्ञिता ॥ ५\।१८॥मुक्तिश्च नित्यसिद्धैव मुमुक्षोरात्मनो भवेत् ।तथापि नित्यप्राप्ताया मुक्तेः प्राप्तिस्तु पूर्ववत् ॥ ५\।१९॥विज्ञानेनैव नान्येन सत्यमुक्तं चिदात्मकम् ।अप्राप्तप्राप्तिरूपाय मुक्तेरैक्यं भवेद्यदि ॥ ५\।२०॥तन्न युक्तं द्वयोरैक्यं न सिद्ध्यति कदाचन ।भिन्नयोः भेदनाशे वा मुक्तिर्भेदे स्थितेऽथवा ॥ ५\।२१॥भेदनाशे तयोरैक्यं घटते नात्र संशयः ।भेदे सति भवेदैक्यं इति चेत् तन्न सङ्गतम् ॥ ५\।२२॥भेदस्य सन्निधानैक्यं विरोधान्नैव सिद्ध्यति ।न प्राप्या ह्यात्मना मुक्तिः इति चेत् तन्न सङ्गतम् ॥ ५\।२३॥अप्राप्यायास्तु मुक्तेश्च नास्त्यपेक्षा हि साधने ।साधने सति सा मुक्तिः अप्राप्यैव सदा खलु ॥ ५\।२४॥न नित्यसिद्धा सा मुक्तिः साध्यरूपैव चेन्मतम् ।साध्यत्वे सत्यनित्यत्वं पूर्वमेवाभिभाषितम् ॥ ५\।२५॥प्रध्वंसस्य तु नित्यत्वं सर्वशो न भविष्यति ।अचिद्रूपस्य सर्वस्य विनाशो गम्यते यतः ॥ ५\।२६॥भावत्वे सति साध्यत्वात् विनाशश्चेतनस्य तु ।प्रध्वंसस्य तु साध्यत्वेऽप्यभावत्वेन हेतुना ॥ ५\।२७॥न सिद्ध्यति विनाशश्चेत् तच्च नैव सुसङ्गतम् ।प्रागभावसमाख्यस्याप्यनित्यत्वस्य दर्शनात् ॥ ५\।२८॥प्रागभावस्य साध्यत्वाभावे सत्यप्यभावतः ।अनित्यत्वं यदिष्येत प्रध्वंसस्यापि तत्समम् ॥ ५\।२९॥भावानामप्यभावानां साध्यानां च हिडिम्भक ।असाध्यानां च सर्वेषां अनित्यत्वे प्रयोजकम् ॥ ५\।३०॥अचेतनत्वमेवोक्तं नेतरद्व्यभिचारतः ।चेतनस्य तु नित्यत्वं श्रुतिराह सनातनी ॥ ५\।३१॥तस्मादुक्तप्रकारेण मुक्तिः सायुज्यरूपिणी ।ज्ञानलभ्या क्रियामात्रात् न लभ्या न समुच्चयात् ॥ ५\।३२॥ज्ञानं नामाखिलं चेदं मद्रूपेणावभासनम् ।क्रिया तु कारणापेक्षा न ज्ञानालम्बिनी सदा ॥ ५\।३३॥अतः क्रियाया ज्ञानेन विरोधादेव सर्वदा ।समुच्चयो न युज्येत कुतस्तेन परा गतिः ॥ ५\।३४॥सारूप्याख्या तु सा मुक्तिः सामीप्याख्या च याऽपरा ।सालोक्याख्या च या तासां केवलं कर्म साधनम् ॥ ५\।३५॥ऐहिकामुष्मिकाकारा मुक्तयः सर्वदेहिनाम् ।कर्मणैव हि सिद्ध्यन्ति न ज्ञानेन विरोधतः ॥ ५\।३६॥ज्ञानं कर्म च वेदोक्तमेव नान्योदितं भवेत् ।अन्योदितं तु मन्यन्ते व्यवहारे विवेकिनाम् ॥ ५\।३७॥अपेक्ष्य बुद्धिं विज्ञानं कर्म चेति विधीयते ।तयापि व्यवहारे ते व्यावहारिकसिद्धिदे ॥ ५\।३८॥वेदश्शिवः शिवोऽहं वै सर्वं ब्रह्ममयं जगत् ।वेदनिन्दा न कर्तव्या ज्ञानिना यत्रकुत्रचित् ॥ ५\।३९॥तस्मात्सर्वत्र नास्तिक्यं न कुर्यान्मे मतिसत्तमः ।नास्तिक्यादेव सर्वेषां संसारे परिवर्तनम् ॥ ५\।४०॥अस्तीत्येवोपलब्धव्यः परमात्मा श्रुतेस्स्वयम् ।लीलामात्रं प्रभोर्जन्म संसारपरिवर्तनम् ॥ ५\।४१॥धर्माधर्मै पुण्यपापे प्राणिनां कर्मबन्धनम् ।भस्मसात्कुरुते ज्ञानवह्निः संसारवासनाम् ॥ ५\।४२॥सर्वं त्यक्त्वैव मनसा येन त्यजसि तत्त्यज ।स्वयमेव स्वयं साक्षात् किं वक्तव्यमतः परम् ॥ ५\।४३॥इति कलिसन्तारक श्रीगुहगीतायां ब्रह्मविद्यायांअद्वैतशास्त्रे भिक्षुरूपिगुहहिडिम्भसंवादेमायामोहजालं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

atha pañcamo'dhyāyaḥmāyāmohajālamhiḍimbha uvācaaho sarvamidaṃ brahma baddho muktaśca kaḥ punaḥ |sarvamāśvaryameva syāt manmanaḥ kliśyate prabho || 5\|1||sadguro bhagavan svāmin kimarthaṃ jagadīdṛśam |uccāvacaṃ bhāti brahma māyāmūlaṃ ca me vada || 5\|2||śrībhikṣuruvācamāyā'vidyā viśuddhā cit jīva ātmā ca vāsanā |vyāvahārikasattāyāṃ ṣaḍasmākaṃ anādayaḥ || 5\|3||vyāvahārikasarvasvaṃ mithyaiva paramārthataḥ |traikālikābādhyavastu saccidānandalakṣaṇam || 5\|4||brahmaikameva satyaṃ hi tadātmā parikīrtitaḥ |svasvarūpānusandhāne jñāne sarvaṃ vilīyate || 5\|5||baddho mukta iti vyākhyā guṇato naiva vastutaḥ |guṇastu māyāmūlatvāt na te mokṣo na bandhanam || 5\|6||vakṣye śṛṇu samāsena sarvasādhanamuttamam |vyāvahārikalokānāṃ uddhārārthaṃ hiḍimbhaka || 5\|7||apekṣitārthaḥ sarveṣāṃ bhuktirmuktiśca sarvadā |muktirnānāvidhā proktā mayā vedānusārataḥ || 5\|8||tatra sāyujyarūpāyā mukteḥ sākṣāttu sādhanam |samyak jñānaṃ na karmoktaṃ na tayośca samuccayaḥ || 5\|9||nityasiddhā'thavā muktiḥ sādhyarūpā dvayorgatiḥ |nityasiddhā tu sarveṣāṃ ātmarūpā'thavā'parā || 5\|10||ātmarūpaiva cenmuktiḥ nityaprāptā hi sātmanaḥ |nityaprāptasya cāprāptiḥ vibhramaḥ khalu dehinām || 5\|11||vibhramasya nivṛttyā sā prāpteti vyapadiśyate |vibhramasya nivṛttistu siddhyatyajñānanāśanāt || 5\|12||ajñānasya vināśastu jñānādeva na cānyataḥ |jñānādajñānanāśastu prasiddhassarvadehinām || 5\|13||aparā sā parā muktiḥ ātmarūpaiva cenmatam |tathāpi muktiḥ prāpyā vā nāprāpyā vā''tmanā bhavet || 5\|14||prāpyā cet ātmanā muktiḥ aprāptaprāptireva sā |aprāptaprāptirapyasya sambandho vaikyameva ca || 5\|15||sa sambandhaśca sādhyo vā nityo vā sādhya eva cet |anityassa tu sambandho bhavennityo na sarvadā || 5\|16||sādhyānāmapi bhāvānāṃ anityatvaṃ vyavasthitam |abhāvasya na sādhyatvaṃ pradhvaṃsākhyasya sarvadā || 5\|17||sādhyatvākhyastu dharmaśca naivābhāvāśrayo bhavet |nityo yadi sa sambandhaḥ tarhi sambandhasañjñitā || 5\|18||muktiśca nityasiddhaiva mumukṣorātmano bhavet |tathāpi nityaprāptāyā mukteḥ prāptistu pūrvavat || 5\|19||vijñānenaiva nānyena satyamuktaṃ cidātmakam |aprāptaprāptirūpāya mukteraikyaṃ bhavedyadi || 5\|20||tanna yuktaṃ dvayoraikyaṃ na siddhyati kadācana |bhinnayoḥ bhedanāśe vā muktirbhede sthite'thavā || 5\|21||bhedanāśe tayoraikyaṃ ghaṭate nātra saṃśayaḥ |bhede sati bhavedaikyaṃ iti cet tanna saṅgatam || 5\|22||bhedasya sannidhānaikyaṃ virodhānnaiva siddhyati |na prāpyā hyātmanā muktiḥ iti cet tanna saṅgatam || 5\|23||aprāpyāyāstu mukteśca nāstyapekṣā hi sādhane |sādhane sati sā muktiḥ aprāpyaiva sadā khalu || 5\|24||na nityasiddhā sā muktiḥ sādhyarūpaiva cenmatam |sādhyatve satyanityatvaṃ pūrvamevābhibhāṣitam || 5\|25||pradhvaṃsasya tu nityatvaṃ sarvaśo na bhaviṣyati |acidrūpasya sarvasya vināśo gamyate yataḥ || 5\|26||bhāvatve sati sādhyatvāt vināśaścetanasya tu |pradhvaṃsasya tu sādhyatve'pyabhāvatvena hetunā || 5\|27||na siddhyati vināśaścet tacca naiva susaṅgatam |prāgabhāvasamākhyasyāpyanityatvasya darśanāt || 5\|28||prāgabhāvasya sādhyatvābhāve satyapyabhāvataḥ |anityatvaṃ yadiṣyeta pradhvaṃsasyāpi tatsamam || 5\|29||bhāvānāmapyabhāvānāṃ sādhyānāṃ ca hiḍimbhaka |asādhyānāṃ ca sarveṣāṃ anityatve prayojakam || 5\|30||acetanatvamevoktaṃ netaradvyabhicārataḥ |cetanasya tu nityatvaṃ śrutirāha sanātanī || 5\|31||tasmāduktaprakāreṇa muktiḥ sāyujyarūpiṇī |jñānalabhyā kriyāmātrāt na labhyā na samuccayāt || 5\|32||jñānaṃ nāmākhilaṃ cedaṃ madrūpeṇāvabhāsanam |kriyā tu kāraṇāpekṣā na jñānālambinī sadā || 5\|33||ataḥ kriyāyā jñānena virodhādeva sarvadā |samuccayo na yujyeta kutastena parā gatiḥ || 5\|34||sārūpyākhyā tu sā muktiḥ sāmīpyākhyā ca yā'parā |sālokyākhyā ca yā tāsāṃ kevalaṃ karma sādhanam || 5\|35||aihikāmuṣmikākārā muktayaḥ sarvadehinām |karmaṇaiva hi siddhyanti na jñānena virodhataḥ || 5\|36||jñānaṃ karma ca vedoktameva nānyoditaṃ bhavet |anyoditaṃ tu manyante vyavahāre vivekinām || 5\|37||apekṣya buddhiṃ vijñānaṃ karma ceti vidhīyate |tayāpi vyavahāre te vyāvahārikasiddhide || 5\|38||vedaśśivaḥ śivo'haṃ vai sarvaṃ brahmamayaṃ jagat |vedanindā na kartavyā jñāninā yatrakutracit || 5\|39||tasmātsarvatra nāstikyaṃ na kuryānme matisattamaḥ |nāstikyādeva sarveṣāṃ saṃsāre parivartanam || 5\|40||astītyevopalabdhavyaḥ paramātmā śrutessvayam |līlāmātraṃ prabhorjanma saṃsāraparivartanam || 5\|41||dharmādharmai puṇyapāpe prāṇināṃ karmabandhanam |bhasmasātkurute jñānavahniḥ saṃsāravāsanām || 5\|42||sarvaṃ tyaktvaiva manasā yena tyajasi tattyaja |svayameva svayaṃ sākṣāt kiṃ vaktavyamataḥ param || 5\|43||iti kalisantāraka śrīguhagītāyāṃ brahmavidyāyāṃadvaitaśāstre bhikṣurūpiguhahiḍimbhasaṃvādemāyāmohajālaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5||

अथ षष्ठोऽध्यायःजीवब्रह्मैक्यम्हिडिम्भ उवाचसर्वमुक्तं समासेन सद्गुरो मय्यनुग्रहात्त्वयैवाहं ब्रह्मविच्च न मे जन्म न मे मृतिः ॥ ६\।१॥देहबुद्ध्या भवद्दासः जीवबुद्ध्या त्वदंशकः ।आत्मबुद्ध्या त्वमेवाहं सद्गतोऽस्मिन् न संशयः ॥ ६\।२॥अथ केन प्रयुक्तोऽहं कुर्वे कर्म जगद्गुरो ।जीवन्मुक्तः सुखी तूष्णीं स्थास्यामीत्यब्रुवं मुने ॥ ६\।३॥श्रीभिक्षुरुवाचसम्यग्व्यवसिता बुद्धिः हिडिम्भ तव तात्त्विके ।अपि चेद्देहयात्रायां अवशस्त्वं हि मायया ॥ ६\।४॥आधिकारिकजीवोऽसि मल्लोके पार्षदोऽसि च ।आकल्पान्तं मयाऽज्ञप्तः कर्म कर्तुं त्वमर्हसि ॥ ६\।५॥ब्रह्मणा सह मुक्तिः स्यात् प्रलये तव चानघ ।कर्मतत्त्वं प्रवक्ष्यामि शृणु गुह्यं सनातनम् ॥ ६\।६॥नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ६\।७॥नहि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ६\।८॥कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ६\।९॥सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।अनेन प्रसविष्यध्वं एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ६\।१०॥देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।परस्परं भावयन्तः श्रेयः परं अवाप्स्यथ ॥ ६\।११॥इष्टान् भोगान् हि वो देवाः दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ६\।१२॥यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।भुञ्जन्ते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ६\।१३॥अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ६\।१४॥यज्ञाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ६\।१४॥ रेपेअत्यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।तदर्थं कर्म शैरेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ६\।१५॥एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।अघायुरिन्द्रियारामो व्यर्थजीवी स एव हि ॥ ६\।१६॥आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ६\।१७॥इन्द्रियाणि हयानाहुः विषयांस्तेषु गोचरान् ।आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुः मनीषिणः ॥ ६\।१८॥यस्त्वविज्ञानवान् भवति अयुक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाणि वश्यानि दुष्टाश्चा इव सारथेः ॥ ६\।१९॥यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्चा इव सारथेः ॥ ६\।२०॥यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ६\।२१॥यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः ।स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ६\।२२॥विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति मत्पदं परमं शिवम् ॥ ६\।२३॥इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।मनसश्च परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ ६\।२४॥महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात् पुरुषः परः ।पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ६\।२५॥एष सर्वेषु भूतेषु गूढः आत्मा न प्रकाशते ।दृश्यते त्वग्र्य्या बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ ६\।२६॥यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेत् ज्ञान आत्मनी ।ज्ञानमात्मनि महति तद्यच्छेत् शान्त आत्मनि ॥ ६\।२७॥मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा ।असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति नान्यथा ।किं भवानिच्छति पुनर्निस्सन्देहो भवार्भक ॥ ६\।२८॥हिडिम्भ उवाचपरमात्मन् गुरो भिक्षो त्वमेवाहं गतिर्मम ।द्रष्टुमिच्छामि ते भूयो रूपं षाण्मुखमैश्वरम् ॥ ६\।२९॥भवदाज्ञावशः कुर्वे त्वदिष्टं कर्म नान्यथा ।त्वत्षण्मुखत्वस्वरूपं ब्रह्म पिण्डाण्डयोः कथम् ॥ ६\।३०॥श्रीभिक्षुरुवाचज्ञानेन्द्रियमनोबुद्धिः महदव्यक्तपूरुषः ।पिण्डाण्डे षण्मुखानीति मदीयानि विभावय ॥ ६\।३१॥तदशक्तौ तु सर्वत्र ज्ञानेन्द्रियमनांसि च ।दृश्यं जगच्च ब्रह्माणं विष्णुं रुद्रं तथेश्वरम् ॥ ६\।३२॥सदाशिवं शिवशतं ब्रह्माण्डे परिभावय ।पश्य मे तादृशं रूपं मल्लोके स्कन्दनामके ।मामेव शरणं गच्छ मय्यर्पितमना भव ॥ ६\।३३॥हिडिम्भ उवाचइत्युक्त्वा षाण्मुखैश्वर्यरूपं धृत्वाऽथ भिक्षुकः ।स्कन्दलोकं जगामाथ सुब्रह्मण्यः शिखीन्द्रगः ॥ ६\।३४॥षाण्मुखैश्वर्यं ताद्रूप्यं तदानीन्तनवैभवम् ।सर्वलोकेषु सर्वेषु दृष्ट्वा मयि च विस्मितः ॥ ६\।३५॥जडदेही कियत्कालं नीतोऽहं मामपि स्वयम् ।न जानेऽथ स्वयं मन्दम् प्रबुद्धो व्यावहारिके ॥ ६\।३६॥जगतीत्थं चरिष्यामि स्वामिप्रेरणया यथा ।गुहगीतामिमां श्रुत्वा धन्यो भवति मानवः ॥ ६\।३७॥अर्थानुसन्धानपरो मुक्त एव न संशयः ।इयं चोक्ता तव मुने गुह्याद्गुह्यतरं खलु ।न चाशुश्रूषवे वाच्या नाभक्ताय कदाचन ॥ ६\।३८॥इति कलिसन्तारक श्रीगुहगीतायां ब्रह्मविद्यायांअद्वैतशास्त्रे भिक्षुरूपिगुहहिडिम्भसंवादेजीवब्रह्मैक्यं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥjīvabrahmaikyamhiḍimbha uvācasarvamuktaṃ samāsena sadguro mayyanugrahāttvayaivāhaṃ brahmavicca na me janma na me mṛtiḥ || 6\|1||dehabuddhyā bhavaddāsaḥ jīvabuddhyā tvadaṃśakaḥ |ātmabuddhyā tvamevāhaṃ sadgato'smin na saṃśayaḥ || 6\|2||atha kena prayukto'haṃ kurve karma jagadguro |jīvanmuktaḥ sukhī tūṣṇīṃ sthāsyāmītyabruvaṃ mune || 6\|3||śrībhikṣuruvācasamyagvyavasitā buddhiḥ hiḍimbha tava tāttvike |api ceddehayātrāyāṃ avaśastvaṃ hi māyayā || 6\|4||ādhikārikajīvo'si malloke pārṣado'si ca |ākalpāntaṃ mayā'jñaptaḥ karma kartuṃ tvamarhasi || 6\|5||brahmaṇā saha muktiḥ syāt pralaye tava cānagha |karmatattvaṃ pravakṣyāmi śṛṇu guhyaṃ sanātanam || 6\|6||niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ || 6\|7||nahi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ || 6\|8||karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam || 6\|9||sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |anena prasaviṣyadhvaṃ eṣa vo'stviṣṭakāmadhuk || 6\|10||devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paraṃ avāpsyatha || 6\|11||iṣṭān bhogān hi vo devāḥ dāsyante yajñabhāvitāḥ |tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ || 6\|12||yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |bhuñjante te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt || 6\|13||annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ || 6\|14||yajñādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ || 6\|14|| repeatyajñārthāt karmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |tadarthaṃ karma śaireya muktasaṅgaḥ samācara || 6\|15||evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |aghāyurindriyārāmo vyarthajīvī sa eva hi || 6\|16||ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu |buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca || 6\|17||indriyāṇi hayānāhuḥ viṣayāṃsteṣu gocarān |ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhuḥ manīṣiṇaḥ || 6\|18||yastvavijñānavān bhavati ayuktena manasā sadā |tasyendriyāṇi vaśyāni duṣṭāścā iva sāratheḥ || 6\|19||yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā |tasyendriyāṇi vaśyāni sadaścā iva sāratheḥ || 6\|20||yastvavijñānavān bhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ |na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati || 6\|21||yastu vijñānavān bhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate || 6\|22||vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ |so'dhvanaḥ pāramāpnoti matpadaṃ paramaṃ śivam || 6\|23||indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ |manasaśca parā buddhiḥ buddherātmā mahān paraḥ || 6\|24||mahataḥ paramavyaktaṃ avyaktāt puruṣaḥ paraḥ |puruṣānna paraṃ kiñcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ || 6\|25||eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhaḥ ātmā na prakāśate |dṛśyate tvagryyā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ || 6\|26||yacchedvāṅmanasī prājñaḥ tadyacchet jñāna ātmanī |jñānamātmani mahati tadyacchet śānta ātmani || 6\|27||mayi sarvāṇi karmāṇi sannyasyādhyātmacetasā |asakto hyācaran karma paramāpnoti nānyathā |kiṃ bhavānicchati punarnissandeho bhavārbhaka || 6\|28||hiḍimbha uvācaparamātman guro bhikṣo tvamevāhaṃ gatirmama |draṣṭumicchāmi te bhūyo rūpaṃ ṣāṇmukhamaiśvaram || 6\|29||bhavadājñāvaśaḥ kurve tvadiṣṭaṃ karma nānyathā |tvatṣaṇmukhatvasvarūpaṃ brahma piṇḍāṇḍayoḥ katham || 6\|30||śrībhikṣuruvācajñānendriyamanobuddhiḥ mahadavyaktapūruṣaḥ |piṇḍāṇḍe ṣaṇmukhānīti madīyāni vibhāvaya || 6\|31||tadaśaktau tu sarvatra jñānendriyamanāṃsi ca |dṛśyaṃ jagacca brahmāṇaṃ viṣṇuṃ rudraṃ tatheśvaram || 6\|32||sadāśivaṃ śivaśataṃ brahmāṇḍe paribhāvaya |paśya me tādṛśaṃ rūpaṃ malloke skandanāmake |māmeva śaraṇaṃ gaccha mayyarpitamanā bhava || 6\|33||hiḍimbha uvācaityuktvā ṣāṇmukhaiśvaryarūpaṃ dhṛtvā'tha bhikṣukaḥ |skandalokaṃ jagāmātha subrahmaṇyaḥ śikhīndragaḥ || 6\|34||ṣāṇmukhaiśvaryaṃ tādrūpyaṃ tadānīntanavaibhavam |sarvalokeṣu sarveṣu dṛṣṭvā mayi ca vismitaḥ || 6\|35||jaḍadehī kiyatkālaṃ nīto'haṃ māmapi svayam |na jāne'tha svayaṃ mandam prabuddho vyāvahārike || 6\|36||jagatītthaṃ cariṣyāmi svāmipreraṇayā yathā |guhagītāmimāṃ śrutvā dhanyo bhavati mānavaḥ || 6\|37||arthānusandhānaparo mukta eva na saṃśayaḥ |iyaṃ coktā tava mune guhyādguhyataraṃ khalu |na cāśuśrūṣave vācyā nābhaktāya kadācana || 6\|38||iti kalisantāraka śrīguhagītāyāṃ brahmavidyāyāṃadvaitaśāstre bhikṣurūpiguhahiḍimbhasaṃvādejīvabrahmaikyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6||

ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥

oṃ tatsat brahmārpaṇamastu ||