विरक्तिरत्नावलिः Virakti Ratnavali

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।प्रणम्य गुरुचिद्धनं नततमस्ततिध्वंसनंसुखाम्बुरसवृष्टिदं सुकृतिनां हृदब्जे सदाम् ।करोमि चितिवृद्धये जनिविमुक्तये ज्ञानिनांत्रयीहृदयसागरोद्भवविरक्तिरत्नावलिम् ॥ १॥

oṃ śrīgaṇeśāya namaḥ |praṇamya guruciddhanaṃ natatamastatidhvaṃsanaṃsukhāmburasavṛṣṭidaṃ sukṛtināṃ hṛdabje sadām |karomi citivṛddhaye janivimuktaye jñānināṃtrayīhṛdayasāgarodbhavaviraktiratnāvalim || 1||

अपारभवसागरं चतुरशीतिलक्षोद्भवस्थलोर्मिचलितं सतीसुतसुतादिनक्राचितम् ।महेश्वरपदाम्बुजप्रणयकर्णधारेरितंन तर्तुमलमन्यतो दृढविरक्तिपोतं विना ॥ २॥

apārabhavasāgaraṃ caturaśītilakṣodbhavasthalormicalitaṃ satīsutasutādinakrācitam |maheśvarapadāmbujapraṇayakarṇadhāreritaṃna tartumalamanyato dṛḍhaviraktipotaṃ vinā || 2||

न रज्यति तु धावकान् मलिनमीषदप्यम्बरंतथा सकलवासनामलिनमानसं संविदा ।न तिष्ठति यथा रजः परमसूक्ष्मसूच्यग्रकेसरागहृदये नृणां शिवसुखाब्धिबिन्दोः कणः ॥ ३॥

na rajyati tu dhāvakān malinamīṣadapyambaraṃtathā sakalavāsanāmalinamānasaṃ saṃvidā |na tiṣṭhati yathā rajaḥ paramasūkṣmasūcyagrakesarāgahṛdaye nṛṇāṃ śivasukhābdhibindoḥ kaṇaḥ || 3||

विनाशयति शम्बरं निजकणांशसंस्पर्शतोविपक्वकलशं सकृच्छ्रवणतोऽपि बोधस्तथा ।सकामपुरुषं परं विगतकामचित्ते सदातथा नटति चेतना सुरसरोवरे हंसिका ॥ ४॥

vināśayati śambaraṃ nijakaṇāṃśasaṃsparśatovipakvakalaśaṃ sakṛcchravaṇato'pi bodhastathā |sakāmapuruṣaṃ paraṃ vigatakāmacitte sadātathā naṭati cetanā surasarovare haṃsikā || 4||

विरक्तहृदयं तथा विशति संविदम्भो यथासुनिम्नतरभूतलं गलितवासना धीर्नृणाम् ।विपक्षविहगो यथा वसति वृक्षनीडे निजेतथा शिवसुरद्रुमे परमसौख्यसाम्राज्यदे ॥ ५॥

viraktahṛdayaṃ tathā viśati saṃvidambho yathāsunimnatarabhūtalaṃ galitavāsanā dhīrnṛṇām |vipakṣavihago yathā vasati vṛkṣanīḍe nijetathā śivasuradrume paramasaukhyasāmrājyade || 5||

महाविबुधसङ्गिनाममृतलालसानां सदाशिवाङ्घ्रिकमलार्चने नियतमानसानां सदा ।यथा विमलचन्द्रिका हिमकरस्य राकातिथौतथा सुकृतशालिनां किल विरक्तिरुत्पद्यते ॥ ६॥

mahāvibudhasaṅgināmamṛtalālasānāṃ sadāśivāṅghrikamalārcane niyatamānasānāṃ sadā |yathā vimalacandrikā himakarasya rākātithautathā sukṛtaśālināṃ kila viraktirutpadyate || 6||

तृणीकृतपितामहत्रिदशनाथसम्पच्चयासदा स्फुरति मानसे सकलसम्पदा पूरिते ।पुनश्च विषये स्पृहा भवति नैव पाते यथाविरक्तिरिति वर्ण्यते मुनिवरैश्च सा सौख्यदा ॥ ७॥

tṛṇīkṛtapitāmahatridaśanāthasampaccayāsadā sphurati mānase sakalasampadā pūrite |punaśca viṣaye spṛhā bhavati naiva pāte yathāviraktiriti varṇyate munivaraiśca sā saukhyadā || 7||

जडाजडमये जगत्यसहनीयदुःखास्पदेयथोपलमरुस्थले न लभते पयःशीकरम् ।किरातहृदये दयां मधुरसं किराते जनस्तथा सुखकणं वृथाभ्रमणमात्रमेव ध्रुवम् ॥ ८॥

jaḍājaḍamaye jagatyasahanīyaduḥkhāspadeyathopalamarusthale na labhate payaḥśīkaram |kirātahṛdaye dayāṃ madhurasaṃ kirāte janastathā sukhakaṇaṃ vṛthābhramaṇamātrameva dhruvam || 8||

अनङ्गपरदम्पतीमथनजातशुक्लार्तवेयुते भवत एकधा विशति तत्र गर्भाशये ।तदैव नरदेहभाक् सुकृतदुःखभोगाय वैस्वकर्मवशगो रजोद्रवविवृद्धपेशीगतः ॥ ९॥

anaṅgaparadampatīmathanajātaśuklārtaveyute bhavata ekadhā viśati tatra garbhāśaye |tadaiva naradehabhāk sukṛtaduḥkhabhogāya vaisvakarmavaśago rajodravavivṛddhapeśīgataḥ || 9||

तदाशयगतं क्रमात् कललभूतरेतोरजोजरायुपरिवेष्टितं मलजलालयान्त्रान्तरम् ।न मातृजठरानलः पचति शालिबीजादिवत्ततोऽङ्गमभिजायते विहितभोज्यशीलैः स्त्रियाः ॥ १०॥

tadāśayagataṃ kramāt kalalabhūtaretorajojarāyupariveṣṭitaṃ malajalālayāntrāntaram |na mātṛjaṭharānalaḥ pacati śālibījādivattato'ṅgamabhijāyate vihitabhojyaśīlaiḥ striyāḥ || 10||

शिरोनयननासिकाश्रवणबाहुवक्षःस्थलंह्यधोमुखहृदम्बुजं भवति गर्भपिण्डस्य च ।स्वमातृरसधातुगप्रकृतिवर्णतेजोबलान्यधोमुखविलासवद्विमलदर्पणे पश्यतः ॥ ११॥

śironayananāsikāśravaṇabāhuvakṣaḥsthalaṃhyadhomukhahṛdambujaṃ bhavati garbhapiṇḍasya ca |svamātṛrasadhātugaprakṛtivarṇatejobalānyadhomukhavilāsavadvimaladarpaṇe paśyataḥ || 11||

स्वपापफलभोगभाग् बधिरमूकपङ्ग्वादिकांस तु प्रलभते मरुद्विकृतवक्त्रनेत्रादिकाम् ।स्वपाकपरिपाकिकाविमलमृत्तिकास्फोटकप्रदीर्णसुषिरान्वितां घटतनुं तथा पूरुषः ॥ १२॥

svapāpaphalabhogabhāg badhiramūkapaṅgvādikāṃsa tu pralabhate marudvikṛtavaktranetrādikām |svapākaparipākikāvimalamṛttikāsphoṭakapradīrṇasuṣirānvitāṃ ghaṭatanuṃ tathā pūruṣaḥ || 12||

स्वमातृजठरस्थितः कफगले परोधाच्छिशुर्न रोदिति सुखं तथा न लभतेऽग्नितापान्मलम् ।विमुञ्चति न कुम्भकाद्वहति वेगजालं च नोभजन्नरकयातनां कृमिरिवात्र मध्यस्थितः ॥ १३॥

svamātṛjaṭharasthitaḥ kaphagale parodhācchiśurna roditi sukhaṃ tathā na labhate'gnitāpānmalam |vimuñcati na kumbhakādvahati vegajālaṃ ca nobhajannarakayātanāṃ kṛmirivātra madhyasthitaḥ || 13||

चसाकफपरिप्लुतो जननमार्गतोऽधोमुखःप्रसूतिसमये शिशुः पतति वायुना दैवतः ।तदा कुशलकामिनी निजकरेण पादौ शिशोःप्रगृह्य कुरुते ततः कफविशोधनं धून्वती ॥ १४॥

casākaphaparipluto jananamārgato'dhomukhaḥprasūtisamaye śiśuḥ patati vāyunā daivataḥ |tadā kuśalakāminī nijakareṇa pādau śiśoḥpragṛhya kurute tataḥ kaphaviśodhanaṃ dhūnvatī || 14||

कट्ष्णरससेवनाद् वसनकम्बलाच्छादनात्पुरीषजललोलनानुचितगन्धसंसेवनात् ।क्षुधादिपरिपीडनादवशमानसादीन्द्रियस्ततः शिशुदशां कथं परमपूरुषः काङ्क्षति ॥ १५॥

kaṭṣṇarasasevanād vasanakambalācchādanātpurīṣajalalolanānucitagandhasaṃsevanāt |kṣudhādiparipīḍanādavaśamānasādīndriyastataḥ śiśudaśāṃ kathaṃ paramapūruṣaḥ kāṅkṣati || 15||

ममेदमिति वासनागृहशरीरतातप्रसूजनद्रविणभूषणाम्बरधरादिपश्वादिकम् ।न चास्ति कुलगोत्रसूत्रनरजातिवर्णाश्रमाःशिशोः क इह वेत्ति नाहमिति वृत्तिशून्यो यथा ॥ १६॥

mamedamiti vāsanāgṛhaśarīratātaprasūjanadraviṇabhūṣaṇāmbaradharādipaśvādikam |na cāsti kulagotrasūtranarajātivarṇāśramāḥśiśoḥ ka iha vetti nāhamiti vṛttiśūnyo yathā || 16||

पयोधरपयः शिशुः पिबति रौति वक्षोरुहेनिजाननगते ततः करपदं धुनात्यञ्जसा ।अधः पतति मञ्चकाद् वमति तं कफं खादतिप्रमूढहृदयः सुखं विषयजं न विन्दत्यहो ॥ १७॥

payodharapayaḥ śiśuḥ pibati rauti vakṣoruhenijānanagate tataḥ karapadaṃ dhunātyañjasā |adhaḥ patati mañcakād vamati taṃ kaphaṃ khādatipramūḍhahṛdayaḥ sukhaṃ viṣayajaṃ na vindatyaho || 17||

परिभ्रमति वक्षसा पशुवदर्भको मन्दिरेक्वचित् खलति रोदिति क्व नु गतेति माता भृशम् ।कृमिं धरति पाणिना चलति जानुना चासकृज्जलं पिबति ताड्यते गदभयेन मात्रा तदा ॥ १८॥

paribhramati vakṣasā paśuvadarbhako mandirekvacit khalati roditi kva nu gateti mātā bhṛśam |kṛmiṃ dharati pāṇinā calati jānunā cāsakṛjjalaṃ pibati tāḍyate gadabhayena mātrā tadā || 18||

द्विजोद्भवगदात् तदा श्रवणवेधतोऽभ्यङ्गतोभृशोष्णजलसेचनादुरगपूतनापीडनात् ।अतित्वरितगर्भभृत्कुजननीस्तनास्पर्शनाद्व्यथा भवति तां पुनः स्मरति कः पुमान् हा शिशोः ॥ १९॥

dvijodbhavagadāt tadā śravaṇavedhato'bhyaṅgatobhṛśoṣṇajalasecanāduragapūtanāpīḍanāt |atitvaritagarbhabhṛtkujananīstanāsparśanādvyathā bhavati tāṃ punaḥ smarati kaḥ pumān hā śiśoḥ || 19||

प्रियैः सततखेलने प्रहरति स्वमाता गृहेबहिः प्रियजनैः सदा बलपरीक्षया मर्द्यते ।गुरुः पठनमन्दिरेऽक्षरविधौ परं शिक्षतेप्रपञ्चहृदयं वटुं पितृजनाश्च कौमारके ॥ २०॥

priyaiḥ satatakhelane praharati svamātā gṛhebahiḥ priyajanaiḥ sadā balaparīkṣayā mardyate |guruḥ paṭhanamandire'kṣaravidhau paraṃ śikṣateprapañcahṛdayaṃ vaṭuṃ pitṛjanāśca kaumārake || 20||

अहो जगति यौवनं नयति देहिनं सर्वदासकर्णवचनेक्षणं बधिरमूकजन्मान्धताम् ।श्रुतिश्रवणशङ्करस्मरणमूर्तिसन्दर्शनेभवार्णवसुतारणप्लवपदाब्जभृद्देशिके ॥ २१॥

aho jagati yauvanaṃ nayati dehinaṃ sarvadāsakarṇavacanekṣaṇaṃ badhiramūkajanmāndhatām |śrutiśravaṇaśaṅkarasmaraṇamūrtisandarśanebhavārṇavasutāraṇaplavapadābjabhṛddeśike || 21||

प्रभुः परमयौवनं विषययाचकेभ्यो यतोहृषीकधनसङ्घमर्पयति कर्णभूपो यथा ।विवेकरिपुमञ्जसा दहति कोपशस्त्राग्निनासदाघकरमादराद्विटपतेश्च गृह्णात्यहो ॥ २२॥

prabhuḥ paramayauvanaṃ viṣayayācakebhyo yatohṛṣīkadhanasaṅghamarpayati karṇabhūpo yathā |vivekaripumañjasā dahati kopaśastrāgnināsadāghakaramādarādviṭapateśca gṛhṇātyaho || 22||

अभूच्छतमखः स्वयं समढ्यौवनं योषितःशरीरवरवेदिकाकलितयोनिकुण्डे भृशम् ।जुहोति नरशुक्लकं वदननन्दने क्रीडतिप्रियाधरसुधां सदा पिबति कामयानोऽनिशम् ॥ २३॥

abhūcchatamakhaḥ svayaṃ samaḍhyauvanaṃ yoṣitaḥśarīravaravedikākalitayonikuṇḍe bhṛśam |juhoti naraśuklakaṃ vadananandane krīḍatipriyādharasudhāṃ sadā pibati kāmayāno'niśam || 23||

न यौवनवने चर प्रबलमारभिल्लाश्रयेस कामहतकः स्त्रियाः सुनिशितैः कटाक्षेषुभिः ।प्रहृत्य करलाघवात् त्वरितमव्रणं प्रक्षिपेत्कुचाद्रियुगलान्तरे त्वमपि तृष्णया मुह्यसि ॥ २४॥

na yauvanavane cara prabalamārabhillāśrayesa kāmahatakaḥ striyāḥ suniśitaiḥ kaṭākṣeṣubhiḥ |prahṛtya karalāghavāt tvaritamavraṇaṃ prakṣipetkucādriyugalāntare tvamapi tṛṣṇayā muhyasi || 24||

न यौवनसुरां पिब द्रविणभीतिलज्जापहांस्वजातिकुलशीलविस्मरणकारिणीं मोहिनीम् ।परस्वयुवतीसतीगतिविवेकहानिप्रदांकुमार्गगतिदायिनीं निगममार्गसरोधिनीम् ॥ २५॥

na yauvanasurāṃ piba draviṇabhītilajjāpahāṃsvajātikulaśīlavismaraṇakāriṇīṃ mohinīm |parasvayuvatīsatīgativivekahānipradāṃkumārgagatidāyinīṃ nigamamārgasarodhinīm || 25||

परस्परमतिप्रियं परमयौवने यद्दव्योर्विरूपमपि मोहतः किल शरीरमासीत् पुरा ।तदप्रियमहो भवत्यथ शरीरिणोः पश्यतोःसुरूपमपि वार्धके विमलचेलभूषान्वितम् ॥ २६॥

parasparamatipriyaṃ paramayauvane yaddavyorvirūpamapi mohataḥ kila śarīramāsīt purā |tadapriyamaho bhavatyatha śarīriṇoḥ paśyatoḥsurūpamapi vārdhake vimalacelabhūṣānvitam || 26||

जराशिथिलदेहिनो भुवि सुखं कुतो विद्यतेप्रमुढहृदयेन्द्रियो भवति तन्त्र सर्वा स्पृहा ।पदं स्खलति वै गतौ कटितटं न तत् पूर्ववच्छिरश्चलति वेपते करयुगं मनो भ्राम्यति ॥ २७॥

jarāśithiladehino bhuvi sukhaṃ kuto vidyatepramuḍhahṛdayendriyo bhavati tantra sarvā spṛhā |padaṃ skhalati vai gatau kaṭitaṭaṃ na tat pūrvavacchiraścalati vepate karayugaṃ mano bhrāmyati || 27||

स्वपुत्ररमणीसुता विषमवाक्यशूलेन तंकुतस्तव धनं वद क्व नु च कर्म सम्पादितम् ।इति प्रियजनाः सदा परितुदन्ति वृद्धं तदाप्यहो स परिखिन्नधीः शिवशिवेति नाक्रोशति ॥ २८॥

svaputraramaṇīsutā viṣamavākyaśūlena taṃkutastava dhanaṃ vada kva nu ca karma sampāditam |iti priyajanāḥ sadā paritudanti vṛddhaṃ tadāpyaho sa parikhinnadhīḥ śivaśiveti nākrośati || 28||

प्रयान्तमपि मन्दिरात् परुषवाक्यनिर्भत्सितंकुचेलमतिवार्धकं विधृतदण्डहस्तं नरम् ।क्व तात परिगच्छसीत्यपहसन्ति नप्त्रादयःपुनश्च परिवेष्टिता अपहरन्ति तस्यांशुके ॥ २९॥

prayāntamapi mandirāt paruṣavākyanirbhatsitaṃkucelamativārdhakaṃ vidhṛtadaṇḍahastaṃ naram |kva tāta parigacchasītyapahasanti naptrādayaḥpunaśca pariveṣṭitā apaharanti tasyāṃśuke || 29||

क्व मे नगरकम्बलं क्व च गतं कलिङ्गांशुकंसुमृन्मयघटः प्रिये मृदुलतार्णशय्या परा ।महानिशि गृहेश्वरि स्वपिषि चोरकाले कथंप्रजल्पति जरान्वितो न लभतेऽपि निद्रासुखम् ॥ ३०॥

kva me nagarakambalaṃ kva ca gataṃ kaliṅgāṃśukaṃsumṛnmayaghaṭaḥ priye mṛdulatārṇaśayyā parā |mahāniśi gṛheśvari svapiṣi corakāle kathaṃprajalpati jarānvito na labhate'pi nidrāsukham || 30||

चतुर्ष्वपि दशान्तरेष्वहह भूपतिर्मानवःसुखं न लभते सदा परवशो यतः सेन्द्रियः ।स्वमातृपितृवर्जितो भवति तत्र बाल्येऽर्भकःसदोपजननीजनैः स परिपोष्यते सेवकैः ॥ ३१॥

caturṣvapi daśāntareṣvahaha bhūpatirmānavaḥsukhaṃ na labhate sadā paravaśo yataḥ sendriyaḥ |svamātṛpitṛvarjito bhavati tatra bālye'rbhakaḥsadopajananījanaiḥ sa paripoṣyate sevakaiḥ || 31||

सदा विपदहो सुखं कथमसज्जनो मन्यतेनृपेन्द्रतनयस्य सम्भवति यच्च कौमारके ।गजाश्वरथवाहनभ्रमणचालनारोहणेमहास्त्रशरचापशिक्षणविधौ गदायोधने ॥ ३२॥

sadā vipadaho sukhaṃ kathamasajjano manyatenṛpendratanayasya sambhavati yacca kaumārake |gajāśvarathavāhanabhramaṇacālanārohaṇemahāstraśaracāpaśikṣaṇavidhau gadāyodhane || 32||

सदा नगरपालने प्रकृतिरञ्जने ध्वंसनेद्विषां कुमतिशिक्षणे लुकृतिलोकसंरक्षणे ।सुकीर्तिधनपोषणे निजसुहृज्जनालापनेकुतो निहितचेतसो नरमणेः सुखं यौवने ॥ ३३॥

sadā nagarapālane prakṛtirañjane dhvaṃsanedviṣāṃ kumatiśikṣaṇe lukṛtilokasaṃrakṣaṇe |sukīrtidhanapoṣaṇe nijasuhṛjjanālāpanekuto nihitacetaso naramaṇeḥ sukhaṃ yauvane || 33||

नृपोऽहमिति गर्वितो विधिनिषेधवर्ज्यो भवत्यमार्गगमनात् सदा दुरितकण्टकाविद्धपात् ।शशाङ्कमुखसुन्दरीवरतरक्षुपङ्क्तयां पुनर्न याति हृदयांशुकं नरपतेर्विलग्नं परम् ॥ ३४॥

nṛpo'hamiti garvito vidhiniṣedhavarjyo bhavatyamārgagamanāt sadā duritakaṇṭakāviddhapāt |śaśāṅkamukhasundarīvaratarakṣupaṅktayāṃ punarna yāti hṛdayāṃśukaṃ narapatervilagnaṃ param || 34||

भयं द्विजकुलोद्भवे भवति सर्वदा देहिनःश्रुतिस्मृतिविचारणे यजनयाजने पाठने ।स्वराक्षरविलोपतो दुरवगाहवेदार्थतोयथाविधिजपार्चनाव्रतविलोपतः कालतः ॥ ३५॥

bhayaṃ dvijakulodbhave bhavati sarvadā dehinaḥśrutismṛtivicāraṇe yajanayājane pāṭhane |svarākṣaravilopato duravagāhavedārthatoyathāvidhijapārcanāvratavilopataḥ kālataḥ || 35||

वणिक्कुलजदेहिनः क्व सुखमर्थकामस्य हापरार्थचयरक्षणे कलितकालहीनको ।महीपतिमहाभये परपणीयलाभक्षयेसदा निहितचेतसः कृषिपरिश्रमे गोक्रये ॥ ३६॥

vaṇikkulajadehinaḥ kva sukhamarthakāmasya hāparārthacayarakṣaṇe kalitakālahīnako |mahīpatimahābhaye parapaṇīyalābhakṣayesadā nihitacetasaḥ kṛṣipariśrame gokraye || 36||

त्रिवर्णजनसेवकः सविनयः पदादुद्भवोविधेर्भवति सर्वदा परवशः स भुङ्क्ते कदा ।अनेकपरिचर्यया शिथिलगात्रसर्वेन्द्रियःकदा स्वपिति मानवः कथमसौ विरक्तिं भजेत् ॥ ३७॥

trivarṇajanasevakaḥ savinayaḥ padādudbhavovidherbhavati sarvadā paravaśaḥ sa bhuṅkte kadā |anekaparicaryayā śithilagātrasarvendriyaḥkadā svapiti mānavaḥ kathamasau viraktiṃ bhajet || 37||

कुतः सुखमथ स्त्रिया भवति तत्र कौमारकेस्वजातिकुलशीलरूपमतितुल्यभर्ता मया ।कदा क्व किल लभ्यते सकलभूषणालङ्कृताभवामि कथमेवमादिशतचिन्तयावेष्टिते ॥ ३८॥

kutaḥ sukhamatha striyā bhavati tatra kaumārakesvajātikulaśīlarūpamatitulyabhartā mayā |kadā kva kila labhyate sakalabhūṣaṇālaṅkṛtābhavāmi kathamevamādiśatacintayāveṣṭite || 38||

सदा मृदुलभाषणे श्वशुरसेवने यौवनेस्वभर्तृपरितोषणे गृहपदार्थसंरक्षणे ।सुपाककरणे परं सुपरिवेषणे प्रेरणेसदार्पितदृशः सुखं पतिगृहे रमण्याः कुतः ॥ ३९॥

sadā mṛdulabhāṣaṇe śvaśurasevane yauvanesvabhartṛparitoṣaṇe gṛhapadārthasaṃrakṣaṇe |supākakaraṇe paraṃ supariveṣaṇe preraṇesadārpitadṛśaḥ sukhaṃ patigṛhe ramaṇyāḥ kutaḥ || 39||

मुहुर्भयमहो स्त्रियाः पतिविरोधगर्भाच्युतेःप्रजासु बहुलत्वतो जननतः सपत्न्याः शिशोः ।मृतेः प्रसवतो धवात्ययवियोगदारिद्रयतःस्नुषातनययोगतोऽप्यननुकूलजामातृतः ॥ ४०॥

muhurbhayamaho striyāḥ pativirodhagarbhācyuteḥprajāsu bahulatvato jananataḥ sapatnyāḥ śiśoḥ |mṛteḥ prasavato dhavātyayaviyogadāridrayataḥsnuṣātanayayogato'pyananukūlajāmātṛtaḥ || 40||

विरूपविगुणस्त्रिया रमणसम्प्रसादो न वैजनाः सततमङ्गनामभिलषन्ति रम्या यदि ।स्वमातृभवनस्थिता परजनेन सा निन्द्यतेसुखं खलु कुतः स्त्रियाः क्व भुवि लौकिकं चा मृतेः ॥ ४१॥

virūpaviguṇastriyā ramaṇasamprasādo na vaijanāḥ satatamaṅganāmabhilaṣanti ramyā yadi |svamātṛbhavanasthitā parajanena sā nindyatesukhaṃ khalu kutaḥ striyāḥ kva bhuvi laukikaṃ cā mṛteḥ || 41||

मुरारिपदपङ्कजप्रवणहस्तिराजोऽपि किंसुखी परमभूत् पुरा कुजनिनक्रवक्त्राहृतः ।क्षितीशवरवाहनस्य करिणस्तु का वा कथानिषादिदृढशृङ्खलाङ्कुशनियन्त्रणाद् बन्धनात् ॥ ४२॥

murāripadapaṅkajapravaṇahastirājo'pi kiṃsukhī paramabhūt purā kujaninakravaktrāhṛtaḥ |kṣitīśavaravāhanasya kariṇastu kā vā kathāniṣādidṛḍhaśṛṅkhalāṅkuśaniyantraṇād bandhanāt || 42||

सुखं शतमखाश्रयेऽप्यहह दभ्रमप्यन्ततोन चाभ्रमुपतेः स्वतश्चरणरोधनाद् बन्धनात् ।पुरन्दरमनोनुगां कलयतो गतिं चोत्तमांमुनिप्रवरशापतो वसुमतीगजत्वान्वयात् ॥ ४३॥

sukhaṃ śatamakhāśraye'pyahaha dabhramapyantatona cābhramupateḥ svataścaraṇarodhanād bandhanāt |purandaramanonugāṃ kalayato gatiṃ cottamāṃmunipravaraśāpato vasumatīgajatvānvayāt || 43||

पयोधिमथनोद्भवः सुरपतिप्रियोच्चैःश्रवाःसदा सुररणाङ्कणभ्रमणधर्मलालामुखः ।भवत्यपरसैन्धवो नरपतेः कथं प्राप्नुयात्सुखं शकटकर्षणात् कुशलसादिपादाहतेः ॥ ४४॥

payodhimathanodbhavaḥ surapatipriyoccaiḥśravāḥsadā suraraṇāṅkaṇabhramaṇadharmalālāmukhaḥ |bhavatyaparasaindhavo narapateḥ kathaṃ prāpnuyātsukhaṃ śakaṭakarṣaṇāt kuśalasādipādāhateḥ || 44||

जितो हरिरितीह पक्षिपतिराप दर्पं ततोहरेः किल वरार्थिनः प्रवरपत्रतामावहत् ।सुखं न पतगेशितुश्च परपक्षिणः स्यात् कथंकिरातजनभोजनस्य तरुकोटरावासिनः ॥ ४५॥

jito hariritīha pakṣipatirāpa darpaṃ tatohareḥ kila varārthinaḥ pravarapatratāmāvahat |sukhaṃ na patageśituśca parapakṣiṇaḥ syāt kathaṃkirātajanabhojanasya tarukoṭarāvāsinaḥ || 45||

त्रिमूर्तितनुरूपकस्तरुशिरोमणिः पुण्यभाक्प्रजाविविधकामनासततपूरणायास्तधीः ।सुखी भवति किं ततोऽपरतरुः कथं प्राप्नुयात्सुखं भवनपुत्तलीपरिकरादिहेतुः परम् ॥ ४६॥

trimūrtitanurūpakastaruśiromaṇiḥ puṇyabhākprajāvividhakāmanāsatatapūraṇāyāstadhīḥ |sukhī bhavati kiṃ tato'parataruḥ kathaṃ prāpnuyātsukhaṃ bhavanaputtalīparikarādihetuḥ param || 46||

सदा त्रिपथगामिनी परमपावनी साप्यहोसुखं न लभते नृणां दुरितवर्गसङ्क्षालनात् ।तनूमलपरिक्षयाच्छिवकपर्दसंरोधनान्नदी विपिनगामिनी किमयते सुखं जाड्यभाक् ॥ ४७॥

sadā tripathagāminī paramapāvanī sāpyahosukhaṃ na labhate nṛṇāṃ duritavargasaṅkṣālanāt |tanūmalaparikṣayācchivakapardasaṃrodhanānnadī vipinagāminī kimayate sukhaṃ jāḍyabhāk || 47||

सुखं किमु सरित्पतेश्चुलुकनान्मुनेर्मन्थनादहीन्द्रतनुरज्जुना सततबाडबग्रासतः ।रवुप्रवरबन्धनान्नियतमाकुलीभावतोनिजे हि भवने सदा स्वतनुजापतेर्वासनात् ॥ ४८॥

sukhaṃ kimu saritpateśculukanānmunermanthanādahīndratanurajjunā satatabāḍabagrāsataḥ |ravupravarabandhanānniyatamākulībhāvatonije hi bhavane sadā svatanujāpatervāsanāt || 48||

समुद्रजलपानतो गगनमार्गसञ्चारतःप्रचण्डपवनाहतेरशनिताडनाद् वज्रिणः ।अकालनिजकालयोरपि च भूतले वर्षणात्कुतो जडमयस्य हा भवति धूमयोनेः सुखम् ॥ ४९॥

samudrajalapānato gaganamārgasañcārataḥpracaṇḍapavanāhateraśanitāḍanād vajriṇaḥ |akālanijakālayorapi ca bhūtale varṣaṇātkuto jaḍamayasya hā bhavati dhūmayoneḥ sukham || 49||

वनस्पतिपतिः स्वयं स खलु राजयक्ष्माकुलःसुधाकरशरीरभृद् भवति राहुणा पीडितः ।मलिम्लुचसरोरुहप्रवरकामुकद्वेषिणोविचित्रममरत्वमेतदवलोकयेन्दोः परम् ॥ ५०॥

vanaspatipatiḥ svayaṃ sa khalu rājayakṣmākulaḥsudhākaraśarīrabhṛd bhavati rāhuṇā pīḍitaḥ |malimlucasaroruhapravarakāmukadveṣiṇovicitramamaratvametadavalokayendoḥ param || 50||

महेश्वरभयाद् रविर्भ्रमति काञ्चनाद्रिं सदाप्रजाघशुभकर्मणां भवति किं च साक्षी भृशम् ।विहीनदशनाननश्चरुहविः समश्नात्यहोकुतोऽस्य सुखमात्मनः परमनूरुमत्सारथेः ॥ ५१॥

maheśvarabhayād ravirbhramati kāñcanādriṃ sadāprajāghaśubhakarmaṇāṃ bhavati kiṃ ca sākṣī bhṛśam |vihīnadaśanānanaścaruhaviḥ samaśnātyahokuto'sya sukhamātmanaḥ paramanūrumatsāratheḥ || 51||

शुभाशुभमखे हुतं वहति भूसुरैराननेतदर्पयति हव्यवाड् यजनदेवताभ्यो हविः ।पचत्यपि च षड् रसान् नृजठरे तथा मन्दिरेकुतोऽस्य सुखमस्ति हा नियतदीपभावान्निशि ॥ ५२॥

śubhāśubhamakhe hutaṃ vahati bhūsurairānanetadarpayati havyavāḍ yajanadevatābhyo haviḥ |pacatyapi ca ṣaḍ rasān nṛjaṭhare tathā mandirekuto'sya sukhamasti hā niyatadīpabhāvānniśi || 52||

सहस्रभगवान् हरिः कथमसौ सुखं प्रमुत्रान्न चैकसुभगान्वितोऽपि च नरस्त्रिलोके सुखी ।शरीरचरुयाजिनां रणधनञ्जये प्रीतयेस्वभोज्यगणिकाङ्गनाव्रजनियोजकश्चानिशम् ॥ ५३॥

sahasrabhagavān hariḥ kathamasau sukhaṃ pramutrānna caikasubhagānvito'pi ca narastriloke sukhī |śarīracaruyājināṃ raṇadhanañjaye prītayesvabhojyagaṇikāṅganāvrajaniyojakaścāniśam || 53||

सुखी भवति किं विधिर्विविधसृष्टिसङ्कल्पवान्जितेन्द्रिययतीश्वरादरणचित्तवृत्तिः सदा ।स्वपूर्वचतुराननप्रचुरमुण्डमाल्यं परंमहेशगलमण्डनं मनसि चिन्तयन् बुद्धिमान् ॥ ५४॥

sukhī bhavati kiṃ vidhirvividhasṛṣṭisaṅkalpavānjitendriyayatīśvarādaraṇacittavṛttiḥ sadā |svapūrvacaturānanapracuramuṇḍamālyaṃ paraṃmaheśagalamaṇḍanaṃ manasi cintayan buddhimān || 54||

सुखी कथमधोक्षजो रखुकुलावतंसः परंदशाननवधोत्सुको नरहरिर्महावामनः ।फणीन्द्रशयनः पयोनिधिनिकेतनः श्रीपतिर्धराधरधरः पुमान् बहुलवेषधारी यथा ॥ ५५॥

sukhī kathamadhokṣajo rakhukulāvataṃsaḥ paraṃdaśānanavadhotsuko naraharirmahāvāmanaḥ |phaṇīndraśayanaḥ payonidhiniketanaḥ śrīpatirdharādharadharaḥ pumān bahulaveṣadhārī yathā || 55||

महापितृवनालयो नरकरोटिमालाधरःपिशाचगणसंवृतः करटिचर्मवासोधरः ।चिताभसितलेपनो विषधरेन्द्रभूषो हरोविरूपनयनः सुखी भवति किं च भिक्षाटनः ॥ ५६॥

mahāpitṛvanālayo narakaroṭimālādharaḥpiśācagaṇasaṃvṛtaḥ karaṭicarmavāsodharaḥ |citābhasitalepano viṣadharendrabhūṣo harovirūpanayanaḥ sukhī bhavati kiṃ ca bhikṣāṭanaḥ || 56||

विधिप्रमुखदैवतैर्मनसि काङ्क्षणीयं मुहुनिन्दानममृतस्य यत् सकलदेवतांशात्मकम् ।नृजन्म भुवि देहिनां परमदुर्लभं हाटकंकरोति कुमतिर्वृथा भुवि यथा ह्यपात्रे व्यधात् ॥ ५७॥

vidhipramukhadaivatairmanasi kāṅkṣaṇīyaṃ muhunindānamamṛtasya yat sakaladevatāṃśātmakam |nṛjanma bhuvi dehināṃ paramadurlabhaṃ hāṭakaṃkaroti kumatirvṛthā bhuvi yathā hyapātre vyadhāt || 57||

द्विजत्वमपि दुर्लभं वरकुलोद्भवत्वं नृणांत्रयीविहितकर्मकृत्त्वमपि शाम्भवत्वं ततः ।विशुद्धमतिसङ्गमो विमलबुद्धिमत्त्वं परंत्विदं भवति यस्य वै सुकृतशालिनां सोऽग्रणीः ॥ ५८॥

dvijatvamapi durlabhaṃ varakulodbhavatvaṃ nṛṇāṃtrayīvihitakarmakṛttvamapi śāmbhavatvaṃ tataḥ |viśuddhamatisaṅgamo vimalabuddhimattvaṃ paraṃtvidaṃ bhavati yasya vai sukṛtaśālināṃ so'graṇīḥ || 58||

गतं न लभते जनः क्षणलवांशमप्यायुषःसदा विषयवासनाक्षपितकालवृत्तेर्बत ।लभेत सिकतागतं जलमपि प्रयत्नान्न तत्ततः कुरु तदैश्वरं सफलमात्मसंयोजनात् ॥ ५९॥

gataṃ na labhate janaḥ kṣaṇalavāṃśamapyāyuṣaḥsadā viṣayavāsanākṣapitakālavṛtterbata |labheta sikatāgataṃ jalamapi prayatnānna tattataḥ kuru tadaiśvaraṃ saphalamātmasaṃyojanāt || 59||

नर स्मर न तां वृथा विषलतामिमां सुन्दरींस्तनद्वयसुमञ्जरीमधुरपल्लवां मोहिनीम् ।भवज्वरविकारदामसहनीयतृष्णावहांस्त्रियः खलु विचिन्तभादपि विमोहयन्त्यद्भुतम् ॥ ६०॥

nara smara na tāṃ vṛthā viṣalatāmimāṃ sundarīṃstanadvayasumañjarīmadhurapallavāṃ mohinīm |bhavajvaravikāradāmasahanīyatṛṣṇāvahāṃstriyaḥ khalu vicintabhādapi vimohayantyadbhutam || 60||

असत्यनिलयं परं दुरितकृष्ण वर्मेन्धनंपरार्तिकरणक्षमं परुषमोहगर्वालयम् ।अचञ्चलसुधीमनःकुलगिरीन्द्रवज्रायुधंकथं हि रमणीजनं कमलसम्भवोऽजीजनत् ॥ ६१॥

asatyanilayaṃ paraṃ duritakṛṣṇa varmendhanaṃparārtikaraṇakṣamaṃ paruṣamohagarvālayam |acañcalasudhīmanaḥkulagirīndravajrāyudhaṃkathaṃ hi ramaṇījanaṃ kamalasambhavo'jījanat || 61||

वशीकरणमन्त्रमद्भुतमपारवीर्यं स्मरःप्रयोगकुशलः स्वयं खलु जपन् सदा त्र्यक्षरम् ।प्रसिद्धमबलेति तं त्रिभुवनस्थजन्तुष्वसौकरोति सफलं ततः स्मरहरेति मन्त्रं जप ॥ ६२॥

vaśīkaraṇamantramadbhutamapāravīryaṃ smaraḥprayogakuśalaḥ svayaṃ khalu japan sadā tryakṣaram |prasiddhamabaleti taṃ tribhuvanasthajantuṣvasaukaroti saphalaṃ tataḥ smarahareti mantraṃ japa || 62||

गतानुगतिका जना ध्रुवमिमे जगत्यां सुधीर्न कोऽपि सुविचारवान् यदबलेति मत्ताः स्त्रियः ।विचित्रमिह ता बलप्रकृतिधर्मतेजस्तपोधनान्यपहरन्ति याः स्मरणमात्रतो जाग्रति ॥ ६३॥

gatānugatikā janā dhruvamime jagatyāṃ sudhīrna ko'pi suvicāravān yadabaleti mattāḥ striyaḥ |vicitramiha tā balaprakṛtidharmatejastapodhanānyapaharanti yāḥ smaraṇamātrato jāgrati || 63||

सुतेन सुगतिः पितुः स्मृतिगिरेरितेति ध्रुवंतथैव तपसा गतिर्न खलु पुत्रहीनस्य किम् ।तदर्थमबलानले बहुधनेन्धनप्रोज्ज्वलेपतङ्ग इव दीपके पतति सत्तपोबाधके ॥ ६४॥

sutena sugatiḥ pituḥ smṛtigireriteti dhruvaṃtathaiva tapasā gatirna khalu putrahīnasya kim |tadarthamabalānale bahudhanendhanaprojjvalepataṅga iva dīpake patati sattapobādhake || 64||

वृथा बहुधनव्ययैर्व्रजपैः प्रजोत्पादनंकरोति विबुधोऽपि किं जगति धर्मपत्न्या मुदा ।स चेत् कुचरितो भवेद् भवति पुण्यलोकस्थितेःपितुः पतनकारणं प्रकटमैहिके चायशः ॥ ६५।

vṛthā bahudhanavyayairvrajapaiḥ prajotpādanaṃkaroti vibudho'pi kiṃ jagati dharmapatnyā mudā |sa cet kucarito bhaved bhavati puṇyalokasthiteḥpituḥ patanakāraṇaṃ prakaṭamaihike cāyaśaḥ || 65|

पिता भवति रेतसा स्वयमिहैव पुत्रात्मनात्रयी वदति तत्तथा विदितमेतदत्यद्भुतम् ।स्वकर्मपरिपाकतो भवति जन्म चेति श्रुतंश्रुतेर्हि वचनं तदर्थमवबुध्यते नो जडः ॥ ६६॥

pitā bhavati retasā svayamihaiva putrātmanātrayī vadati tattathā viditametadatyadbhutam |svakarmaparipākato bhavati janma ceti śrutaṃśruterhi vacanaṃ tadarthamavabudhyate no jaḍaḥ || 66||

अजस्य परमात्मनो न खलु शुक्लमाहारजंपितृत्वमिव वन्ध्यपुंस इह नैव सम्भावितम् ।अलिङ्गसुखचित्तनोः परिणतिश्च नो कर्मजासदाद्वयसदात्मनः श्रुतिविधिश्च कोऽप्यस्ति नो ॥ ६७॥

ajasya paramātmano na khalu śuklamāhārajaṃpitṛtvamiva vandhyapuṃsa iha naiva sambhāvitam |aliṅgasukhacittanoḥ pariṇatiśca no karmajāsadādvayasadātmanaḥ śrutividhiśca ko'pyasti no || 67||

धनं स्वसुखकारणं निमिषशस्तथा लेशशोनरेण बहुविद्यया परममार्जन भुवि ।न नीतिवचनं हि तत् खलु जडं सुखस्यात्मनःकथं भवति कारणं भुवि विचारवान् कोऽपि न ॥ ६८॥

dhanaṃ svasukhakāraṇaṃ nimiṣaśastathā leśaśonareṇa bahuvidyayā paramamārjana bhuvi |na nītivacanaṃ hi tat khalu jaḍaṃ sukhasyātmanaḥkathaṃ bhavati kāraṇaṃ bhuvi vicāravān ko'pi na || 68||

धनं मदविवर्धनं पतिसतीमनोभेदनंकुनीतिजनभूषणं नटनटीसमाकर्णनम् ।प्रपञ्चतरुजीवनं प्रणयतैलसंशोषणंकथं हि विदुषेष्यते कुमतिभिः प्रकोपो यथा ॥ ६९॥

dhanaṃ madavivardhanaṃ patisatīmanobhedanaṃkunītijanabhūṣaṇaṃ naṭanaṭīsamākarṇanam |prapañcatarujīvanaṃ praṇayatailasaṃśoṣaṇaṃkathaṃ hi viduṣeṣyate kumatibhiḥ prakopo yathā || 69||

निरन्तरसुखप्रदं निटिललोचनं निष्कलंममत्वपरिमोचनं मदनवैरिणं तं प्रभुम् ।विहाय विबुधोऽपि किं विभवसिद्धये कुत्सितंनरं नरकमागिनं सततमाश्रयत्यात्महा ॥ ७०॥

nirantarasukhapradaṃ niṭilalocanaṃ niṣkalaṃmamatvaparimocanaṃ madanavairiṇaṃ taṃ prabhum |vihāya vibudho'pi kiṃ vibhavasiddhaye kutsitaṃnaraṃ narakamāginaṃ satatamāśrayatyātmahā || 70||

धनार्जनपरो भव त्वमिह सर्वदा दुःखधीस्तवात्र सुखमीषदस्ति किमु तद्धनेन ध्रुवम् ।स्वपुत्रसुकलत्रमित्रजनभोगयोग्यं भवेत्तदार्जनसमुच्चयेषु सरघेव किं क्लिश्यसि ॥ ७१॥

dhanārjanaparo bhava tvamiha sarvadā duḥkhadhīstavātra sukhamīṣadasti kimu taddhanena dhruvam |svaputrasukalatramitrajanabhogayogyaṃ bhavettadārjanasamuccayeṣu saragheva kiṃ kliśyasi || 71||

त्रयीपठनमादरात् पितृतिथौ हि भोक्तुं द्विजःकरोति गदितुं क्वचित् स्मृतिविमर्शनं सूतकम् ।मनूञ्जपति हिंसनाय परमार्थतो वेदविन्न कश्चिदपि पुण्यधीर्भुवि विचारवानात्मनि ॥ ७२॥

trayīpaṭhanamādarāt pitṛtithau hi bhoktuṃ dvijaḥkaroti gadituṃ kvacit smṛtivimarśanaṃ sūtakam |manūñjapati hiṃsanāya paramārthato vedavinna kaścidapi puṇyadhīrbhuvi vicāravānātmani || 72||

इदं जगदसन्महन्न खलु कर्म देहः सतीधनं निधनमिन्द्रजालमिति सर्वमात्मीयकम् ।परानुपदिशन्त्यहो श्रुतिशिरांसि लोके स्वयंधनार्जनपराः सदा धनिगृहाश्रिताः पण्डिताः ॥ ७३॥

idaṃ jagadasanmahanna khalu karma dehaḥ satīdhanaṃ nidhanamindrajālamiti sarvamātmīyakam |parānupadiśantyaho śrutiśirāṃsi loke svayaṃdhanārjanaparāḥ sadā dhanigṛhāśritāḥ paṇḍitāḥ || 73||

कुतर्कपठनोत्सुकाः कुसुमबाणशास्त्रीयकाःप्रबन्धकथनप्रियाः प्रहसनप्रशंसाकराः ।कलाकुशलबुद्धयः कलुषहूणभाषारताभवन्ति भुवि भूसुरा निगमसारचित् कोऽपि न ॥ ७४॥

kutarkapaṭhanotsukāḥ kusumabāṇaśāstrīyakāḥprabandhakathanapriyāḥ prahasanapraśaṃsākarāḥ |kalākuśalabuddhayaḥ kaluṣahūṇabhāṣāratābhavanti bhuvi bhūsurā nigamasāracit ko'pi na || 74||

घनार्जनपरो भवान् भवति यावदेव प्रियाकुमारपितृसोदरीदुहितृमातृबन्धुस्नुषाः ।भवन्ति विनयान्विताः परिसरन्ति भक्त्या परंयदा भवति निर्धनो जगति ते हि कुप्यन्ति च ॥ ७५॥

ghanārjanaparo bhavān bhavati yāvadeva priyākumārapitṛsodarīduhitṛmātṛbandhusnuṣāḥ |bhavanti vinayānvitāḥ parisaranti bhaktyā paraṃyadā bhavati nirdhano jagati te hi kupyanti ca || 75||

न कोऽपि च सहायको भवति तत्र वर्त्मन्यहोजनो बहुदयापरास्त्वयि हि ये श्मशानावधि ।धनार्थमनुयान्ति केचन बुधा मुधा तज्जनेकरोषि सततं प्रियं त्यज ममत्वपाशं ततः ॥ ७६॥

na ko'pi ca sahāyako bhavati tatra vartmanyahojano bahudayāparāstvayi hi ye śmaśānāvadhi |dhanārthamanuyānti kecana budhā mudhā tajjanekaroṣi satataṃ priyaṃ tyaja mamatvapāśaṃ tataḥ || 76||

पलालमिह धान्यधीस्त्यजति लोकशास्त्रश्रुतीस्तथा त्वमपि मोक्षधीस्त्वरितमेव तं स्वीकुरु ।चराचरमयं रसं गुरुकटाक्षसंस्पर्शनात्पयोऽपि जलमिश्रितं कलयतीह हंसो यथा ॥ ७७॥

palālamiha dhānyadhīstyajati lokaśāstraśrutīstathā tvamapi mokṣadhīstvaritameva taṃ svīkuru |carācaramayaṃ rasaṃ gurukaṭākṣasaṃsparśanātpayo'pi jalamiśritaṃ kalayatīha haṃso yathā || 77||

इमामशुचिकुण्डिकां जडमयीं तनुं श्यामलांरसार्तवसुमृन्मयीं पितृकुलालसत्कारणाम् ।यतीन्द्रनवरन्ध्रिकां सुभगचक्रसम्भूतिकांन तां स्पृश मनोरथश्वपचदूषितां सर्वथा ॥ ७८॥

imāmaśucikuṇḍikāṃ jaḍamayīṃ tanuṃ śyāmalāṃrasārtavasumṛnmayīṃ pitṛkulālasatkāraṇām |yatīndranavarandhrikāṃ subhagacakrasambhūtikāṃna tāṃ spṛśa manorathaśvapacadūṣitāṃ sarvathā || 78||

अहो परमदुःखदो जगति कोऽस्ति देहात् पृथक्परोपकृतिवृत्तिविस्मृतिपरश्च दोषाकरः ।परार्तिनयनोत्सवः परधनक्षयौत्सुक्यधीस्तपोजनपराङ्मुखस्तरलताकरः सन्मतेः ॥ ७९॥

aho paramaduḥkhado jagati ko'sti dehāt pṛthakparopakṛtivṛttivismṛtiparaśca doṣākaraḥ |parārtinayanotsavaḥ paradhanakṣayautsukyadhīstapojanaparāṅmukhastaralatākaraḥ sanmateḥ || 79||

गजाब्जवरचित्रकायकिरिगोमृगाणां यथात्वगस्थिनखरोमरोचनवराणि गौरीपतेः ।समर्पणविभूषणोपकरणानि जन्तोस्तथातवाङ्गमशिवार्पणं भवति किं न भूभारकृत् ॥ ८०॥

gajābjavaracitrakāyakirigomṛgāṇāṃ yathātvagasthinakharomarocanavarāṇi gaurīpateḥ |samarpaṇavibhūṣaṇopakaraṇāni jantostathātavāṅgamaśivārpaṇaṃ bhavati kiṃ na bhūbhārakṛt || 80||

भनोनृपतिमञ्जसा जहि विवेकखड्गेन तंमहेश्वरपराङ्मुखं विषयपञ्चमन्त्र्यन्वितम् ।शिवाङ्घ्रिकमलार्चनानियतकामयानस्थितस्ततो ह्यमृतसुन्दरी प्रवृणुयाद्भवन्तं सुधीः ॥ ८१॥

bhanonṛpatimañjasā jahi vivekakhaḍgena taṃmaheśvaraparāṅmukhaṃ viṣayapañcamantryanvitam |śivāṅghrikamalārcanāniyatakāmayānasthitastato hyamṛtasundarī pravṛṇuyādbhavantaṃ sudhīḥ || 81||

मनोदशमुखासुरं भवसमुद्रमध्योल्लसच्छरीरपुरवासिनं विमलबुद्धिसीतामुषम् ।जहि त्वमभिरामधीः प्रणवचापचन्द्रेषुणाविदेहकुलदीपिकां प्रलभसे पुनः सत्वरम् ॥ ८२॥

manodaśamukhāsuraṃ bhavasamudramadhyollasaccharīrapuravāsinaṃ vimalabuddhisītāmuṣam |jahi tvamabhirāmadhīḥ praṇavacāpacandreṣuṇāvidehakuladīpikāṃ pralabhase punaḥ satvaram || 82||

मनोन्मनि जहि द्रुतं हृदयचण्डभण्डासुरंपरात्प्रकृतिमण्डितं परमशाम्भवीभासिते ।महेन्द्रधनुषा त्विषा मदनवैरिनेत्राग्निनासुखा मृततरङ्गिणी भवसि तेन संराज्ञिका ॥ ८३॥

manonmani jahi drutaṃ hṛdayacaṇḍabhaṇḍāsuraṃparātprakṛtimaṇḍitaṃ paramaśāmbhavībhāsite |mahendradhanuṣā tviṣā madanavairinetrāgnināsukhā mṛtataraṅgiṇī bhavasi tena saṃrājñikā || 83||

गुरूक्तिसुधयैव हृत् समलमाप्नुयाच्छुद्धतांतदा तव हि मोक्षधोहृदयपुण्डरीकाम्बरे ।अखण्डममृतं शिवं शशिकलावतंसं सुखंततस्त्वमिह पश्यसि प्रणतलोककल्पद्रुमम् ॥ ८४॥

gurūktisudhayaiva hṛt samalamāpnuyācchuddhatāṃtadā tava hi mokṣadhohṛdayapuṇḍarīkāmbare |akhaṇḍamamṛtaṃ śivaṃ śaśikalāvataṃsaṃ sukhaṃtatastvamiha paśyasi praṇatalokakalpadrumam || 84||

कृपाब्धिवडवानलं सुकृतशैलवज्रायुधंविमर्शसुममञ्जरीवनहुताशनं नाश्रय ।सुमैत्रघनमारुतं सुमतिपद्मिनीहस्तिनींक्रुधं वरतपोऽशनिं चितिशशाङ्कराहुं नर ॥ ८५॥

kṛpābdhivaḍavānalaṃ sukṛtaśailavajrāyudhaṃvimarśasumamañjarīvanahutāśanaṃ nāśraya |sumaitraghanamārutaṃ sumatipadminīhastinīṃkrudhaṃ varatapo'śaniṃ citiśaśāṅkarāhuṃ nara || 85||

स्पृहा शुनकबालिकेति हि वदामि भोज्ये तु सास्ववान्तमनघा च नातिपरिपालितान्नं भयात् ।न गच्छति धरान्तरं तत इतः क्षणं धावतिब्रवीमि किमहो सुधीर्जगति नास्ति तृष्णोपमा ॥ ८६॥

spṛhā śunakabāliketi hi vadāmi bhojye tu sāsvavāntamanaghā ca nātiparipālitānnaṃ bhayāt |na gacchati dharāntaraṃ tata itaḥ kṣaṇaṃ dhāvatibravīmi kimaho sudhīrjagati nāsti tṛṣṇopamā || 86||

मनोरथपिशाचिका सकलधातुसंशोषिकाकुदेशगमनोत्सुका गलिन्तभीतिदुर्वृत्तिका ।सदा चपलचित्तदा स्मरणमात्रतो नश्यतिध्रुवं शिवपदाब्जभक्तिरसतृप्तिसेतोर्भुवि ॥ ८७॥

manorathapiśācikā sakaladhātusaṃśoṣikākudeśagamanotsukā galintabhītidurvṛttikā |sadā capalacittadā smaraṇamātrato naśyatidhruvaṃ śivapadābjabhaktirasatṛptisetorbhuvi || 87||

त्वमेव परमः शिवस्त्वयि हि जातमेतज्जगत्त्वयि प्ररमते पुनस्त्वयि विलीयते सत्तया ।त्वमेव सकलं जगज्जलनिधौ तरङ्गादिवत्त्वमेव परमोक्तिवानहमपीति न त्वां विना ॥ ८८॥

tvameva paramaḥ śivastvayi hi jātametajjagattvayi praramate punastvayi vilīyate sattayā |tvameva sakalaṃ jagajjalanidhau taraṅgādivattvameva paramoktivānahamapīti na tvāṃ vinā || 88||

इमां परमपावनीं हृदि विरक्तिरत्नावलिंसदा वहति यो नरः स तु विवेकचूडामणिः ।भजत्यमलबुद्धिषु प्रवरतामपि श्रीपुरेश्वरस्य कृपयामृतं प्रलभतामनन्तं शिवम् ॥ ८९॥

imāṃ paramapāvanīṃ hṛdi viraktiratnāvaliṃsadā vahati yo naraḥ sa tu vivekacūḍāmaṇiḥ |bhajatyamalabuddhiṣu pravaratāmapi śrīpureśvarasya kṛpayāmṛtaṃ pralabhatāmanantaṃ śivam || 89||

इति श्रीविरक्तिरत्नावलिः समाप्ता ।(३८)

iti śrīviraktiratnāvaliḥ samāptā |(38)