शिवोपनिषत् Siva Upanishad

कैलासशिखरासीनमशेषामरपूजितम् ।कालघ्नं श्रीमहाकालमीश्वरं ज्ञानपारगम् ॥ ११॥

kailāsaśikharāsīnamaśeṣāmarapūjitam |kālaghnaṃ śrīmahākālamīśvaraṃ jñānapāragam || 11||

सम्पूज्य विधिवद्भक्त्या ऋष्यात्रेयः सुसंयतः ।सर्वभूतहितार्थाय पप्रच्छेदं महामुनिः ॥ १२॥

sampūjya vidhivadbhaktyā ṛṣyātreyaḥ susaṃyataḥ |sarvabhūtahitārthāya papracchedaṃ mahāmuniḥ || 12||

ज्ञानयोगं न विन्दन्ति ये नरा मन्दबुद्धयः ।ते मुच्यन्ते कथं घोराद्भगवन्भवसागरात् ॥ १३॥

jñānayogaṃ na vindanti ye narā mandabuddhayaḥ |te mucyante kathaṃ ghorādbhagavanbhavasāgarāt || 13||

एवं पृष्टः प्रसन्नात्मा ऋष्यात्रेयेण धीमता ।मन्दबुद्धिविमुक्त्यर्थं महाकालः प्रभाषते ॥ १४॥

evaṃ pṛṣṭaḥ prasannātmā ṛṣyātreyeṇa dhīmatā |mandabuddhivimuktyarthaṃ mahākālaḥ prabhāṣate || 14||

महादेव उवाचपुरा रुद्रेण गदिताः शिवधर्माः सनातनाः ।देव्याः सर्वगणानां च संक्षेपाद्ग्रन्थकोटिभिः ॥ १५॥

mahādeva uvācapurā rudreṇa gaditāḥ śivadharmāḥ sanātanāḥ |devyāḥ sarvagaṇānāṃ ca saṃkṣepādgranthakoṭibhiḥ || 15||

आयुः प्रज्ञां तथा शक्तिं प्रसमीक्ष्य नॄणामिह ।तापत्रयप्रपीडां च भोगतृष्णाविमोहिनीम् ॥ १६॥

āyuḥ prajñāṃ tathā śaktiṃ prasamīkṣya nṝṇāmiha |tāpatrayaprapīḍāṃ ca bhogatṛṣṇāvimohinīm || 16||

ते धर्माः स्कन्दनन्दिभ्यामन्यैश्च मुनिसत्तमैः ।सारमादाय निर्दिष्टाः सम्यक्प्रकरणान्तरैः ॥ १७॥

te dharmāḥ skandanandibhyāmanyaiśca munisattamaiḥ |sāramādāya nirdiṣṭāḥ samyakprakaraṇāntaraiḥ || 17||

सारादपि महासारं शिवोपनिषदं परम् ।अल्पग्रन्थं महार्थं च प्रवक्ष्यामि जगद्धितम् ॥ १८॥

sārādapi mahāsāraṃ śivopaniṣadaṃ param |alpagranthaṃ mahārthaṃ ca pravakṣyāmi jagaddhitam || 18||

शिवः शिव इमे शान्त नाम चाद्यं मुहुर्मुहुः ।उच्चारयन्ति तद्भक्त्या ते शिवा नात्र संशयः ॥ १९॥

śivaḥ śiva ime śānta nāma cādyaṃ muhurmuhuḥ |uccārayanti tadbhaktyā te śivā nātra saṃśayaḥ || 19||

अशिवाः पाशसंयुक्ताः पशवः सर्वचेतनाः ।यस्माद्विलक्षणास्तेभ्यस्तस्मादीशः शिवः स्मृतः ॥ ११०॥

aśivāḥ pāśasaṃyuktāḥ paśavaḥ sarvacetanāḥ |yasmādvilakṣaṇāstebhyastasmādīśaḥ śivaḥ smṛtaḥ || 110||

गुणो बुद्धिरहंकारस्तन्मात्राणीन्द्रियानि च ।भूतानि च चतुर्विंशदिति पाशाः प्रकीर्तिताः ॥ १११॥

guṇo buddhirahaṃkārastanmātrāṇīndriyāni ca |bhūtāni ca caturviṃśaditi pāśāḥ prakīrtitāḥ || 111||

पञ्चविंशकमज्ञानं सहजं सर्वदेहिनाम् ।पाशाजालस्य तन्मूलं प्रकृतिः कारणाय नः ॥ ११२॥

pañcaviṃśakamajñānaṃ sahajaṃ sarvadehinām |pāśājālasya tanmūlaṃ prakṛtiḥ kāraṇāya naḥ || 112||

सत्यज्ञाने निबध्यन्ते पुरुषाः पाशबन्धनैः ।मद्भावाच्च विमुच्यन्ते ज्ञानिनः पाशपञ्जरात् ॥ ११३॥

satyajñāne nibadhyante puruṣāḥ pāśabandhanaiḥ |madbhāvācca vimucyante jñāninaḥ pāśapañjarāt || 113||

षड्विंशकश्च पुरुषः पशुरज्ञः शिवागमे ।सप्तविंश इति प्रोक्तः शिवः सर्वजगत्पतिः ॥ ११४॥

ṣaḍviṃśakaśca puruṣaḥ paśurajñaḥ śivāgame |saptaviṃśa iti proktaḥ śivaḥ sarvajagatpatiḥ || 114||

यस्माच्छिवः सुसम्पूर्णः सर्वज्ञः सर्वगः प्रभुः ।तस्मात्स पाशहरितः स विशुद्धः स्वभावतः ॥ ११५॥

yasmācchivaḥ susampūrṇaḥ sarvajñaḥ sarvagaḥ prabhuḥ |tasmātsa pāśaharitaḥ sa viśuddhaḥ svabhāvataḥ || 115||

पशुपाशपरः शान्तः परमज्ञानदेशिकः ।शिवः शिवाय भूतानां तं विज्ञाय विमुच्यते ॥ ११६॥

paśupāśaparaḥ śāntaḥ paramajñānadeśikaḥ |śivaḥ śivāya bhūtānāṃ taṃ vijñāya vimucyate || 116||

एतदेव परं ज्ञानं शिव इत्यक्षरद्वयम् ।विचाराद्याति विस्तारं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ ११७॥

etadeva paraṃ jñānaṃ śiva ityakṣaradvayam |vicārādyāti vistāraṃ tailabindurivāmbhasi || 117||

सकृदुच्चारितं येन शिव इत्यक्षरद्वयम् ।बद्धः परिकरस्तेन मोक्षोपगमनं प्रति ॥ ११८॥

sakṛduccāritaṃ yena śiva ityakṣaradvayam |baddhaḥ parikarastena mokṣopagamanaṃ prati || 118||

द्व्यक्षरः शिवमन्त्रो ऽयं शिवोपनिषदि स्मृतः ।एकाक्षरः पुनश्चायमोमित्येवं व्यवस्थितः ॥ ११९॥

dvyakṣaraḥ śivamantro 'yaṃ śivopaniṣadi smṛtaḥ |ekākṣaraḥ punaścāyamomityevaṃ vyavasthitaḥ || 119||

नामसंकीर्तणादेव शिवस्याशेषपातकैः ।यतः प्रमुच्यते क्षिप्रं मन्त्रो ऽयं द्व्यक्षरः परः ॥ १२०॥

nāmasaṃkīrtaṇādeva śivasyāśeṣapātakaiḥ |yataḥ pramucyate kṣipraṃ mantro 'yaṃ dvyakṣaraḥ paraḥ || 120||

यः शिवं शिवमित्येवं द्व्यक्षरं मन्त्रमभ्यसेत् ।एकाक्षरं वा सततं स याति परमं पदम् ॥ १२१॥

yaḥ śivaṃ śivamityevaṃ dvyakṣaraṃ mantramabhyaset |ekākṣaraṃ vā satataṃ sa yāti paramaṃ padam || 121||

मित्रस्वजनबन्धूनां कुर्यान्नाम शिवात्मकम् ।अपि तत्कीर्तनाद्याति पापमुक्तः शिवं पुरम् ॥ १२२॥

mitrasvajanabandhūnāṃ kuryānnāma śivātmakam |api tatkīrtanādyāti pāpamuktaḥ śivaṃ puram || 122||

विज्ञेयः स शिवः शान्तो नरस्तद्भावभावितः ।आस्ते सदा निरुद्विग्नः स देहान्ते विमुच्यते ॥ १२३॥

vijñeyaḥ sa śivaḥ śānto narastadbhāvabhāvitaḥ |āste sadā nirudvignaḥ sa dehānte vimucyate || 123||

हृद्यन्तःकरणं ज्ञेयं शिवस्य आयतनं परम् ।हृत्पद्मं वेदिका तत्र लिङ्गमोंकारमिष्यते ॥ १२४॥

hṛdyantaḥkaraṇaṃ jñeyaṃ śivasya āyatanaṃ param |hṛtpadmaṃ vedikā tatra liṅgamoṃkāramiṣyate || 124||

पुरुषः स्थापको ज्ञेयः सत्यं संमार्जनं स्मृतम् ।अहिंसा गोमयं प्रोक्तं शान्तिश्च सलिलं परम् ॥ १२५॥

puruṣaḥ sthāpako jñeyaḥ satyaṃ saṃmārjanaṃ smṛtam |ahiṃsā gomayaṃ proktaṃ śāntiśca salilaṃ param || 125||

कुर्यात्संमार्जनं प्राज्ञो वैराग्यं चन्दनं स्मृतम् ।पूजयेद्ध्यानयोगेन संतोषैः कुसुमैः सितैः ॥ १२६॥

kuryātsaṃmārjanaṃ prājño vairāgyaṃ candanaṃ smṛtam |pūjayeddhyānayogena saṃtoṣaiḥ kusumaiḥ sitaiḥ || 126||

धूपश्च गुग्गुलुर्देयः प्राणायामसमुद्भवः ।प्रत्याहारश्च नैवेद्यमस्तेयं च प्रदक्षिणम् ॥ १२७॥

dhūpaśca guggulurdeyaḥ prāṇāyāmasamudbhavaḥ |pratyāhāraśca naivedyamasteyaṃ ca pradakṣiṇam || 127||

इति दिव्योपचारैश्च सम्पूज्य परमं शिवम् ।जपेद्ध्यायेच्च मुक्त्यर्थं सर्वसङ्गविवर्जितः ॥ १२८॥

iti divyopacāraiśca sampūjya paramaṃ śivam |japeddhyāyecca muktyarthaṃ sarvasaṅgavivarjitaḥ || 128||

ज्ञानयोगविनिर्मुक्तः कर्मयोगसमावृत्तः ।मृतः शिवपुरं गच्छेत्स तेन शिवकर्मणा ॥ १२९॥

jñānayogavinirmuktaḥ karmayogasamāvṛttaḥ |mṛtaḥ śivapuraṃ gacchetsa tena śivakarmaṇā || 129||

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्प्रलये सर्वदेहिनाम् ।शिवधर्माच्छिवज्ञानं प्राप्य मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १३०॥

tatra bhuktvā mahābhogānpralaye sarvadehinām |śivadharmācchivajñānaṃ prāpya muktimavāpnuyāt || 130||

ज्ञानयोगेन मुच्यन्ते देहपातादनन्तरम् ।भोगान्भुक्त्वा च मुच्यन्ते प्रलये कर्मयोगिनः ॥ १३१॥

jñānayogena mucyante dehapātādanantaram |bhogānbhuktvā ca mucyante pralaye karmayoginaḥ || 131||

तस्माज्ज्ञानविदो योगात्तथाज्ञाः कर्मयोगिनः ।सर्व एव विमुच्यन्ते ये नराः शिवमाश्रिताः ॥ १३२॥

tasmājjñānavido yogāttathājñāḥ karmayoginaḥ |sarva eva vimucyante ye narāḥ śivamāśritāḥ || 132||

स भोगः शिवविद्यार्थं येषां कर्मास्ति निर्मलम् ।ते भोगान्प्राप्य मुच्यन्ते प्रलये शिवविद्यया ॥ १३३॥

sa bhogaḥ śivavidyārthaṃ yeṣāṃ karmāsti nirmalam |te bhogānprāpya mucyante pralaye śivavidyayā || 133||

विद्या संकीर्तनीया हि येषां कर्म न विद्यते ।ते चावर्त्य विमुच्यन्ते यावत्कर्म न तद्भवेत् ॥ १३४॥

vidyā saṃkīrtanīyā hi yeṣāṃ karma na vidyate |te cāvartya vimucyante yāvatkarma na tadbhavet || 134||

शिवज्ञानविदं तस्मात्पूजयेद्विभवैर्गुरुम् ।विद्यादानं च कुर्वीत भोगमोक्षजिगीषया ॥ १३५॥

śivajñānavidaṃ tasmātpūjayedvibhavairgurum |vidyādānaṃ ca kurvīta bhogamokṣajigīṣayā || 135||

शिवयोगी शिवज्ञानी शिवजापी तपोऽधिकः ।क्रमशः कर्मयोगी च पञ्चैते मुक्तिभाजनाः ॥ १३६॥

śivayogī śivajñānī śivajāpī tapo'dhikaḥ |kramaśaḥ karmayogī ca pañcaite muktibhājanāḥ || 136||

कर्मयोगस्य यन्मूलं तद्वक्ष्यामि समासतः ।लिङ्गमायतनं चेति तत्र कर्म प्रवर्तते ॥ १३७॥

karmayogasya yanmūlaṃ tadvakṣyāmi samāsataḥ |liṅgamāyatanaṃ ceti tatra karma pravartate || 137||

॥ इति शिवोपनिषदि मुक्तिनिर्देशाध्यायः प्रथमः ॥अथ पूर्वस्थितो लिङ्गे गर्भः स त्रिगुणो भवेत् ।गर्भाद्वापि विभागेन स्थाप्य लिङ्गं शिवालये ॥ २१॥

|| iti śivopaniṣadi muktinirdeśādhyāyaḥ prathamaḥ ||atha pūrvasthito liṅge garbhaḥ sa triguṇo bhavet |garbhādvāpi vibhāgena sthāpya liṅgaṃ śivālaye || 21||

यावल्लिङ्गस्य दैर्घ्यं स्यात्तावद्वेद्याश्च विस्तरः ।लिङ्गतृतीयभागेन भवेद्वेद्याः समुच्छ्रयः ॥ २२॥

yāvalliṅgasya dairghyaṃ syāttāvadvedyāśca vistaraḥ |liṅgatṛtīyabhāgena bhavedvedyāḥ samucchrayaḥ || 22||

भागमेकं न्यसेद्भूमौ द्वितीयं वेदिमध्यतः ।तृतीयभागे पूजा स्वादिति लिङ्गं त्रिधा स्थितम् ॥ २३॥

bhāgamekaṃ nyasedbhūmau dvitīyaṃ vedimadhyataḥ |tṛtīyabhāge pūjā svāditi liṅgaṃ tridhā sthitam || 23||

भूमिस्थं चतुरश्रं स्वादष्टाश्रं वेदिमध्यतः ।पूजार्थं वर्तुलं कार्यं दैर्घ्यात्त्रिगुणविस्तरम् ॥ २४॥

bhūmisthaṃ caturaśraṃ svādaṣṭāśraṃ vedimadhyataḥ |pūjārthaṃ vartulaṃ kāryaṃ dairghyāttriguṇavistaram || 24||

अधोभागे स्थितः स्कन्दः स्थिता देवी च मध्यतः ।ऊर्ध्वं रुद्रः क्रमाद्वापि ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ २५॥

adhobhāge sthitaḥ skandaḥ sthitā devī ca madhyataḥ |ūrdhvaṃ rudraḥ kramādvāpi brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 25||

एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो गुणाः ।एत एव त्रयो वेदा एतच्चान्यत्स्थितं त्रिधा ॥ २६॥

eta eva trayo lokā eta eva trayo guṇāḥ |eta eva trayo vedā etaccānyatsthitaṃ tridhā || 26||

नवहस्तः स्मृतो ज्येष्ठः षड्ढस्तश्चापि मध्यमः ।विद्यात्कनीयस्त्रैहस्तं लिङ्गमानमिदं स्मृतम् ॥ २७॥

navahastaḥ smṛto jyeṣṭhaḥ ṣaḍḍhastaścāpi madhyamaḥ |vidyātkanīyastraihastaṃ liṅgamānamidaṃ smṛtam || 27||

गर्भस्यानतः प्रविस्तारस्तदूनश्च न शस्यते ।गर्भस्यानतः प्रविस्ताराद्तदुपर्यपि संस्थितम् ॥ २८॥

garbhasyānataḥ pravistārastadūnaśca na śasyate |garbhasyānataḥ pravistārādtaduparyapi saṃsthitam || 28||

प्रासादं कल्पयेच्छ्रीमान्विभजेत त्रिधा पुनः ।भाग एको भवेज्जङ्घा द्वौ भागौ मञ्जरी स्मृता ॥ २९॥

prāsādaṃ kalpayecchrīmānvibhajeta tridhā punaḥ |bhāga eko bhavejjaṅghā dvau bhāgau mañjarī smṛtā || 29||

मञ्जर्या अर्धभागस्थं शुकनासं प्रकल्पयेत् ।गर्भादर्धेन विस्तारमायामं च सुशोभनम् ॥ २१०॥

mañjaryā ardhabhāgasthaṃ śukanāsaṃ prakalpayet |garbhādardhena vistāramāyāmaṃ ca suśobhanam || 210||

गर्भाद्वापि त्रिभागेन शुकनासं प्रकल्पयेत् ।गर्भादर्धेन विस्तीर्णा गर्भाच्च द्विगुणायता ॥ २११॥

garbhādvāpi tribhāgena śukanāsaṃ prakalpayet |garbhādardhena vistīrṇā garbhācca dviguṇāyatā || 211||

जङ्घाभिश्च भवेत्कार्या मञ्जर्यङ्गुलराशिना ।प्रासादार्धेन विज्ञेयो मण्डपस्तस्य वामतः ॥ २१२॥

jaṅghābhiśca bhavetkāryā mañjaryaṅgularāśinā |prāsādārdhena vijñeyo maṇḍapastasya vāmataḥ || 212||

मण्डपात्पादविस्तीर्णा जगती तावदुच्छ्रिता ।प्रासादस्य प्रमाणेन जगत्या सार्धमङ्गणम् ॥ २१३॥

maṇḍapātpādavistīrṇā jagatī tāvaducchritā |prāsādasya pramāṇena jagatyā sārdhamaṅgaṇam || 213||