anvayasahita Siva Sutras

॥ शिवसूत्राणि ॥उन्मेष सूत्र क्रमसङ्ख्या१ शाम्भवोपाय १२२२ शाक्तोपाय ११०३ आणवोपाय १४५॥ ॐ नमश्शम्भवे स्वात्मानन्दप्रकाशवपुषे ॥अथ शिवसूत्राणि ।

|| śivasūtrāṇi ||unmeṣa sūtra kramasaṅkhyā1 śāmbhavopāya 1222 śāktopāya 1103 āṇavopāya 145|| oṃ namaśśambhave svātmānandaprakāśavapuṣe ||atha śivasūtrāṇi |

चैतन्यमात्मा ॥ १॥

caitanyamātmā || 1||

(चैतन्यम् आत्मा)ज्ञानं बन्धः ॥ २॥

(caitanyam ātmā)jñānaṃ bandhaḥ || 2||

(ज्ञानम् बन्धः)योनिवर्गः कलाशरीरम् ॥ ३॥

(jñānam bandhaḥ)yonivargaḥ kalāśarīram || 3||

(योनिवर्गः कलाशरीरम्)ज्ञानाधिष्ठानं मातृका॥ ४॥

(yonivargaḥ kalāśarīram)jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā|| 4||

(ज्ञान अधिष्ठानम् मातृका)उद्यमो भैरवः ॥ ५॥

(jñāna adhiṣṭhānam mātṛkā)udyamo bhairavaḥ || 5||

(उद्यमः भैरवः)शक्तिचक्रसन्धाने विश्वसंहारः ॥ ६॥

(udyamaḥ bhairavaḥ)śakticakrasandhāne viśvasaṃhāraḥ || 6||

(शक्तिचक्रसन्धाने विश्वसंहारः)जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसम्भवः ॥ ७॥

(śakticakrasandhāne viśvasaṃhāraḥ)jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ || 7||

(जाग्रत् स्वप्न सुषुप्त भेदे तुर्य आभोग सम्भवः)ज्ञानं जाग्रत् ॥ ८॥

(jāgrat svapna suṣupta bhede turya ābhoga sambhavaḥ)jñānaṃ jāgrat || 8||

(ज्ञानम् जाग्रत्)स्वप्नो विकल्पाः ॥ ९॥

(jñānam jāgrat)svapno vikalpāḥ || 9||

(स्वप्नः विकल्पाः)अविवेको मायासौषुप्तम् ॥ १०॥

(svapnaḥ vikalpāḥ)aviveko māyāsauṣuptam || 10||

(अविवेकः माया सौषुप्तम्)त्रितयभोक्ता वीरेशः ॥ ११॥

(avivekaḥ māyā sauṣuptam)tritayabhoktā vīreśaḥ || 11||

(त्रितयभोक्ता वीरेशः)विस्मयो योगभूमिकाः ॥ १२॥

(tritayabhoktā vīreśaḥ)vismayo yogabhūmikāḥ || 12||

(विस्मयः योगभूमिकाः)इच्छाशक्तिरुमा कुमारी ॥ १३॥

(vismayaḥ yogabhūmikāḥ)icchāśaktirumā kumārī || 13||

(इच्छाशक्तिः उमा कुमारी)दृश्यं शरीरम् ॥ १४॥

(icchāśaktiḥ umā kumārī)dṛśyaṃ śarīram || 14||

(दृश्यम् शरीरम्)हृदये चित्तसङ्घट्टाद्दृश्यस्वापदर्शनम् ॥ १५॥

(dṛśyam śarīram)hṛdaye cittasaṅghaṭṭāddṛśyasvāpadarśanam || 15||

(हृदये चित्तसङ्घटात् दृश्यस्वापदर्शनम्)शुद्धतत्त्वसन्धानाद्वाऽपशुशक्तिः ॥ १६॥

(hṛdaye cittasaṅghaṭāt dṛśyasvāpadarśanam)śuddhatattvasandhānādvā'paśuśaktiḥ || 16||

(शुद्धतत्त्व सन्धानात् वा अपशुशक्तिः)वितर्क आत्मज्ञानम् ॥ १७॥

(śuddhatattva sandhānāt vā apaśuśaktiḥ)vitarka ātmajñānam || 17||

(वितर्क आत्मज्ञानम्)लोकानन्दः समाधिसुखम् ॥ १८॥

(vitarka ātmajñānam)lokānandaḥ samādhisukham || 18||

(लोकआनन्दः समाधिसुखम्)शक्तिसन्धाने शरीरोत्पत्तिः ॥ १९॥

(lokaānandaḥ samādhisukham)śaktisandhāne śarīrotpattiḥ || 19||

(शक्तिसन्धाने शरीर उत्पत्तिः)भूतसन्धानभूतपृथक्त्वविश्वसङ्घट्टाः ॥ २०॥

(śaktisandhāne śarīra utpattiḥ)bhūtasandhānabhūtapṛthaktvaviśvasaṅghaṭṭāḥ || 20||

(भूतसन्धान भूतपृथक्त्व विश्वसङ्घट्टाः)शुद्धविद्योदयाच्चक्रेशत्वसिद्धिः ॥ २१॥

(bhūtasandhāna bhūtapṛthaktva viśvasaṅghaṭṭāḥ)śuddhavidyodayāccakreśatvasiddhiḥ || 21||

(शुद्धविद्या उदयात् चक्रईशत्वसिद्धिः)महाह्रदानुसन्धानान्मन्त्रवीर्यानुभवः ॥ २२॥

(śuddhavidyā udayāt cakraīśatvasiddhiḥ)mahāhradānusandhānānmantravīryānubhavaḥ || 22||

(महाह्रद अनुसन्धानात् मन्त्रवीर्य अनुभवः)इति शाम्भवोपायाख्ये प्रथमोन्मेषसूत्राणि ।

(mahāhrada anusandhānāt mantravīrya anubhavaḥ)iti śāmbhavopāyākhye prathamonmeṣasūtrāṇi |

चित्तं मन्त्रः ॥ १॥

cittaṃ mantraḥ || 1||

(चित्तम् मन्त्रः)प्रयत्नः साधकः ॥ २॥

(cittam mantraḥ)prayatnaḥ sādhakaḥ || 2||

(प्रयत्नः साधकः)विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम् ॥ ३॥

(prayatnaḥ sādhakaḥ)vidyāśarīrasattā mantrarahasyam || 3||

(विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम्)गर्भे चित्तविकासोऽविशिष्टविद्यास्वप्नः ॥ ४॥

(vidyāśarīrasattā mantrarahasyam)garbhe cittavikāso'viśiṣṭavidyāsvapnaḥ || 4||

(गर्भे चित्तविकासः अविशिष्टविद्यास्वप्नः)विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था ॥ ५॥

(garbhe cittavikāsaḥ aviśiṣṭavidyāsvapnaḥ)vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī śivāvasthā || 5||

(विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था)गुरुरुपायः ॥ ६॥

(vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī śivāvasthā)gururupāyaḥ || 6||

(गुरुः उपायः)मातृकाचक्रसम्बोधः ॥ ७॥

(guruḥ upāyaḥ)mātṛkācakrasambodhaḥ || 7||

(मातृकाचक्रसम्बोधः)शरीरं हविः ॥ ८॥

(mātṛkācakrasambodhaḥ)śarīraṃ haviḥ || 8||

(शरीरम् हविः)ज्ञानमन्नम् ॥ ९॥

(śarīram haviḥ)jñānamannam || 9||

(ज्ञानम् अन्नम्)विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम् ॥ १०॥

(jñānam annam)vidyāsaṃhāre tadutthasvapnadarśanam || 10||

(विद्यासंहारे ततुत्थ स्वप्नदर्शनम्)इति शाक्तोपायाख्ये द्वितीयोन्मेषसूत्राणि ।

(vidyāsaṃhāre tatuttha svapnadarśanam)iti śāktopāyākhye dvitīyonmeṣasūtrāṇi |

आत्मा चित्तम् ॥ १॥

ātmā cittam || 1||

(आत्मा चित्तम्)ज्ञानं बन्धः ॥ २॥

(ātmā cittam)jñānaṃ bandhaḥ || 2||

(ज्ञानम् बन्धः)कलादीनां तत्त्वानामविवेको माया ॥ ३॥

(jñānam bandhaḥ)kalādīnāṃ tattvānāmaviveko māyā || 3||

(कलाआदिनाम् तत्त्वानाम् अविवेको माया)शरीरे संहारः कलानाम् ॥ ४॥

(kalāādinām tattvānām aviveko māyā)śarīre saṃhāraḥ kalānām || 4||

(शरीरे संहारः कलानाम्)नाडीसंहारभूतजयभूतकैवल्यभूतपृथक्त्वानि ॥ ५॥

(śarīre saṃhāraḥ kalānām)nāḍīsaṃhārabhūtajayabhūtakaivalyabhūtapṛthaktvāni || 5||

(नाडीसंहार भूतजयभूतकैवल्यभूतपृथक्त्वानि)मोहावरणात्सिद्धिः ॥ ६॥

(nāḍīsaṃhāra bhūtajayabhūtakaivalyabhūtapṛthaktvāni)mohāvaraṇātsiddhiḥ || 6||

(मोह आवरणात् सिद्धिः)मोहजयादनन्ताभोगात्सहजविद्याजयः ॥ ७॥

(moha āvaraṇāt siddhiḥ)mohajayādanantābhogātsahajavidyājayaḥ || 7||

(मोहजयात् अनन्त आभोगात् सहजविद्याजयः)जाग्रद्द्वितीयकरः ॥ ८॥

(mohajayāt ananta ābhogāt sahajavidyājayaḥ)jāgraddvitīyakaraḥ || 8||

(जाग्रत् द्वितीय करः)नर्तक आत्मा ॥ ९॥

(jāgrat dvitīya karaḥ)nartaka ātmā || 9||

(नर्तक आत्मा)रङ्गोऽन्तरात्मा ॥ १०॥

(nartaka ātmā)raṅgo'ntarātmā || 10||

(रङ्गः अन्तरात्मा)प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि ॥ ११॥

(raṅgaḥ antarātmā)prekṣakāṇīndriyāṇi || 11||

(प्रेक्षकाणि इन्द्रियाणि)धीवशात्सत्त्वसिद्धिः ॥ १२॥

(prekṣakāṇi indriyāṇi)dhīvaśātsattvasiddhiḥ || 12||

(धीवशात् सत्त्वसिद्धिः)सिद्धः स्वतन्त्रभावः ॥ १३॥

(dhīvaśāt sattvasiddhiḥ)siddhaḥ svatantrabhāvaḥ || 13||

(सिद्धः स्वतन्त्रभावः)यथा तत्र तथान्यत्र ॥ १४॥

(siddhaḥ svatantrabhāvaḥ)yathā tatra tathānyatra || 14||

(यथा तत्र तथा अन्यत्र)बीजावधानम् ॥ १५॥

(yathā tatra tathā anyatra)bījāvadhānam || 15||

(बीज अवधानम्)आसनस्थः सुखं ह्रदे निमज्जति ॥ १६॥

(bīja avadhānam)āsanasthaḥ sukhaṃ hrade nimajjati || 16||

(आसनस्थः सुखम् ह्रदे निमज्जति)स्वमात्रानिर्माणमापादयति ॥ १७॥

(āsanasthaḥ sukham hrade nimajjati)svamātrānirmāṇamāpādayati || 17||

(स्वमात्रा निर्माणम् आपादयति)विद्याऽविनाशे जन्मविनाशः ॥ १८॥

(svamātrā nirmāṇam āpādayati)vidyā'vināśe janmavināśaḥ || 18||

(विद्या अविनाशे जन्मविनाशः)कवर्गादिषु माहेश्वर्याद्याः पशुमातरः ॥ १९॥

(vidyā avināśe janmavināśaḥ)kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśumātaraḥ || 19||

(कवर्ग आदिषु माहेश्वरी आद्याः पशुमातरः)त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्यम् ॥ २०॥

(kavarga ādiṣu māheśvarī ādyāḥ paśumātaraḥ)triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam || 20||

(त्रिषु चतुर्थम् तैलवत् आसेच्यम्)मग्नः स्वचित्तेन प्रविशेत् ॥ २१॥

(triṣu caturtham tailavat āsecyam)magnaḥ svacittena praviśet || 21||

(मग्नः स्वचित्तेन प्रविशेत्)प्राणसमाचारे समदर्शनम् ॥ २२॥

(magnaḥ svacittena praviśet)prāṇasamācāre samadarśanam || 22||

(प्राणसमाचरे समदर्शनम्)मध्येऽवरप्रसवः ॥ २३॥

(prāṇasamācare samadarśanam)madhye'varaprasavaḥ || 23||

(मध्ये अवर प्रसवः)मात्रास्वप्रत्ययसन्धाने नष्टस्य पुनरुत्थानम्॥ २४॥

(madhye avara prasavaḥ)mātrāsvapratyayasandhāne naṣṭasya punarutthānam|| 24||

(मात्रास्वप्रत्ययसन्धाने नष्टस्य पुनः उत्थानम्)शिवतुल्यो जायते ॥ २५॥

(mātrāsvapratyayasandhāne naṣṭasya punaḥ utthānam)śivatulyo jāyate || 25||

(शिव तुल्यो जायते)शरीरवृत्तिर्व्रतम् ॥ २६॥

(śiva tulyo jāyate)śarīravṛttirvratam || 26||

(शरीरवृत्तिः व्रतम्)कथा जपः ॥ २७॥

(śarīravṛttiḥ vratam)kathā japaḥ || 27||

(कथा जपः)दानमात्मज्ञानम् ॥ २८॥

(kathā japaḥ)dānamātmajñānam || 28||

(दानम् आत्मज्ञानम्)योऽविपस्थो ज्ञाहेतुश्च ॥ २९॥

(dānam ātmajñānam)yo'vipastho jñāhetuśca || 29||

(यो अविपस्थः ज्ञाहेतुः च)स्वशक्तिप्रचयोऽस्य विश्वम् ॥ ३०॥

(yo avipasthaḥ jñāhetuḥ ca)svaśaktipracayo'sya viśvam || 30||

(स्वशक्ति प्रचयो अस्य विश्वम्)स्थितिलयौ ॥ ३१॥

(svaśakti pracayo asya viśvam)sthitilayau || 31||

(स्थितिलयौ)तत्प्रवृत्तावप्यनिरासः संवेत्तृभावात् ॥ ३२॥

(sthitilayau)tatpravṛttāvapyanirāsaḥ saṃvettṛbhāvāt || 32||

(तत् प्रवृत्तौ अपि अनिरासः संवेतृभावात्)सुखदुःखयोर्बहिर्मननम् ॥ ३३॥

(tat pravṛttau api anirāsaḥ saṃvetṛbhāvāt)sukhaduḥkhayorbahirmananam || 33||

(सुखदुःखयोः बहिः मननम्)तद्विमुक्तस्तु केवली ॥ ३४॥

(sukhaduḥkhayoḥ bahiḥ mananam)tadvimuktastu kevalī || 34||

(तत् विमुक्तः तु केवली)मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा ॥ ३५॥

(tat vimuktaḥ tu kevalī)mohapratisaṃhatastu karmātmā || 35||

(मोहप्रतिसंहतः तु कर्म आत्मा)भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम् ॥ ३६॥

(mohapratisaṃhataḥ tu karma ātmā)bhedatiraskāre sargāntarakarmatvam || 36||

(भेदतिरस्कारे सर्ग अन्तर कर्मत्वम्)करणशक्तिः स्वतोऽनुभवात् ॥ ३७॥

(bhedatiraskāre sarga antara karmatvam)karaṇaśaktiḥ svato'nubhavāt || 37||

(करणशक्तिः स्वतः अनुभवात्)त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ॥ ३८॥

(karaṇaśaktiḥ svataḥ anubhavāt)tripadādyanuprāṇanam || 38||

(त्रिपदआदि अनुप्राणनम्)चित्तस्थितिवच्छरीरकरणबाह्येषु ॥ ३९॥

(tripadaādi anuprāṇanam)cittasthitivaccharīrakaraṇabāhyeṣu || 39||

(चित्तस्थितिवत् शरीरकरणबाह्येषु)अभिलाषाद्बहिर्गतिः संवाह्यस्य ॥ ४०॥

(cittasthitivat śarīrakaraṇabāhyeṣu)abhilāṣādbahirgatiḥ saṃvāhyasya || 40||

(अभिलाषात् बहिः गतिः संवाह्यस्य)तदारूढप्रमितेस्तत्क्षयाज्जीवसंक्षयः ॥ ४१॥

(abhilāṣāt bahiḥ gatiḥ saṃvāhyasya)tadārūḍhapramitestatkṣayājjīvasaṃkṣayaḥ || 41||

(तत् आरूढ प्रमितेः तत् क्षयात् जीवसंक्षयः)भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः ॥ ४२॥

(tat ārūḍha pramiteḥ tat kṣayāt jīvasaṃkṣayaḥ)bhūtakañcukī tadā vimukto bhūyaḥ patisamaḥ paraḥ || 42||

(भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः)नैसर्गिकः प्राणसम्बन्धः ॥ ४३॥

(bhūtakañcukī tadā vimukto bhūyaḥ patisamaḥ paraḥ)naisargikaḥ prāṇasambandhaḥ || 43||

(नैसर्गिकः प्राणसम्बन्धः)नासिकान्तर्मध्यसंयमात्किमत्र सव्यापसव्यसौषुम्नेषु ॥ ४४॥

(naisargikaḥ prāṇasambandhaḥ)nāsikāntarmadhyasaṃyamātkimatra savyāpasavyasauṣumneṣu || 44||

(नासिकाअन्तर्मध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्य सौषुम्णेषु)भूयः स्यात्प्रतिमीलनम् ॥ ४५॥

(nāsikāantarmadhyasaṃyamāt kimatra savyāpasavya sauṣumṇeṣu)bhūyaḥ syātpratimīlanam || 45||

(भूयः स्यात् प्रतिमीलनम्)इति आणवोपायाख्ये तृतीयोन्मेषसूत्राणि ।॥ इति वसुगुप्तेन समुपार्जित शिवसूत्राणि ॥॥ इति शिवम् ॥

(bhūyaḥ syāt pratimīlanam)iti āṇavopāyākhye tṛtīyonmeṣasūtrāṇi ||| iti vasuguptena samupārjita śivasūtrāṇi |||| iti śivam ||