शिवपुराणम् ७ Shri Shiva Mahapuranam 7 Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥ सप्तमी वायवीयसंहिताअथ सप्तमी वायवीयसंहिता पूर्वखण्डः ।

|| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam || saptamī vāyavīyasaṃhitāatha saptamī vāyavīyasaṃhitā pūrvakhaṇḍaḥ |

व्यास उवाच ।नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे ।प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तहेतवे ॥ १॥

vyāsa uvāca |namaḥ śivāya somāya sagaṇāya sasūnave |pradhānapuruṣeśāya sargasthityantahetave || 1||

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् ।स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं सम्प्रचक्षते ॥ २॥

śaktirapratimā yasya hyaiśvaryaṃ cāpi sarvagam |svāmitvaṃ ca vibhutvaṃ ca svabhāvaṃ sampracakṣate || 2||

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् ।महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम् ॥ ३॥

tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ śāśvataṃ śivamavyayam |mahādevaṃ mahātmānaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivam || 3||

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे ।प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि ॥ ४॥

dharmakṣetre mahātīrthe gaṅgākālindisaṅgame |prayāge naimiṣāraṇye brahmalokasya vartmani || 4||

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः ।महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे ॥ ५॥

munayaḥ śaṃsitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ |mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire || 5||

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः ॥ ६॥

tatra satraṃ samākarṇya teṣāmakliṣṭakarmaṇām |sākṣātsatyavatīsūnorvedavyāsasya dhīmataḥ || 6||

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित् ॥ ७॥

śiṣyo mahātmā medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ |pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit || 7||

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतोऽपि बृहस्पतेः ।मधुरश्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम् ॥ ८॥

uttarottaravaktā ca bruvato'pi bṛhaspateḥ |madhuraśravaṇānāṃ ca manojñapadaparvaṇām || 8||

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः ।आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः ॥ ९॥

kathānāṃ nipuṇo vaktā kālavinnayavitkaviḥ |ājagāma sa taṃ deśaṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ || 9||

तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं मुनयो हृष्टमानसाः ।तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन् ॥ १०॥

taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāntaṃ munayo hṛṣṭamānasāḥ |tasmai sāma ca pūjāṃ ca yathāvatpratyapādayan || 10||

प्रतिगृह्य स तां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् ।उद्दिष्टमासनं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः ॥ ११॥

pratigṛhya sa tāṃ pūjāṃ munibhiḥ pratipāditām |uddiṣṭamāsanaṃ bheje niyukto yuktamātmanaḥ || 11||

ततस्तत्सङ्गमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् ।सोत्कण्ठमभवच्चित्तं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम् ॥ १२॥

tatastatsaṅgamādeva munīnāṃ bhāvitātmanām |sotkaṇṭhamabhavaccittaṃ śrotuṃ paurāṇikīṃ kathām || 12||

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य महर्षयः ।अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन् ॥ १३॥

tadā tamanukūlābhirvāgbhiḥ pūjya maharṣayaḥ |atīvābhimukhaṃ kṛtvā vacanaṃ cedamabruvan || 13||

ऋषय ऊचुः ।रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् ।सम्प्राप्तोऽद्य महाभाग शैवराज महामते ॥ १४॥

ṛṣaya ūcuḥ |romaharṣaṇa sarvajña bhavānno bhāgyagauravāt |samprāpto'dya mahābhāga śaivarāja mahāmate || 14||

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् ।तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् ॥ १५॥

purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsātpratyakṣamīyivān |tasmādāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam || 15||

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ।यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते ॥ १६॥

ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ |yacca bhūtaṃ yacca bhavyaṃ yaccānyadvastu vartate || 16||

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः ।अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि ॥ १७॥

na tavāviditaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate |tvamadṛṣṭavaśādasmaddarśanārthamihāgataḥ |akurvankimapi śreyo na vṛthā gantumarhasi || 17||

तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् ।वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः ॥ १८॥

tasmācchrāvyataraṃ puṇyaṃ satkathājñānasaṃhitam |vedāntasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śrāvayāśu naḥ || 18||

एवमभ्यर्थितः सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः ।श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् ॥ १९॥

evamabhyarthitaḥ sūto munibhirvedavādibhiḥ |ślakṣṇāṃ ca nyāyasaṃyuktāṃ pratyuvāca śubhāṃ giram || 19||

सूत उवाच ।पूजितोऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः ।कस्मात्सम्यङ् न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् ॥ २०॥

sūta uvāca |pūjito'nugṛhītaśca bhavadbhiriti coditaḥ |kasmātsamyaṅ na vibrūyāṃ purāṇamṛṣipūjitam || 20||

अभिवन्द्य महादेवं देवीं स्कन्दं विनायकम् ।नन्दिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् ॥ २१॥

abhivandya mahādevaṃ devīṃ skandaṃ vināyakam |nandinaṃ ca tathā vyāsaṃ sākṣātsatyavatīsutam || 21||

वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसम्मितम् ।शिवज्ञानार्णवं साक्षाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २२॥

vakṣyāmi paramaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ vedasammitam |śivajñānārṇavaṃ sākṣād bhuktimuktiphalapradam || 22||

शब्दार्थन्यायसंयुक्तैरागमार्थैर्विभूषितम् ।श्वेतकल्पप्रसङ्गेन वायुना कथितं पुरा ॥ २३॥

śabdārthanyāyasaṃyuktairāgamārthairvibhūṣitam |śvetakalpaprasaṅgena vāyunā kathitaṃ purā || 23||

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा ।तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत ॥ २४॥

vidyāsthānāni sarvāṇi purāṇānukramaṃ tathā |tatpurāṇasya cotpattiṃ bruvato me nibodhata || 24||

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चैताश्चतुर्दश ॥ २५॥

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ |purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyāścaitāścaturdaśa || 25||

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् ।अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः ॥ २६॥

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścetyanukramāt |arthaśāstraṃ paraṃ tasmādvidyā hyaṣṭādaśa smṛtāḥ || 26||

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् ।आदिकर्त्ता कविः साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ २७॥

aṣṭādaśānāṃ vidyānāmetāsāṃ bhinnavartmanām |ādikarttā kaviḥ sākṣācchūlapāṇiriti śrutiḥ || 27||

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ।ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् ॥ २८॥

sa hi sarvajagannāthaḥ sisṛkṣurakhilaṃ jagat |brahmāṇaṃ vidadhe sākṣātputramagre sanātanam || 28||

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये ।विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः ॥ २९॥

tasmai prathamaputrāya brahmaṇe viśvayonaye |vidyāścemā dadau pūrvaṃ viśvasṛṣṭyarthamīśvaraḥ || 29||

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः ।मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणोऽपि हि ॥ ३०॥

pālanāya hariṃ devaṃ rakṣāśaktiṃ dadau tataḥ |madhyamaṃ tanayaṃ viṣṇuṃ pātāraṃ brahmaṇo'pi hi || 30||

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता ।प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् ॥ ३१॥

labdhavidyena vidhinā prajāsṛṣṭiṃ vitanvatā |prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam || 31||

अनन्तरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ।प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः ॥ ३२॥

anantaraṃ tu vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ |pravṛttiḥ sarvaśāstrāṇāṃ tanmukhādabhavattataḥ || 32||

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगन्तुं प्रजा भुवि ।तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः ॥ ३३॥

yadāsya vistaraṃ śaktā nādhigantuṃ prajā bhuvi |tadā vidyāsamāsārthaṃ viśveśvaraniyogataḥ || 33||

द्वापरान्तेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वम्भरः प्रभुः ।व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले ॥ ३४॥

dvāparānteṣu viśvātmā viṣṇurviśvambharaḥ prabhuḥ |vyāsanāmnā caratyasminnavatīrya mahītale || 34||

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरे द्वापरे द्विजाः ।निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् ॥ ३५॥

evaṃ vyastāśca vedāśca dvāpare dvāpare dvijāḥ |nirmitāni purāṇāni anyāni ca tataḥ param || 35||

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया ।अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत ॥ ३६॥

sa punardvāpare cāsminkṛṣṇadvaipāyanākhyayā |araṇyāmiva havyāśī satyavatyāmajāyata || 36||

सङ्क्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्द्धा कृतवान्मुनिः ।सङ्क्षिप्तान् स पुनर्देदान् चक्रेऽष्टादशधा मुनिः ।व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः ॥ ३७॥

saṅkṣipya sa punarvedāṃścaturddhā kṛtavānmuniḥ |saṅkṣiptān sa punardedān cakre'ṣṭādaśadhā muniḥ |vyastavedatayā loke vedavyāsa iti śrutaḥ || 37||

पुराणानां च सङ्क्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः ।अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् ॥ ३८॥

purāṇānāṃ ca saṅkṣiptaṃ caturlakṣapramāṇataḥ |adyāpi devaloke tacchatakoṭipravistaram || 38||

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः ।न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥ ३९॥

yo vidyāccaturo vedān sāṅgopaniṣado dvijaḥ |na cetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ || 39||

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥ ४०॥

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet |bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati || 40||

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ ४१॥

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam || 41||

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते ।बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः ॥ ४२॥

daśadhā cāṣṭadhā caitatpurāṇamupadiśyate |bṛhatsūkṣmaprabhedena munibhistattvavittamaiḥ || 42||

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ।भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् ॥ ४३॥

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā |bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyamataḥ param || 43||

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च ।स्कान्दं च वामनं चैव कौर्मं मात्स्यं च गारुडम् ॥ ४४॥

āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgaṃ vārāhameva ca |skāndaṃ ca vāmanaṃ caiva kaurmaṃ mātsyaṃ ca gāruḍam || 44||

ब्रह्माण्डं चेति पुण्योऽयं पुराणानामनुक्रमः ।तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् ॥ ४५॥

brahmāṇḍaṃ ceti puṇyo'yaṃ purāṇānāmanukramaḥ |tatra śaivaṃ turīyaṃ yacchārvaṃ sarvārthasādhakam || 45||

ग्रन्थो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् ।निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ ४६॥

grantho lakṣapramāṇaṃ tadvyastaṃ dvādaśasaṃhitam |nirmitaṃ tacchivenaiva tatra dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ || 46||

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः ।तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् शिवमेव समाश्रयेत् ॥ ४७॥

taduktenaiva dharmeṇa śaivāstraivarṇikā narāḥ |tasmādvimuktimanvicchan śivameva samāśrayet || 47||

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा ॥ ४८॥

tamāśrityaiva devānāmapi muktirna cānyathā || 48||

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसम्मितम् ।तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत ॥ ४९॥

yadidaṃ śaivamākhyātaṃ purāṇaṃ vedasammitam |tasya bhedānsamāsena bruvato me nibodhata || 49||