शिवसंहिता २ Shivasamhita 1

चक्षुर्भ्यां दोरुरोभिश्च वाचा च हृदये न च ।रामं स्मरामि भक्तानां भजमानं मनोरथान् ॥ १॥

cakṣurbhyāṃ dorurobhiśca vācā ca hṛdaye na ca |rāmaṃ smarāmi bhaktānāṃ bhajamānaṃ manorathān || 1||

वेत्तारं रामकामानां वक्तारं शृण्वतां सताम् ।लक्ष्मीवन्तं लसल्लक्ष्मीजातं लक्ष्मणमाश्रये ॥ २॥

vettāraṃ rāmakāmānāṃ vaktāraṃ śṛṇvatāṃ satām |lakṣmīvantaṃ lasallakṣmījātaṃ lakṣmaṇamāśraye || 2||

रामारामरहस्यानि सद्भाव्यानि प्रकुर्वते ।तिरस्कुर्वत आमुक्तेर्युक्तोञ्जलिर्हनूमते ॥ ३॥

rāmārāmarahasyāni sadbhāvyāni prakurvate |tiraskurvata āmukteryuktoñjalirhanūmate || 3||

कैलाशे मेरुसङ्काशे नानारत्नविभूषिते ।नानागुल्मलतास्तोमद्रुमराजिविराजिते ॥ ४॥

kailāśe merusaṅkāśe nānāratnavibhūṣite |nānāgulmalatāstomadrumarājivirājite || 4||

सर्वदासुखमासीनौ नाना ख्यानककोविदौ ।सर्वज्ञौ सर्वलोकेशौ पार्वती परमेश्वरौ ॥ ५॥

sarvadāsukhamāsīnau nānā khyānakakovidau |sarvajñau sarvalokeśau pārvatī parameśvarau || 5||

दृष्ट्वा वसन्तसमयं कामुकोत्सववर्द्धनम् ।कदाचित्कौतुकाविष्टौ चक्रातेरसवत्कथाः ॥ ६॥

dṛṣṭvā vasantasamayaṃ kāmukotsavavarddhanam |kadācitkautukāviṣṭau cakrāterasavatkathāḥ || 6||

तत्रोमा सोमतिलकं रमासखसखं शिवम् ।प्रसादसुमुखं वीक्ष्य पप्रच्छ प्रियमादरात् ॥ ७॥

tatromā somatilakaṃ ramāsakhasakhaṃ śivam |prasādasumukhaṃ vīkṣya papraccha priyamādarāt || 7||

कस्य वसन्तकालेस्मिन् विशेषेण सुखोत्तरा ।विहाराहाररुचिरा भवेयुर्भुवनेश्वर ॥ ८॥

kasya vasantakālesmin viśeṣeṇa sukhottarā |vihārāhārarucirā bhaveyurbhuvaneśvara || 8||

अनयादपि सुखोत्तुङ्गारङ्गासङ्गकराः सताम् ।कस्य ते स्युः कथयतां पश्यतां शृण्वतामपि ॥ ९॥

anayādapi sukhottuṅgāraṅgāsaṅgakarāḥ satām |kasya te syuḥ kathayatāṃ paśyatāṃ śṛṇvatāmapi || 9||

त्रैलोक्ये दृश्यते कोपि प्रसिद्धो गुणराशिभिः ।मन्तव्यः सर्वमन्तव्यैः पुण्यश्लोकशिरोमणे ॥ १०॥

trailokye dṛśyate kopi prasiddho guṇarāśibhiḥ |mantavyaḥ sarvamantavyaiḥ puṇyaślokaśiromaṇe || 10||

शरण्यः सर्वशक्तीनां दिव्यानां परमं पदम् ।नित्यतारुण्य कारुण्य कलाकोषश्च कः पुमान ॥ ११॥

śaraṇyaḥ sarvaśaktīnāṃ divyānāṃ paramaṃ padam |nityatāruṇya kāruṇya kalākoṣaśca kaḥ pumāna || 11||

सर्वदेवशिरोधार्य पादपद्मरजाश्च कः ।तवापि सम्मतः सर्वगुणैः कल्याणकारकैः ॥ १२॥

sarvadevaśirodhārya pādapadmarajāśca kaḥ |tavāpi sammataḥ sarvaguṇaiḥ kalyāṇakārakaiḥ || 12||

दिव्यानेकावरोधः कः कश्चैव प्रियदर्शनः ।दिव्यस्थानगणः कः स्याद्दिव्योद्यानविहारकृत् ॥ १३॥

divyānekāvarodhaḥ kaḥ kaścaiva priyadarśanaḥ |divyasthānagaṇaḥ kaḥ syāddivyodyānavihārakṛt || 13||

दिव्यपरिजनोपेतो दिव्यानेकपरिच्छेदः ।नित्यभोगसमृद्धः कः कश्चकाममनोहरः ॥ १४॥

divyaparijanopeto divyānekaparicchedaḥ |nityabhogasamṛddhaḥ kaḥ kaścakāmamanoharaḥ || 14||

श्रुते च कीर्तिते ध्याते यस्मिन्कान्तधियापि चेत् ।साध्वीधर्मो न लुप्येत न दुष्येत स्वयम्वरा ॥ १५॥

śrute ca kīrtite dhyāte yasminkāntadhiyāpi cet |sādhvīdharmo na lupyeta na duṣyeta svayamvarā || 15||

सर्वाधिकारता कस्य सेवादौ च गुणोन्मुखी ।सर्वलक्षणसम्पन्नो निर्धूताशेषकल्मषः ॥ १६॥

sarvādhikāratā kasya sevādau ca guṇonmukhī |sarvalakṣaṇasampanno nirdhūtāśeṣakalmaṣaḥ || 16||

ध्यातुं ममापि योग्यः कस्तवापि च महेश्वर ।आवाभ्यां जगत्पूज्याभ्यां पूजनीयपदाम्बुजः ॥ १७॥

dhyātuṃ mamāpi yogyaḥ kastavāpi ca maheśvara |āvābhyāṃ jagatpūjyābhyāṃ pūjanīyapadāmbujaḥ || 17||

कथ्यतां यदि रोचेत दोषो यद्यथ नापतेत् ।सगुणः कालकर्मश्चेन्मध्वास्वादश्च पुष्कलः ॥ १८॥

kathyatāṃ yadi roceta doṣo yadyatha nāpatet |saguṇaḥ kālakarmaścenmadhvāsvādaśca puṣkalaḥ || 18||

क्षन्तव्यो तिक्रमोह्येष गुणग्रस्तमनस्तया ।मम चापल्ययुक्तायाः पालितायाः मुहुर्मुहुः ॥ १९॥

kṣantavyo tikramohyeṣa guṇagrastamanastayā |mama cāpalyayuktāyāḥ pālitāyāḥ muhurmuhuḥ || 19||

श्रुत्वेति पार्वती वाक्यं दयमानमना मनुः ।उवाच चारुचतुरः कथाहारो हरो मृदुः ॥ २०॥

śrutveti pārvatī vākyaṃ dayamānamanā manuḥ |uvāca cārucaturaḥ kathāhāro haro mṛduḥ || 20||

साधुसाध्वीमहाभागे भावज्ञे प्राणवल्लभे ।इष्टं पृष्टं त्वयागुप्तं गुणैः पुष्टममायिकैः ॥ २१॥

sādhusādhvīmahābhāge bhāvajñe prāṇavallabhe |iṣṭaṃ pṛṣṭaṃ tvayāguptaṃ guṇaiḥ puṣṭamamāyikaiḥ || 21||

त्वयापृष्टं विषमपि वर्ण्यमेव मयाभवेत् ।अमृतं तु कुतो नस्या दास्वाद्यं मम पार्वति ॥ २२॥

tvayāpṛṣṭaṃ viṣamapi varṇyameva mayābhavet |amṛtaṃ tu kuto nasyā dāsvādyaṃ mama pārvati || 22||

सामान्येन त्वया पृष्टं विशेषेणोच्यते मया ।अभ्यर्णकर्णमार्गेण वर्ण्यमाकर्ण्यतां त्वया ॥ २३॥

sāmānyena tvayā pṛṣṭaṃ viśeṣeṇocyate mayā |abhyarṇakarṇamārgeṇa varṇyamākarṇyatāṃ tvayā || 23||

श्रोतव्येषु बहुष्वत्र वक्तव्येषु बहुष्वपि ।श्राव्यं वाच्यं च तद्धि स्याद्व्यद्धि सारतमं भवेत् ॥ २४॥

śrotavyeṣu bahuṣvatra vaktavyeṣu bahuṣvapi |śrāvyaṃ vācyaṃ ca taddhi syādvyaddhi sāratamaṃ bhavet || 24||

अत्यन्तगोपनीयं यत्त्वयि तत्तन्न गोप्यते ।ईश्वराणां रहस्यन्तु प्रकाश्यं क्वचिदेव हि ॥ २५॥

atyantagopanīyaṃ yattvayi tattanna gopyate |īśvarāṇāṃ rahasyantu prakāśyaṃ kvacideva hi || 25||

यस्त्वया पृच्छ्यते भूमा दिव्यचेष्टागुणाकरः ।हृदि मे वर्तते ह्येष गूढो वेदेष्वपि प्रभुः ॥ २६॥

yastvayā pṛcchyate bhūmā divyaceṣṭāguṇākaraḥ |hṛdi me vartate hyeṣa gūḍho vedeṣvapi prabhuḥ || 26||

तस्यानन्तानि नामानि दिव्यानि चरितानि च ।भव्या विभूतयो दिव्याः परिवारास्त्वनेकशः ॥ २७॥

tasyānantāni nāmāni divyāni caritāni ca |bhavyā vibhūtayo divyāḥ parivārāstvanekaśaḥ || 27||

भोगस्थानानि नित्यानि पवित्राणि बहूनि च ।विचित्राणि च भोग्यानि भोगोपकरणानि च ॥ २८॥

bhogasthānāni nityāni pavitrāṇi bahūni ca |vicitrāṇi ca bhogyāni bhogopakaraṇāni ca || 28||

स च सीतापतिः श्रीमान् जडजीवविलक्षणः ।वेदवेदान्तसर्वार्थो योगिनां परमागतिः ॥ २९॥

sa ca sītāpatiḥ śrīmān jaḍajīvavilakṣaṇaḥ |vedavedāntasarvārtho yogināṃ paramāgatiḥ || 29||

एष एव भवेद्भर्ता सर्वेषां सुरसुभ्रुवाम् ।सुरासुरनराणां च ममोपास्यश्च हैमनि ॥ ३०॥

eṣa eva bhavedbhartā sarveṣāṃ surasubhruvām |surāsuranarāṇāṃ ca mamopāsyaśca haimani || 30||

एतस्मिन्कीर्तिते ध्याते श्रुते वाप्यर्चिते श्रिते ।पातिव्रत्यक्षयो नैव सतीनामपिजायते ॥ ३१॥

etasminkīrtite dhyāte śrute vāpyarcite śrite |pātivratyakṣayo naiva satīnāmapijāyate || 31||

प्रश्नोप्येष तवैतस्मिन् पर्यवसन्नः स्वभावतः ।आत्मनामात्मा हीशाने सर्वेषां गिरिजेऽमले ॥ ३२॥

praśnopyeṣa tavaitasmin paryavasannaḥ svabhāvataḥ |ātmanāmātmā hīśāne sarveṣāṃ girije'male || 32||

स एव स्वेच्छयायोध्यामध्यासीनो वरानने ।दिव्योद्यानरतो दीव्यन् रामाख्यानो विधीयते ॥ ३३॥

sa eva svecchayāyodhyāmadhyāsīno varānane |divyodyānarato dīvyan rāmākhyāno vidhīyate || 33||

सोऽस्मिन्वसन्तसमये विहरन् हरते हठात् ।चेतसामपि चेतांसि मदनं मदनस्य च ॥ ३४॥

so'sminvasantasamaye viharan harate haṭhāt |cetasāmapi cetāṃsi madanaṃ madanasya ca || 34||

शारदादिविलासस्तु तस्यैव मधुरोन्नते ।आनन्दसम्पदः सर्वा भवन्ति सुखसङ्गिनाम् ॥ ३५॥

śāradādivilāsastu tasyaiva madhuronnate |ānandasampadaḥ sarvā bhavanti sukhasaṅginām || 35||

पार्वत्याः प्रभो रामः पुत्रो दशरथस्य तु ।श्रूयते हि मनुष्येषु भाग्याधिक्यात् प्रथाङ्गतः ॥ ३६॥

pārvatyāḥ prabho rāmaḥ putro daśarathasya tu |śrūyate hi manuṣyeṣu bhāgyādhikyāt prathāṅgataḥ || 36||

कथं स वेदवेद्यः स्यात् वेदाज्ञानिघ्न आत्मवान् ।कर्मभिश्चापल्यमानो सौ पादचारी बहुश्रुतः ॥ ३७॥

kathaṃ sa vedavedyaḥ syāt vedājñānighna ātmavān |karmabhiścāpalyamāno sau pādacārī bahuśrutaḥ || 37||

कथंवा नरतामाया दामयावद्यदूषिताम् ।वेदान्तवेद्यविभवः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः ॥ ३८॥

kathaṃvā naratāmāyā dāmayāvadyadūṣitām |vedāntavedyavibhavaḥ svatantraḥ puruṣottamaḥ || 38||

अंशत्वं चावतारत्वं विष्णोरस्य प्रसिद्धति ।स्वयत्वं कथमस्य स्यादिति मे संशयों हृदि ॥ ३९॥

aṃśatvaṃ cāvatāratvaṃ viṣṇorasya prasiddhati |svayatvaṃ kathamasya syāditi me saṃśayoṃ hṛdi || 39||

क्षन्तव्यः सगुणैर्वाक्यैः सर्वज्ञोपि प्रशासने ।यत्रैव सरसो भावस्तत्रैवायं मनोज्वरः ॥ ४०॥

kṣantavyaḥ saguṇairvākyaiḥ sarvajñopi praśāsane |yatraiva saraso bhāvastatraivāyaṃ manojvaraḥ || 40||

इति श्रुत्वाप्रिया माह सर्वज्ञो भगवान् शिवः ।बहुकृत्व इदं तत्त्वं निर्णीतं ते पुरा मया ॥ ४१॥

iti śrutvāpriyā māha sarvajño bhagavān śivaḥ |bahukṛtva idaṃ tattvaṃ nirṇītaṃ te purā mayā || 41||

पिष्टस्य पेषणं देवि किं चिकीर्षसि भामिनि ।सङ्क्षिप्य वच्मि ते भूयो दृढं स्वहृदि धारय ॥ ४२॥

piṣṭasya peṣaṇaṃ devi kiṃ cikīrṣasi bhāmini |saṅkṣipya vacmi te bhūyo dṛḍhaṃ svahṛdi dhāraya || 42||

अवतारास्तु बहवः कला अंशा विभूतयः ।रामो धनुर्धरः साक्षात् सर्वेशो भगवान्स्वयम् ॥ ४३॥

avatārāstu bahavaḥ kalā aṃśā vibhūtayaḥ |rāmo dhanurdharaḥ sākṣāt sarveśo bhagavānsvayam || 43||

पार्वत्युवाचभव शङ्कर रम्याङ्गो रामः कस्मादुपायतः ।सद्यो हृद्यवरुद्।ह्ध्येत नापसर्पेत्ततोऽचलः ॥ ४४॥

pārvatyuvācabhava śaṅkara ramyāṅgo rāmaḥ kasmādupāyataḥ |sadyo hṛdyavarud|hdhyeta nāpasarpettato'calaḥ || 44||

श्रीशिवोवाचसाधु पृष्टं त्वया साध्वि हर्षोत्कर्षकरं मम ।तवाप्येतन्महानन्दवर्द्धनं श्रवणादिभिः ॥ ४५॥

śrīśivovācasādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādhvi harṣotkarṣakaraṃ mama |tavāpyetanmahānandavarddhanaṃ śravaṇādibhiḥ || 45||

सर्वाकर्षणकर्मास्य सद्यः प्रत्युपकारकम् ।मधुरं मृदुलं चैव शृणु वच्मि तव प्रिये ॥ ४६॥

sarvākarṣaṇakarmāsya sadyaḥ pratyupakārakam |madhuraṃ mṛdulaṃ caiva śṛṇu vacmi tava priye || 46||

अत्र ते संहितां दिव्यामिति हासतया स्थिताम् ।वर्णयामि वरारोहे भवारोहणकारणम् ॥ ४७॥

atra te saṃhitāṃ divyāmiti hāsatayā sthitām |varṇayāmi varārohe bhavārohaṇakāraṇam || 47||

निरुक्तिलक्षणा ह्येषा संहिता गुणविस्तृता ।अस्यां हि भगवान् साक्षात् काम्यमूर्तिः प्रकाश्यते ॥ ४८॥

niruktilakṣaṇā hyeṣā saṃhitā guṇavistṛtā |asyāṃ hi bhagavān sākṣāt kāmyamūrtiḥ prakāśyate || 48||

श्रुतिलक्ष्मणसंवादो निर्विवादोऽत्र दृश्यते ।मारुतागस्त्यसंवादमस्यामेव निशामय ॥ ४९॥

śrutilakṣmaṇasaṃvādo nirvivādo'tra dṛśyate |mārutāgastyasaṃvādamasyāmeva niśāmaya || 49||

आस्वा दितगुणग्रामः श्रीरामो मधुरोज्वलः ।यत्र सद्योऽवरुध्येत शृङ्गारो नव मूर्तिमान् ॥ ५०॥

āsvā ditaguṇagrāmaḥ śrīrāmo madhurojvalaḥ |yatra sadyo'varudhyeta śṛṅgāro nava mūrtimān || 50||